พืชจำพวกเถา เครือ

พืชจำพวกเถา เครือ เป็นกลุ่มพรรณไม้ที่มีลักษณะเป็นเถาหรือเครือ สามารถเลื้อยพาดพันต้นไม้ รั้ว หรือเลื้อยไปตามพื้นดินได้ บางชนิดมีเถาสั้น บางชนิดมีเถายาว บางชนิดมีมือเกาะเพื่อยึดเกาะกับสิ่งอื่น ขณะที่บางชนิดไม่มีมือเกาะ

ในตำรายาไทยมีพืชจำพวกเถาและเครือหลายชนิดที่นำส่วนต่าง ๆ มาใช้เป็นยา ทั้งราก เถา ใบ ดอก ผล เมล็ด หัว และส่วนอื่น ๆ โดยแต่ละชนิดมีรสยาและสรรพคุณแตกต่างกัน ดังรายละเอียดต่อไปนี้

หมายเหตุ: ข้อมูลด้านล่างเรียบเรียงจากเนื้อหาต้นฉบับที่ให้มา โดยคงชื่อสมุนไพร รสยา และสรรพคุณตามแหล่งข้อมูลเดิม ไม่ได้เพิ่มเติมหรือยืนยันสรรพคุณทางการแพทย์สมัยใหม่

กรด

ไม้เถาเนื้อแข็ง

• เปลือกต้นและราก — รสฝาด มีสรรพคุณตามตำรายาไทยว่า แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ปวดท้อง และจุกเสียด
• ผล — รสฝาดเบื่อ ใช้ขับไส้เดือน และต้มเอาน้ำอมเพื่อแก้เหงือกบวมและปากเปื่อย

กระดอม

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน จำพวกเดียวกับมะระขี้นก

• ลูก — รสขม มีสรรพคุณบำรุงน้ำดี แก้ดีแห้ง ดีฝ่อ และดีเลือด ช่วยเจริญอาหาร ทำให้โลหิตเย็น และบำรุงมดลูก

กระไดลิง

ไม้เถาแบน พาดพันต้นไม้

• เถา — รสเบื่อเมา ใช้ตามตำรายาไทยแก้พิษทั้งปวง แก้ตัวร้อน ขับเหงื่อ แก้ไข้ แก้พิษฝี และแก้ไข้เซื่องซึม

กระทกรก

ไม้เถายืนต้น

• เปลือกต้น — รสฝาด ใช้แก้แผลเน่าเปื่อย
• ใบ — รสเย็นเฝื่อน ใช้แก้หวัดและคัดจมูก
• เถา — รสฝาดเฝื่อน ใช้ถอนพิษยาเบื่อเมา คุมธาตุ และรักษาบาดแผล
• เมล็ด — รสร้อนเล็กน้อย ใช้แก้เด็กท้องขึ้นและอืดเฟ้อ
• ราก — รสเบื่อเมา ใช้แก้กามโรคและอาการตัวร้อนเนื่องจากพิษไข้

กระทกรก (กระโปรงทอง, รกช้าง, เถาสิงโต, ผ้าขี้ริ้วห่อทอง)

• เถาและใบ — รสชุ่มเย็นเอียน ใช้ขับปัสสาวะ ขับเสมหะในทรวงอก แก้ไอ และแก้บวม
• ผลสุก — รสหวานเปรี้ยว ใช้บำรุงปอด แก้ปอดอักเสบ และขับเสมหะ

กระทงลาย (กระทุงลาย)

ไม้เถาพาดตามต้นไม้

• เถาและราก — รสขมฝาด ใช้แก้ไอ แก้บิด และแก้ปวดท้อง
• ราก — รสขมจัด ใช้แก้ไข้จับสั่น หรือมาลาเรีย

กระทุงหมาบ้า

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสเบื่อเอียน ใช้ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ กระทุ้งพิษไข้หัวและไข้กาฬ แก้พิษฝี ขับปัสสาวะ แก้ดีกำเริบ อาการนอนละเมอเพ้อกลุ้ม ปวดศีรษะ และเซื่องซึม

กระพังโหม

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น มี 2 ชนิด คือ ตูดหมู และ ตูดหมา โดยในต้นฉบับระบุว่ามีสรรพคุณเหมือนกัน

• ใบและเถา — มีกลิ่นเหม็น ใช้แก้ตานซาง แก้ตัวร้อน ขับลม แก้ธาตุพิการ แก้ท้องเสีย เจริญอาหาร และขับพยาธิไส้เดือน
• ใบตำพอก — ใช้แก้พิษงู แก้ปวดฟัน และแก้รำมะนาด

ข้อสังเกตจากต้นฉบับ: กระพังโหมที่แท้ต้องเป็นชนิดที่มียางออกเมื่อเด็ดใบหรือเถาสด หากไม่มียางเรียกว่า “ย่านพาโหม” ไม่ใช่กระพังโหม

กระเพียด หรือ หนอนตายยาก

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

• ราก — รสเมาเบื่อ ใช้แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน และริดสีดวงทวาร นอกจากนี้ใช้ทุบแช่น้ำเพื่อทำลายตัวแมลง

กวาวเครือขาว และ กวาวเครือแดง

ไม้เถาพาดพันตามต้นไม้ใหญ่

• เปลือกเถา — รสเย็นเบื่อเมา ใช้แก้พิษงู
• หัว — รสเย็นเบื่อเมา ใช้บำรุงเนื้อหนังให้เต่งตึง บำรุงสุขภาพให้สมบูรณ์ และบำรุงความกำหนัด

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่าหากรับประทานมากอาจเป็นอันตรายได้

กรุงเขมา

ไม้เถาขนาดเล็ก

• ราก — รสเย็นหอมสุขุม ใช้แก้ไข้ที่มีพิษร้อน แก้ดีซ่าน และบำรุงร่างกายให้แข็งแรง

แกแล

ไม้เถายืนต้น

• แก่น — รสข่มขื่น ใช้บำรุงน้ำเหลือง แก้พุพอง และบำรุงกำลัง

โกฐพุงปลา

เป็นไม้อาศัยเกาะอยู่บนต้นไม้อื่น ลักษณะคล้ายกล้วยไม้ และเป็นไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ลูก — รสฝาด ใช้แก้ท้องร่วง อาเจียน บิด ปวดเบ่ง เสมหะพิการ และช่วยสมานแผล

กำจาย (หนามจาย)

ไม้เถามีหนาม

• ราก — รสเบื่อเย็นเล็กน้อย ใช้ขับระดูสตรี แก้พิษงู ถอนพิษแมลงกัดต่อย แก้พิษฝี และแก้แผลเรื้อรัง

กำแพงเจ็ดชั้น (ลุ่มนก)

ไม้เถาขนาดใหญ่

• เถา — รสเบื่อเมา ใช้ขับโลหิตระดูสตรี บำรุงโลหิต ขับผายลม แก้ไข้ แก้ปวดตามข้อ และแก้เม็ดประดงผื่นคัน

ขจร

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้ บางแห่งเรียกว่า สลิด

• ราก — รสเย็นเบื่อ ใช้ทำให้อาเจียน ถอนพิษยาเบื่อเมา ดับพิษทั้งปวง และใช้หยอดตาแก้ตาอักเสบ ตาแฉะ ตาแดง และตามัว

ขมิ้นเครือ

ไม้เถาเลื้อยพันต้นไม้ใหญ่

• ต้น — รสฝาดเฝื่อนร้อน ใช้แก้น้ำดีพิการ ขับผายลม และทำให้เรอ
• ใบ — รสฝาดเฝื่อน ใช้แก้บิดมดลูก และขับโลหิตระดูสตรีเสียให้เป็นปกติ
• ดอก — รสฝาดเฝื่อน ใช้แก้บิดมูกเลือด
• ราก — รสฝาดเฝื่อน ใช้แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงน้ำเหลือง และฝนหยอดตาเพื่อแก้กระจกตา ตาแดง ตาแฉะ ตามัว และตาอักเสบ

ข้าวสารเถา หรือ เถาข้าวสาร

ไม้เลื้อยพันตามต้นไม้

• ราก — รสเย็นเบื่อ ใช้แก้ตาแดง ตาแฉะ และตามัว

ขี้กาขาว

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

• เถา — รสขม ใช้บำรุงน้ำดี ดับพิษ เสมหะ และโลหิต
• ใบ — รสขม ใช้ตำสุมขม่อมเด็กในตอนเย็น แก้หวัดและคัดจมูก
• ลูก — รสขมจัด ใช้แก้ตับปอดพิการ ถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ และถ่ายพิษตานซาง

ขี้กาแดง

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

• ลูก — รสขมจัด ใช้บำรุงน้ำดี แก้พิษเสมหะและโลหิต และถ่ายล้างโทษเสมหะกับอุจจาระ
• ราก — รสขม ใช้แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศีรษะ และบำรุงน้ำดี
• ลูก — ในต้นฉบับระบุว่ามีคุณสมบัติพิเศษในการถ่ายพิษตานซางและแก้ตานขโมยพุงโรเด็ก

เขี้ยวงู หรือ ตึ่งเครือคำตัวแม่

ไม้เถาเนื้อแข็งเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสขื่นร้อนเล็กน้อย ใช้ขับโลหิตในมดลูกหลังคลอดบุตร แก้สันนิบาตหน้าเพลิง แก้มดลูกอักเสบ แก้ปวดท้อง และขับลม

คนทีสอขาว

ไม้เถายืนต้นขนาดย่อม หรือเรียกว่า คนทีสอเครือ

• ใบ — รสขมเมา ใช้บำรุงน้ำดี ขับลม และฆ่าพยาธิผิวหนัง
• ดอก — รสขมเมา ใช้บำรุงน้ำดี แก้ไข้ แก้พยาธิ แก้หืดไอ และแก้ไข้ในหญิงมีครรภ์
• เมล็ด — รสขม ใช้เจริญอาหาร
• ราก — รสขม ใช้แก้โรคตับ ถ่ายน้ำเหลืองเสีย ขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ บำรุงธาตุ และแก้ปวดข้อกับปวดกล้ามเนื้อ

คนทีสอทะเล

ไม้เลื้อยตามพื้นทราย

• ต้น — รสเผ็ดร้อน ใช้แก้ตัวพยาธิ ฟกบวม แก้เสมหะ แก้ลม และแก้ริดสีดวงในคอ

คัดเค้า

ไม้เถายืนต้น มีหนามแหลมคม

• เถา — รสฝาด ใช้แก้เสมหะและบำรุงโลหิต
• ลูก — รสฝาดอมเปรี้ยว ใช้ขับและฟอกโลหิตระดูสตรีที่เน่าร้าย
• ราก — รสเย็นฝาดเล็กน้อย ใช้ขับและแก้ไข้เพื่อโลหิต

คุคะ (ขรุขระ)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสเย็น ใช้ระงับความร้อน แก้ไข้ร้อนในและกระสับกระส่าย แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย และแก้น้ำเหลืองเสีย

โคคลาน

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสขมเบื่อเย็น ใช้แก้ปวดเมื่อย ครั่นตัว เส้นตึง ปวดหลัง ปวดเอว และแก้กระษัย ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ และบำรุงโลหิต

โคกกระออม หรือ ตุ้มต้อก

ไม้เลื้อยขนาดเล็ก คล้ายมะระ

• เถา — รสขมขื่น ใช้แก้ไข้
• ใบ — รสขมขื่น ใช้แก้หืด
• ดอก — รสขมขื่น ใช้ขับโลหิต
• ลูก — รสขมขื่นเย็น ใช้ดับพิษไฟลวก
• ราก — รสขมเย็น ใช้แก้พิษงู และใช้หยอดตาแก้ตาต้อ
• ทั้ง 5 — รสขมเย็น ใช้ขับปัสสาวะ บำรุงน้ำนม ระบายท้อง และแก้ไข้

คอเบ็ด (คอเป็ด)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสขื่นเอียนขม ใช้บำรุงโลหิต แก้ไข้ตัวร้อน แก้กระษัย และขับปัสสาวะ

จิงจ้อขาว หรือ จิงจ้อหลวง

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

• เถา — รสร้อน ใช้แก้ลมพรรดึก กระตุ้นลำไส้และช่วยย่อยอาหาร แก้เสมหะ โลหิต และกำเดา

จิงจ้อแดง หรือ จิงจ้อเหลี่ยม

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสหวาน ใช้บำรุงเนื้อให้สดชื่น
• ราก — รสร้อนขื่นเล็กน้อย ใช้แก้เสมหะและลม ช่วยย่อยอาหาร แก้กำเดาและโลหิต

ชะลูกขาว

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

• เปลือกเถา — รสหอมเย็น ใช้ขับผายลมและแก้ปวดในท้อง
• ใบและลูก — รสร้อนหอมสุขุม ใช้แก้ไข้ร้อนใน กระสับกระส่าย สะอึก แก้ดีพิการ และแก้คุดทะราด

ชะลูกแดง

ไม้เถาเนื้อแข็งยืนต้น

• ใบ — รสร้อนหอมสุขุม ใช้กระจายโลหิต
• ราก — รสเย็น ใช้แก้โรคไข้เรื้อรังและเลือดออกตามไรฟัน

ชะเอมไทย (ส้มป่อยหวาน)

ไม้เถายืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และเถา — รสหวานชุ่ม ใช้แก้เสมหะในลำคอ แก้คอแห้ง แก้ลม บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกล้ามเนื้อ ขับเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว และแก้เลือดออกตามไรฟัน
• ใบ — รสขื่น ใช้ขับโลหิตระดู
• ดอก — รสขื่นขมน้อย ช่วยย่อยอาหาร
• ราก — รสหวานเอียน ใช้แก้เสมหะจุกคอ แก้ไอ และบำรุงหัวใจให้สดชื่น

ชะเอมบ้าน (ชะเอมสวน)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

• ราก — รสหวานเอียน ใช้กัดเสมหะในลำคอ และหยอดตาแก้เจ็บตาและตาอักเสบ

ชะเอมป่า หรือ ชะเอมเถา

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสหวานเอียน ใช้ถ่ายลม แก้คอแห้ง บำรุงผิวหนัง และแก้โรคตา
• ใบ — รสขมน้อย ใช้ถ่ายโลหิต
• ดอก — รสขมน้อย ใช้แก้ดีและโลหิตพิการ
• ผล — รสขมน้อย ใช้ถ่ายเสมหะ
• ราก — รสหวานเอียน ใช้แก้กระหายน้ำและทำให้ชุ่มคอ

ชิงช้าชาลี (บอระเพ็ดตัวผู้)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสขม ใช้แก้พิษฝีดาษ ไข้เหนือ ไข้เพื่อโลหิต แก้ฝีกาฬ บำรุงกำลัง บำรุงธาตุ เจริญอาหาร และทำให้เลือดเย็น
• ใบ — รสขมเมา ใช้ฆ่าพยาธิผิวหนัง
• ดอก — รสขมเมา ใช้ขับพยาธิในท้อง แก้รำมะนาด ปวดฟัน และแก้แมลงเข้าหู

เชือกเขาไฟ (ย่างทราย)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสขม ใช้ระบายท้อง แก้แน่น จุกเสียด ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้น และอืดเฟ้อ

แซ่ม้าทะลาย

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสฝาดเย็น ใช้แก้พิษร้อน แก้เม็ดประดง ผื่นคัน โรคผิวหนัง และน้ำเหลืองเสีย

ซองแมว (ซ้องแมว)

ไม้เถายืนต้น คล้ายพวกต้นตรุษจีน

• ใบ — รสขม ใช้ระบายท้อง แก้ปวดหู ปวดศีรษะ ผมร่วง และต้มอมแก้เหงือกบวมกับปวดฟัน
• ลูก — รสขมเล็กน้อย ใช้แก้โรคท้องมาน ปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ แก้ไอ แก้วัณโรค และทาแก้แผลน้ำกัด
• ราก — รสขมเย็น ใช้แก้วัณโรค แก้ร้อนในกระหายน้ำ ดับพิษร้อน และถอนพิษไข้

หญ้านาง (ปู่เจ้าเขาเขียว หรือ หญ้าภคินี)

มี 2 ชนิด คือชนิดขาวและชนิดเขียว เป็นไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสเย็นขม ใช้แก้ไข้ทุกชนิด ไข้พิษ ไข้เหนือ ไข้หัว เหือด หัด สุกใส ฝีดาษ และไข้กาฬ โดยต้นฉบับระบุว่าช่วยขับกระทุ้งพิษได้ดี

หญ้านางใหญ่ (โพกพาย)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้อื่น

• เถา — รสเย็น ใช้ดับพิษไข้ แก้กระษัย ขับปัสสาวะ แก้โลหิตพิการ และแก้บวมตามตัว

หญ้านางแดง

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ราก — รสเย็น ใช้ฝนใส่น้ำกิน แก้ไข้หมากไหม้หรือไข้พิษ แก้พิษสำแดง แก้เมาเห็ด และเมาสุรา ถอนพิษได้ดี

ต้นฉบับระบุว่า บางคนเรียกหญ้านางแดงว่า “รางจืด”

ดีปลี

ไม้เถาคล้ายพริกไทย เลื้อยพาดพันต้นไม้

• ดอก — รสร้อน ใช้แก้ปถวีธาตุพิการ แก้ท้องร่วง และขับลมในลำไส้
• เถา — รสเผ็ดร้อน ใช้แก้ปวดฟัน ปวดท้อง แน่น จุกเสียด ท้องขึ้น และอืดเฟ้อ

ตาไก่

ไม้เถายืนต้น

• เปลือกเถา — รสเบื่อเมาเล็กน้อย ใช้ขับโลหิตระดูสตรีให้เป็นปกติ แก้โลหิตระดูขาว ระดูเน่าเหม็น แก้มดลูกอักเสบ เจ็บเสียวท้องน้อย ปวดหลัง ปวดเอว และบำรุงโลหิต

ตานหม่อน (ตาลขี้นก)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ทั้งต้น — รสเบื่อเย็น ใช้แก้พิษตานซาง บำรุงเนื้อหนังให้ชุ่มชื่น คุมธาตุ และขับไส้เดือนในท้อง

ตีนเป็ดตาเครือ (เถาเอ็นอ่อน)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเบื่อเอียน ใช้แก้ปวดเสียวตามร่างกาย แก้เส้นตึง เมื่อยขบ และทำให้เส้นเอ็นหย่อน
• เถา — รสขม ใช้แก้เส้นตึงและปวดเมื่อยตามร่างกาย

ตูมกาเครือ

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น มี 2 ชนิด คือเถาสีแดงและสีขาว

• เถา — รสขม ใช้แก้ไข้เพื่อเสมหะและดี บำรุงไฟธาตุ ช่วยย่อยอาหาร และขับผายลม
• ราก — รสขมเอียน ใช้แก้พิษไข้ตัวร้อนและถอนพิษงู
• หัว — รสขมเอียน ใช้แก้ริดสีดวง

แตงกวา

ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดินและพาดพันต้นไม้ตาย

• ผล — รสเย็น ใช้ขับปัสสาวะและแก้ปัสสาวะขัด

แตงไทย

ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดินและพาดพันต้นไม้ตาย

• ใบและดอก — รสจืด ใช้แก้ไข้และลดความร้อน

แตงอุลิด หรือ แตงโม

ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดินและพาดพันต้นไม้ตาย

• น้ำคั้นจากผล — รสหวานเย็น ใช้แก้ร้อนใน กระหายน้ำ แก้ปากเป็นแผล ขับปัสสาวะ แก้อ่อนเพลียละเหี่ยใจ และอาการแน่น
• เปลือกผล — รสหวานเย็น ใช้แก้ร้อนใน กระหายน้ำ และแก้ปากกับลิ้นเป็นแผล
• เมล็ดใน — รสมันหวาน ใช้ช่วยหล่อลื่นลำไส้ แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ขับเสมหะ แก้อาเจียนเป็นเลือด และแก้ไอเรื้อรัง
• ราก ใบ และเถา — รสฝาดเย็น ใช้แก้บิดและท้องร่วง

แตงหนู

ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน

• เถา — รสขื่นขม ใช้ขับเสมหะ
• ใบและลูก — รสขื่นขม ใช้แก้ไข้จับสะท้านร้อนสะท้านหนาว
• ดอก — รสขม ใช้ขับโลหิต
• ราก — รสขมเย็น ใช้ขับปัสสาวะ แก้ลม แก้คุดทะราด และแก้เสมหะ

แตงร้าน

ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน

• ใบ — รสจืด ใช้แก้ไข้และแก้ตัวร้อน

ต้อยติ่ง

ไม้ต้นเล็ก

• เมล็ด — รสเย็นฝาด ใช้ดูดหนอง สมานแผล และทำให้แผลแห้งเร็ว

ตำลึง (ผักสี่บาท, ผักแคบ)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเย็น ใช้ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษฝี ถอนพิษจากขนของใบไม้และตำแย แก้ปวดแสบปวดร้อน และแก้คัน
• เถา — รสเย็น ใช้น้ำในเถาหยอดตา แก้ตาฝ้า ตาแดง ตาช้ำ ตาแฉะ และตาอักเสบ
• ราก — รสเย็น ใช้แก้ดวงตาเป็นฝ้าและดับพิษทั้งปวง

ถอบแถบ

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ทั้งต้น — รสเบื่อเอียน ใช้แก้พิษตานซาง แก้ตานขโมย ขับพยาธิ เสมหะ และถ่ายลม
• ใบ — ใช้ใบ 3 ใบ ใส่เกลือเล็กน้อย ต้มเอาน้ำให้เด็กอ่อนรับประทานเพื่อระบายท้อง

ถั่วผี

ไม้ล้มลุกเครือ

• ราก — รสเย็น ใช้ขับปัสสาวะและแก้ปัสสาวะพิการ

ถั่วลันเตา

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสเย็น ใช้แก้ตับพิการ ชักตับ และตับทรุด
• ฝัก — รสมัน ใช้บำรุงกำลังและบำรุงไขข้อ

เถาเกล็ดนาคราช

ไม้เถาเลื้อย

• เถา — รสเย็น ใช้แก้พิษตะขาบ แมงป่อง พิษงู และถอนพิษต่าง ๆ
• เมื่อนำไปคั่วให้เหลืองและดองสุรา ต้นฉบับระบุว่าใช้ขับโลหิตระดู และแก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

เถาคัน

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น มี 2 ชนิด คือชนิดแดงและชนิดขาว โดยนิยมใช้ชนิดแดงมากกว่า

• เถา — รสขื่นขม ใช้ขับเสมหะ แก้กระษัย ทำให้เส้นหย่อน ฟอกเลือด ขับลม แก้ฟกช้ำภายใน ขับเลือดเน่า และขับคาวปลาหลังการคลอด
• ใบ — อังไฟพอเหี่ยวแล้วใช้ปิดหัวฝี เพื่อให้ฝีแตกเร็ว

เถาคุ

ไม้เถายืนต้น

• เถา — รสฝาด ใช้แก้เม็ดประดง ขับลมในข้อขัด แก้ปวดข้อและแท่งกระดูก
• ราก — รสฝาดเย็น ใช้แก้มือเท้าอ่อนเพลีย

เถานาคราช (ว่านนาคราช)

ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้ผุ

• เถา — รสเย็น ใช้ถอนพิษอักเสบ แก้ปวดแสบปวดร้อน ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้พิษฝี และพิษจากสัตว์มีพิษขบกัด

เถาปล้อง

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสเย็นเบื่อ ตำกับสุราพอกใช้แก้ปวดฝีและถอนพิษปวดอักเสบ
• ราก — รสเย็นเบื่อ ฝนกับสุราทาใช้แก้พิษตะขาบ แมงป่อง และพิษงู

เถามวก (เครือเขามวก)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้ มี 2 ชนิด คือแดงและขาว มักใช้ทั้งสองชนิดรวมกัน

• เถา — รสเย็นเบื่อ ใช้บำรุงโลหิต แก้โลหิตจาง แก้ท้องร่วง และลงแดง
• เนื้อเถา — รสขมเบื่อเย็น ใช้แก้ไอเซื่องซึม แก้ปวดขัดตามร่างกาย รักษาบาดแผลให้หายเร็ว และทำให้มีลมเบ่งช่วยให้คลอดบุตรเร็ว

เถาลิ้นเสือ

ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสขื่น ใช้แก้ตับทรุด ตับพิการ ม้ามโต และบำรุงตับ

เถาวัลย์หญ้านาง

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

• เถาและใบ — รสเย็น ใช้แก้ไข้และลดความร้อน

เถาวัลย์ปูน

ไม้เถาขนาดเล็ก

• เถา — รสจืดเบื่อเอียน ใช้ขับปัสสาวะ แก้กระษัย ขับเสมหะ และทำให้เส้นเอ็นหย่อน
• ใบสด — ขยี้กับปูนเอาฟอง ใช้ทาบาดแผลสด

เถาวัลย์เปรียง

ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสเบื่อเอียน ใช้ถ่ายเส้น ถ่ายกระษัย แก้เส้นเอ็นขอด เส้นตึง และปวดเมื่อย ทำให้เส้นเอ็นหย่อน ขับปัสสาวะ และถ่ายเสมหะลงสู่คูถทวาร

เถาเอ็น หรือ เถาเมื่อย

เป็นไม้ประเภทเดียวกับตีนเป็ดเครือ หรือเถาเอ็นอ่อน

• เถา — รสขมติดเมา ใช้แก้ปวดเมื่อย แก้เส้นตึง และบำรุงเส้นเอ็น
• เมล็ด — รสร้อน ใช้ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้อง แน่น จุกเสียด และท้องขึ้นอืดเฟ้อ

ทองระอา หรือ เถาปล้อง

ไม้เถาขนาดใหญ่

• เถา — รสเอียน ใช้ถอนพิษยาเบื่อเมาและถอนพิษไข้ตัวร้อน

นมพิจิตร

ไม้เถาคล้ายมะระ

• เถา — รสขม ใช้แก้ไข้ที่มีพิษ แก้ร้อนในกระหายน้ำ และบำรุงน้ำนม

นมแมว

ไม้เถายืนต้น

• เนื้อไม้และราก — รสฝาดเย็น ใช้แก้ไข้หวัด ใช้เพื่อเสมหะ และไข้ทับระดู

นมวัว

ไม้เถายืนต้น หากมีต้นไม้อื่นอยู่ใกล้จะเลื้อยพาดพัน

• เนื้อไม้และเถา — รสเย็นเฝื่อน ใช้แก้ไข้กลับ
• ผล — รสเย็น ตำทาแก้เม็ดตุ่มผื่นคันตามตัว
• ราก — รสเย็น ใช้บำรุงน้ำนม และแก้โรคผอมแห้งในสตรีหลังคลอดบุตร

หนามไก่ไห้

ไม้เถายืนต้น

• ราก — รสเย็น ใช้ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ทุกชนิด แก้ไข้ความร้อนสูง ชัก คลั่งเพ้อ ไข้จับสั่น ไข้พิษ หัด สุกใส และดำแดง

หนามเล็บแมว หรือ หนามเล็บเหยี่ยว

ไม้เถายืนต้น

• ราก — รสเปรี้ยวขื่น ใช้ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ แก้มดลูกพิการ ฝีมุตกิด ฝีในมดลูก และแก้เบาหวาน

หนามพัน หรือ หนามหีน

• ราก — รสฝาด ใช้กล่อมโลหิต และแก้ไข้พาระดู หรือไข้ทับระดู

หนาวเดือนห้า

ไม้เถาพาดพันต้นไม้ใหญ่

• เถา — รสเบื่อเมาเย็น ใช้ขับเหงื่ออย่างแรง แก้ไข้ และลดความร้อน

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่า หากใช้มากอาจเป็นอันตรายถึงตายได้

หนอนตายหยาก (กะเพียดหนู)

ไม้เลื้อยตามพื้นดินหรือพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสเบื่อเมา ทุบให้ละเอียดผสมน้ำใช้ฟอกล้างผมเพื่อฆ่าเหา หิด และกลาก
• รากสด — พอกปิดปากแผลสัตว์ในบริเวณที่สัตว์เลียไม่ถึง ใช้ฆ่าหนอนและแมลง
• น้ำแช่ราก — ใช้ราดหรือฉีดทำลายหนอนและแมลงที่รบกวนพืชผัก
• ต้มรับประทาน — ตามต้นฉบับใช้แก้โรคผิวหนังและผื่นคัน และต้มร่วมกับยาฉุยเพื่อรวมหัวริดสีดวงทวาร
• รากสดทุบให้แตก — ต้นฉบับระบุวิธีใช้สำหรับกำจัดหนอนบริเวณปากไหปลาร้า

น้ำเต้า

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดินหรือพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสจืดเย็น ใช้ขับปัสสาวะ ดับพิษร้อน และแก้ไข้
• ผล — รสเย็น ใช้บำรุงน้ำนมและขับปัสสาวะ

น้ำเต้าขม

ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดินหรือพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสขมเย็น ใช้แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษอักเสบ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้พุพอง แก้เริม งูสวัด และแก้ฟกบวม

บอระเพ็ด

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสขมเย็น ใช้แก้พิษฝีดาษ ไข้เหนือ ไข้พิษ แก้ร้อนใน กระหายน้ำ ทำให้เนื้อเย็น แก้สะอึก บำรุงกำลัง บำรุงน้ำดี และบำรุงไฟธาตุ
• ใบ — รสขมเมา ใช้ฆ่าพยาธิไส้เดือน ฆ่าแมลงเข้าหู แก้รำมะนาด และปวดฟัน
• ลูก — รสขม ใช้แก้ไข้และแก้เสมหะเป็นพิษ
• ราก — ใช้แก้ไข้สูงที่มีอาการเพ้อคลั่ง

บอระเพ็ดพุงช้าง (สบู่เลือด)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสขมเมา ใช้ขับโลหิตระดูและกระจายลมที่แน่นในอก
• ใบ — รสขม ใช้บำรุงไฟธาตุ
• ดอก — รสขมเมา ใช้แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน และช่วยย่อยอาหาร
• หัว — รสขม หั่นตากแห้งทำผงรับประทานกับน้ำผึ้ง ใช้บำรุงกำลัง ขับผายลม เจริญอาหาร และเป็นยาอายุวัฒนะตามต้นฉบับ

บวบขม

ไม้เถาล้มลุกเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ลูกสด — รสขม ใช้ฟอกศีรษะ แก้คัน และแก้รังแค
• เมล็ด — รสเมา ใช้แก้หืด
• รังบวบแห้ง — รสจืดเมา ใช้แก้ริดสีดวงจมูก

บวบหอม

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ลูกอ่อน — รสจืด ใช้บำรุงร่างกาย
• ราก — รสจืด ใช้บำรุงธาตุ บำรุงน้ำดี และระบายพิษไข้

พระขรรค์ไชยศรี (หนาวเดือนห้า หรือ ฝนแสนห่า)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสเมาเบื่อ ใช้ขับเหงื่อและระงับความร้อน

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่าเป็นยาอันตราย เนื่องจากขับเหงื่อมาก ทำให้หนาวสั่น และอาจถึงชีวิตได้

พาหมี

ไม้เถายืนต้น

• ราก — รสเอียนเบื่อเมา ใช้แก้ริดสีดวงลำไส้และริดสีดวงจมูก

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่าเป็นยาเบื่ออย่างแรง

พาดไฉน หรือ อีลุ้ม

ไม้เถายืนต้น

• เถาและราก — รสร้อนเล็กน้อย ใช้ถ่ายเสมหะและโลหิต ขับผายลม แก้หืด แก้ไอ แก้คุดทะราด และแก้โรคพยาธิผิวหนัง

พริกไทย

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสร้อน ใช้แก้เสมหะในทรวงอกและแก้อติสาร หรือท้องร่วงอย่างแรง
• ใบ — รสเผ็ดร้อน ใช้แก้ลมจุกเสียด แน่น และปวดมวนในท้อง
• ดอก — รสร้อน ใช้แก้จักษุแดงเนื่องจากความดันโลหิตสูง
• เมล็ด — รสร้อนเผ็ด ใช้แก้ลมอัมพฤกษ์ ลมมุตฆาต ลมลั่นในท้อง ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ และแก้เสมหะเฟื่อง

พริกหาง

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เมล็ด — รสเย็น ใช้ขับปัสสาวะ ถอนพิษฟกบวม แก้กามโรค และบำรุงธาตุ

พริกหอม

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสเผ็ด ใช้แก้รำมะนาด ปวดฟัน และทำให้น้ำลายใส
• เมล็ด — รสร้อน ใช้ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ และขับปัสสาวะ

พลูแก

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น ใบเล็กคล้ายพลูจีน

• ต้น — รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย ใช้แก้ริดสีดวง
• ใบ — รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย ใช้ฆ่าเชื้อโรคผิวหนัง
• ดอก — รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย ใช้แก้โรคตา
• ราก — รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย ใช้แก้เลือดและขับลม
• ทั้ง 5 — รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย ใช้แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กามโรค และโรคผิวหนัง

พลูเขียว

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเย็น ใช้แก้รำมะนาด ปวดฟัน และทำให้น้ำลายใส

พลูคาว

ไม้เถาต้นเล็ก

• ใบ — รสร้อนเล็กน้อย มีกลิ่นคาวชื่น ใช้แก้กามโรค แก้น้ำเหลืองเสีย แก้เข่าข้อ ทำให้แผลแห้ง และแก้โรคผิวหนังทุกชนิด

พลูจีน

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบสด — รสเผ็ด ลนไฟอุ่น ๆ ใช้ปิดหน้าอกเด็ก แก้ปอดและหลอดลมอักเสบ ใช้ปิดตามต่อมน้ำเหลืองเพื่อแก้อักเสบและช่วยให้ยุบเร็ว และเคี้ยวอมในปากแก้แมงกินฟัน
• น้ำคั้นจากใบสด — รสเผ็ด ใช้ช่วยบำรุงเยื่อกระเพาะอาหาร

พลูทองหลวง

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเผ็ดร้อน ใช้แก้ปากเหม็น ปวดฟัน ขยี้กับสุราทาแก้ลมพิษ ลนไฟปิดหน้าอกแก้ปวดแสบปวดร้อน และลนไฟนาบท้องเด็กเพื่อแก้ปวดท้องและแก้อัณฑะยาน

พลูป่า

ไม้เถาเล็ก ๆ ขึ้นตามภูเขา

• ใบ — รสเผ็ดร้อน ใช้แก้รำมะนาดและปวดฟัน

พลูเหลือง

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเผ็ด ใช้ขับลม แก้ผื่นคัน และแก้ปากเหม็น

เพชรกะฏัก

ไม้เถาเนื้ออ่อน

• ต้น — รสขื่นร้อน ใช้แก้ไข้หวัด แก้ไข้เพื่อดี แก้มึนงงศีรษะ แก้โรคประสาท แก้นอนไม่หลับ แก้พรรดึก และกระจายลมแน่นในทรวงอก

เพชรสังฆาต (ขันข้อ, สามร้อยต่อ)

ไม้เถาเนื้ออ่อนเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสขื่นร้อนเล็กน้อย ใช้แก้กระดูกแตก หัก ซ้น ขับลมในลำไส้ และแก้ริดสีดวงทวารหนัก

เพชรหึง

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสขื่นร้อนเล็กน้อย ใช้แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับผายลม แก้ไข้จับสั่นเรื้อรัง และแก้ม้ามโตหรือพุงโรเนื่องจากพิษไข้มาลาเรีย

ฟักข้าว

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ใบ — รสเย็น ใช้แก้ไข้ตัวร้อนและถอนพิษอักเสบ
• เมล็ด — รสมัน ใช้บำรุงปอดและแก้ฝีในปอด
• ราก — รสเบื่อเย็น ใช้ถอนพิษทั้งปวง

ฟักทอง

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่นและเลื้อยตามพื้นดิน

• ราก — รสเบื่อเอียน ใช้แก้พิษสัตว์กัดต่อยและแก้กามตายด้าน
• เมล็ด — รสมันเบื่อ ใช้ขับพยาธิในท้อง

มะกาเครือ หรือ สะไอเครือ

ไม้เถายืนต้น

• เถา — รสขมฝาดเฝื่อนเย็น ใช้แก้บิดมูกเลือด ปวดเบ่ง และขับฟอกโลหิตระดู

มะกล่ำตาหนู หรือ มะกล่ำเครือ

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสเปรี้ยวเย็น ใช้แก้เสมหะในลำคอ แก้ไอ แก้เสียงแห้ง และกล่องเสียงอักเสบ
• เมล็ด — รสขื่นเย็น ใช้แก้ริดสีดวงตาและกระจกตาอักเสบ

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับมีข้อความระบุว่า “มะกล่ำเครือ” เป็นพิษต่อร่างกายมากและไม่ควรใช้

มะขามเครือ

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสเปรี้ยว ใช้ขับเสมหะ ถ่ายท้อง และฟอกโลหิตระดู

มะเดื่อดิน

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสฝาดเฝื่อน ใช้แก้เม็ดประดงผื่นคัน ลมพิษ แก้พิษฝีภายใน แก้ตับไตพิการ บำรุงกำลัง และขับโลหิตระดู

มะตึ่ง

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• เปลือกและราก — รสขมเย็น ใช้แก้ไข้ แก้กระษัย แก้ดีซ่าน แก้ตับอักเสบ และแก้ปวดตามข้อมือเท้าบวม

มะระขี้นก (ผักไห)

ไม้เถาเล็ก ๆ

• ใบและเถา — รสขม ใช้แก้ไข้ บำรุงน้ำดี และระบายอ่อน ๆ
• ผล — รสขม ใช้แก้พิษฝี แก้บวม แก้ปวดเจ็บอักเสบจากพิษต่าง ๆ แก้ปากเปื่อย ปากเป็นฝ้าขาว และบำรุงระดูสตรี

มะระจีน

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ใบ — รสขม ใช้แก้ไข้หวัด ไข้ตัวร้อน และบำรุงน้ำดี

มะลิ

เป็นไม้เถายืนต้น คล้ายไม้พุ่ม หากมีต้นไม้อื่นอยู่ใกล้จะพาดพันหรือคลุม

• เถา — รสขื่นเย็น ใช้แก้คุดทะราด ขับเสมหะและโลหิต
• ใบสด — รสเย็นฝาด ใช้แก้แผลพุพอง แผลเรื้อรัง และพิษฝีดาษ
• ดอก — รสหอมเย็น ใช้ทำให้จิตใจแช่มชื่น แก้ไอ แก้ร้อนในกระหายน้ำ และแก้เจ็บตา

มะลิวัลย์ (มะลิป่า)

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• ดอก — รสเย็นหอม ใช้บำรุงหัวใจและแก้ไข้ตัวร้อน
• ราก — รสเย็นจืด ใช้ถอนพิษยาเบื่อเมา ถอนพิษไข้ และแก้พิษอักเสบต่าง ๆ

มะแว้งเครือ

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ผล — รสขม ใช้แก้ไอ ขับเสมหะ แก้เบาหวาน และบำรุงน้ำในตับอ่อน
• ราก — รสขื่นเปรี้ยวเล็กน้อย ใช้ขับเสมหะ แก้ไอ แก้ไข้สันนิบาต และแก้น้ำลายเหนียว

ยางน่องเครือ

ไม้เถายืนต้น

• ยาง — รสเมาเบื่อ มีฤทธิ์ตามต้นฉบับว่าออกฤทธิ์ต่อหัวใจอย่างแรง และนำพิษซึมเข้าบาดแผลได้รวดเร็ว

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่าไม่ใช้ยางน่องเป็นยาพิษ แต่สามารถนำฤทธิ์ยาพิษเข้าสู่ร่างกายทางบาดแผลได้รวดเร็ว

รางจืด และรางเย็น

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสเย็น ใช้ถอนพิษเบื่อเมา แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้ และแก้ร้อนในกระหายน้ำ

รางแดง

ไม้เถายืนต้น

• เถา — รสจืดเย็น ใช้ขับปัสสาวะ แก้กระษัยเส้นตึง และกระษัยกร่อนทุกชนิด

ลิ้นมังกร

ไม้เถาเล็ก ๆ โดยนิยมใช้ชนิดดอกแดง

• เถา — รสเย็น ใช้ถอนพิษสัตว์กัดต่อยและแก้พิษงู

ลุ่มนก

ไม้เถาขนาดใหญ่

• เถา — รสเบื่อเมา ใช้แก้ปวดตามข้อ แก้เม็ดประดงผื่นคัน แก้ไข้ บำรุงโลหิต ขับผายลม และฟอกกับขับโลหิตระดู

เล็บมือนาง

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสเย็นเอียนเบื่อ ใช้ทาแก้พิษฝีและแก้อักเสบ
• ผล — รสเบื่อเอียน ใช้ขับไส้เดือนและทำให้สะอึก
• ราก — รสเบื่อเอียน ใช้ขับอุจจาระเป็นฟองขาวเหม็นคาว
• ทั้ง 5 — รสเบื่อเอียนเล็กน้อย ใช้ขับพยาธิและแก้พิษตานซาง

เล็บลอก

ไม้เถาพาดพันไม้อื่น

• เถา — รสเย็น ใช้บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย บำรุงประสาท และแก้ไข้เซื่องซึม

ลำไยเถา

ไม้เถายืนต้น

• ราก — รสฝาดเฝื่อนร้อนเล็กน้อย ใช้แก้เสมหะ แก้ลม และแก้ชอกช้ำภายใน

ส้มป่อย

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสเปรี้ยวฝาดเล็กน้อย ใช้ถ่ายเสมหะ ล้างเมือกมันในลำไส้ แก้บิด ฟอกล้างโลหิตระดู และประคบให้เส้นเอ็นอ่อน

สะบ้าดำ

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เมล็ด — รสเบื่อเมา ใช้แก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน หิด และฆ่าเชื้อโรคผิวหนัง เมื่อนำไปสุมเป็นถ่านใช้แก้พิษไข้เซื่องซึมและพิษร้อนต่าง ๆ

สะบ้ามอญ

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เมล็ด — รสเมา ใช้แก้โรคผิวหนังและผื่นคัน เมื่อนำไปสุมเป็นถ่านใช้แก้พิษไข้ตัวร้อน

สะบ้าลาย

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เมล็ด — รสเมาเบื่อ ใช้แก้โรคผิวหนังและน้ำเหลืองเสีย

สะบ้าเลือด

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เมล็ด — รสเบื่อเมา ใช้แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน แก้หิด และฆ่าพยาธิผิวหนัง

สามสิบ (รากสามสิบ)

ไม้เถาเล็ก ๆ

• ราก — รสเย็นหวานชุ่ม ใช้บำรุงกำลัง บำรุงตับ ปอด และบำรุงเด็กในครรภ์

สีฟันเครือ

ไม้เถายืนต้น

• เถา — รสเย็นฝาด ใช้บำรุงโลหิตระดูสตรีให้สมบูรณ์
• ใบ — รสเย็น ตำพอกใช้แก้ปวดฝี
• ดอก — รสเย็น ใช้แก้ตาช้ำอักเสบและแมลงสัตว์กัดต่อย

แสลงใจเครือ

ไม้เถา

• เมล็ด — รสเมาเบื่อ ใช้บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท บำรุงธาตุ ทำให้ความจำดี แก้อัมพาต แก้ปวดเมื่อยบั้นเอว แก้กระษัย และขับปัสสาวะ
• ใบ — ตำกับสุราพอก ใช้แก้แผลเน่าเปื่อย
• ราก — รสเมาเบื่อ ใช้แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

ข้อควรระวัง: ต้นฉบับระบุว่าหากใช้มากอาจเป็นพิษ ทำให้ชักกระตุกและถึงตายได้

แสลงพัน

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

• เถา — รสเมาเบื่อร้อนเล็กน้อย ใช้แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน น้ำเหลืองเสีย กระจายเลือดเน่าเสียให้เดินสะดวก บำรุงโลหิต และขับฟอกโลหิตระดู

สลอดน้ำ

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสจืด ใช้บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์
• ดอก — รสเมาเอียนเล็กน้อย ใช้แก้ริดสีดวงจมูกและปวดศีรษะ
• ราก — รสเย็นจืด ใช้แก้ไข้เหนือ ไข้พิษ ระบายอ่อน ๆ ถ่ายพิษไข้ และถ่ายพรรดึก

สำมะงา

ไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสเย็นเบื่อ ต้มเอาน้ำอาบ ใช้แก้โรคผิวหนัง ประดง และผื่นคัน

หนุมานประสานกาย

เป็นไม้เถายืนต้น

• ใบ — รสฝาดเย็นเอียน ใช้แก้ไอ แก้หืดหอบ แก้อาเจียนเป็นโลหิต ห้ามเลือด และสมานแผล

หางไหลขาว

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

• เถา — รสเอียนเล็กน้อย ใช้ถ่ายเสมหะและโลหิต ถ่ายลม และถ่ายเส้นเอ็น

หวายขม

เป็นพืชจำพวกเถาที่มีหัวหรือเหง้าคล้ายเหง้าข่า

• หัว — รสขมเย็น ใช้แก้ไอ บำรุงน้ำดี และแก้ร้อนในกระหายน้ำ

หวายตะค้า

เป็นพืชจำพวกเถาไม่มีหัว

• เถาและต้น — รสเย็น ใช้แก้พิษร้อน แก้พิษไข้กาฬ แก้ชักเพราะความร้อนสูง แก้สลบ แก้หอบ และแก้ลิ้นกระด้างคางแข็งเนื่องจากพิษไข้

คุณสมบัติพิเศษ: ต้นฉบับระบุว่าต้องสุมไฟเสียก่อนจึงนำมาผสมยา และมีอำนาจดับพิษร้อนและพิษไข้

หวายโป่ง

เป็นพืชจำพวกเถา ส่วนมากนำมาใช้ทำขาเก้าอี้หวาย

• เถา — รสจืด ใช้แก้ไข้ตัวร้อนและแก้ซางชัก

หวายลิง (หวายเย็บจาก)

เป็นพืชจำพวกเถาเลื้อย ลงหัวคล้ายข่า

• เหง้า — รสขมกร่อย ใช้แก้ไข้ แก้ตัวร้อน และแก้ไข้เพื่อดีและโลหิต

อบเชยเถา

ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

• ราก — รสหอมเย็น ใช้บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน ทำจิตใจให้ชุ่มชื่น ขับลมในลำไส้ และแก้ปวดมวนในท้อง

อังกาบ

ไม้เถาเลื้อยต้นเล็ก ๆ มี 3 ชนิด ได้แก่ ชนิดดอกเหลือง ดอกขาว และดอกม่วงดำ โดยต้นฉบับระบุว่าสรรพคุณเหมือนกัน

• ราก — รสเฝื่อน ใช้แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ ฟอกโลหิตระดูสตรี และขับปัสสาวะ

อัญชันบ้าน

ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น โดยนิยมใช้ชนิดดอกสีขาว

• ราก — รสจืด ใช้ขับปัสสาวะ แก้ปวดฟัน โคนฟันอักเสบ และแก้ตาฝ้าฟาง ตามัว

อัญชันป่า

ไม้เถายืนต้น

• ราก — รสเบื่อเอียน ใช้ถอนพิษยาเบื่อเมา ถอนพิษไข้และพิษอักเสบ และใช้กับแผลอักเสบ

อุโลกเครือ

ไม้เถาต้นเล็ก ๆ

• ต้น — รสเย็น ใช้แก้ไข้และขับปัสสาวะ
• ใบสด — รสเย็น ใช้แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ เจ็บคอ แก้พิษฝี ปวดแสบปวดร้อน และถอนพิษจากการอักเสบ

---

พืชจำพวกเถา เครือกับภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรไทย

พืชจำพวกเถาและเครือมีความหลากหลายทั้งรูปร่าง ลักษณะการเจริญเติบโต และส่วนที่นำมาใช้เป็นยา จากข้อมูลในตำรายาไทยจะพบว่ามีทั้งพืชที่เลื้อยไปตามพื้นดิน พาดพันต้นไม้ หรือใช้ต้นไม้อื่นเป็นที่ยึดเกาะ รวมถึงชนิดที่มีหัวหรือเหง้าอยู่ใต้ดิน

ส่วนที่นำมาใช้แตกต่างกันไปตามชนิดของสมุนไพร เช่น ราก เถา ใบ ดอก ผล เมล็ด หัว เหง้า เปลือก และเนื้อไม้ โดยมีรสยาหลากหลาย เช่น รสขม รสฝาด รสเย็น รสร้อน รสเผ็ด รสหวาน และรสเบื่อเมา

ข้อมูลเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงภูมิปัญญาการจำแนกและเลือกใช้พืชสมุนไพรของตำรายาไทย ซึ่งมีรายละเอียดเฉพาะของพืชแต่ละชนิด ทั้งส่วนที่ใช้ วิธีเตรียม และการนำไปใช้ตามตำรับยา

คำเตือน: ข้อมูลสรรพคุณทั้งหมดในบทความนี้เป็นข้อมูลตามเนื้อหาต้นฉบับและภูมิปัญญาตามตำรายาไทย ไม่ควรนำไปใช้แทนคำแนะนำจากแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ โดยเฉพาะพืชที่ต้นฉบับระบุว่ามีพิษหรืออาจเป็นอันตรายเมื่อใช้ในปริมาณมาก