พืชจำพวกต้น

พืชจำพวกต้นเป็นกลุ่มพืชพรรณที่มีทั้งไม้ต้นขนาดเล็กและขนาดใหญ่ รวมถึงไม้ที่ขึ้นเป็นกอหรือเป็นพุ่ม บางชนิดมีแก่นและบางชนิดไม่มีแก่น โดยในตำรายาไทยมีการนำส่วนต่าง ๆ ของพืช เช่น ราก แก่น เปลือก ใบ ฝัก และผล มาใช้เป็นส่วนประกอบของยา

เนื้อหาต่อไปนี้เรียบเรียงจากข้อมูลต้นฉบับ โดยจัดรูปแบบใหม่ให้ค้นหาและอ่านได้ง่ายขึ้น พร้อมแยก ลักษณะพืช, ส่วนที่ใช้, รสยา และ สรรพคุณตามข้อมูลต้นฉบับ ให้เห็นชัดเจน

หมายเหตุ: ข้อมูลสรรพคุณด้านล่างเป็นข้อมูลตามตำรา/ต้นฉบับที่ให้มา ไม่ได้เป็นคำแนะนำในการใช้รักษาโรค และควรตรวจสอบความถูกต้องรวมถึงความเหมาะสมในการใช้ยาสมุนไพรกับผู้เชี่ยวชาญก่อนนำไปใช้

กรรณิกา (กันนิกา)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• ต้น รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ
• ใบ รสขม — สรรพคุณ: บำรุงน้ำดี
• ดอก รสขมหวาน — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ลมวิงเวียน
• ราก รสขม — สรรพคุณ: แก้ท้องผูก บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงเส้นผมให้ดกดำ บำรุงผิวหนังให้สดชื่น

กฤษณา (ไม้หอม )

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดย่อม ถึงขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมหวาน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต บำรุงหัวใจ บำรุงตับ ปอด แก้ลมหน้ามืดวิงเวียน

กันเกรา(ตำเสา)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสเฝื่อนฝาดขม — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น บำรุงธาตุ แก้หืด ไอมองคร่อ ริดสีดวง ท้องมาน แน่นหน้าอก ท้องเดิน มูกเลือด แก้พิษฝีกาฬ บำรุงม้าม บำรุงโลหิต แก้ปวดแสบ ปวดร้อน เป็นยาอายุวัฒนะ

กรัก (แก่นขนุนละมุด)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสหวานชุ่มขม — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง บำรุงโลหิต สมานแผล
• ใบ เผาให้เป็นถ่านผสมกับน้ำปูนใสหยอดหู — สรรพคุณ: แก้ปวดหู แก้หูเป็นน้ำหนวก
• ไส้ในลูก รสฝาดหอมหวาน — สรรพคุณ: แก้ตกเลือดทางทวารเบาของสตรี กินแล้วทำให้เลือดหยุด

กัลปพฤกษ์

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบเล็กคล้ายขี้เหล็ก ดอกขาวคล้ายแคฝอย ฝักแบนยาว ข้างในเป็นชั้นๆ สีเทา ภายนอกฝักเป็นกำมะหยี่

• เนื้อในฝัก รสขมเอียนติดหวานเล็กน้อย — สรรพคุณ: ระบายท้อง แก้อุจจาระ เป็นพรรดึก และระบายท้องเด็กได้ดี

กัลปังหา(กาละปังหา)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม เกิดใต้ทะเล ไม่มีใบและดอก

• เนื้อไม้และต้น รสฝาด — สรรพคุณ: สมานแผล แก้เนื้อหนังฉีกขาด แก้บาดแผลตามเนื้ออ่อน

กระเชา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือก รสเมา แก้โรคผิวหนัง แก้ปวดข้อ

กระทิง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ ขยำแช่น้ำสะอาดล้างตา — สรรพคุณ: แก้ตาแดง ตาฝ้า ตามัว
• น้ำมันจากเมล็ด รสร้อน — สรรพคุณ: ทาถูนวด แก้ปวดข้อ แก้เคล็ดขัดยอก บวม
• ดอก กลิ่นหอม รสเย็น — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ

กระแบก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: คุมธาตุ แก้ท้องร่วง สมานแผล

กระเบียน(มะกอกพราน)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: ตำพอกบาดแผลสดหายเร็ว

กระเบา (กระเบาน้ำ)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ผลสุก รับประทานเนื้อในได้ คล้ายเผือก
• น้ำมันจากเมล็ดใน รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนังต่างๆ แก้โรคเรื้อน

กะโบลิง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: เป็นยาบำรุงผม
• เปลือกต้นและผล รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ทาแก้ปวด ปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ ทากันทากกัด

กะพังอาด (พญามือเหล็ก)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่นและเนื้อไม้ รสขมเมาเล็กน้อย — สรรพคุณ: ดับไข้จับสั่น ดับพาไข้ แก้กระษัย แก้โลหิต ลดความร้อน ฝนทาศีรษะ แก้รังแค

กะเพราทั้ง 2 (ขาว-แดง)

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก

• ใช้ทั้ง 5 รสเผ็ดร้อน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้ปวดท้อง ขับผายลม แก้ท้องอืดเฟ้อ

กระแจะ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผล รสมันสุขุม — สรรพคุณ: บำรุงร่างกาย
• เนื้อไม้ รสจืดเย็น — สรรพคุณ: บำรุงดวงจิต ขับผายลม แก้ไข้

กระเจี๊ยบแดง

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน ขึ้นเป็นพุ่มเตี้ย

• ใบ รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: กัดเสลด ทำให้โลหิตไหลเวียนดี
• เมล็ดใน รสจืดเป็นเมือก — สรรพคุณ: แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง บำรุงธาตุ
• ใช้ทั้ง 5 — สรรพคุณ: แก้พยาธิตัวจี๊ด
• ผล รสจืดเมาเล็กน้อย — สรรพคุณ: ขับเหงื่อ แก้ร้อนภายใน

กระดังงาไทย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• น้ำมันที่กลั่นออกจากดอก ใช้ปรุงเป็นเครื่องสำอาง
• ต้น กิ่ง ก้าน ใบ รสเฝื่อน — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ ปัสสาวะพิการ
• ดอก รสสุขุมกลิ่นหอม — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ

กระโดงแดง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ รสขมเมา — สรรพคุณ: ระงับปราสาท แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ทำให้นอนหลับสบาย

กระโดน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดเมา — สรรพคุณ: แก้พิษงู สมานแผล แก้เคล็ด เมื่อย
• ดอก รสสุขุม — สรรพคุณ: บำรุงภายหลังคลอดบุตร

กระโดนดิน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสจืด — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ไตพิการ แก้เบาหวาน

กระตังใบ(กระตังบาย)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

กระถินไซ่ง่อน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ธาตุพิการ คุมธาตุ สมานแผล
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

กระถินเทศ(กระถินดอกหอม)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• ราก รสเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้พิษสัตว์กัดต่อย เป็นยาอายุวัฒนะ

กระถินไทย(กระถินดอกขาว)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดกลาง

• ราก รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: ขับระดูขาว ขับผายลม เป็นยาอายุวัฒนะ

กระถินป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• เปลือกและราก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้อติสาร (ลงแดง)สมานแผลห้ามเลือด

กระถินพิมาน(กระถินวิมาน)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้พิษสัตว์กัดต่อย
• เห็ดที่เกิดขึ้นจากไม้กระถินพิมาน รสเบื่อเมา แก้ปวดฝีในหู แก้เริม งูสวัด ผสมกับตัวยาแก้ใช้พิษ ไข้กาฬ

กระทุ่ม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสขมเฝื่อนเมา — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้ปวดมวนในท้อง

กระท้อนป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ราก(สุม) รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: ดับพาร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้รากสาด แก้บิด ใช้ผสมยามหานิล มหากาฬ

กระท่อม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสขมเฝื่อนเมา — สรรพคุณ: แก้ปวดท้อง แก้บิด ปวดเบ่ง ท้องร่วงลงแดง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ถ้ารับประทานทำให้เมา อาเจียน คอแห้ง

กระบือเจ็ดตัว(กระทู้เจ็ดแบก)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ใบ รสร้อน — สรรพคุณ: ขับน้ำคาวปลา แก้สันนิบาตหน้าเพลิง ขับเลือดหลังการคลอดบุตร

การบูรขาว-ดำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เมล็ดใน รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด ท้องร่วง ปวดเบ่ง คุมธาตุ
• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: คุมธาตุ สมานแผล

กระพี้เขาควาย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• เนื้อไม้ รสจืดเย็น — สรรพคุณ: แก้พาไข้กลับช้ำ ถอนพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ร้อนใน

กราย(หางกราย)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ลูก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด อุจจาระเป็นมูกเลือด ปวดเบ่ง เสมหะเป็นพิษ แก้ท้องเดิน
• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: กล่อมเสมหะและให้อุจจาระเป็นก้อน แก้อุจจาระเป็นฟอง

กรวยป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ใบ รสเมา — สรรพคุณ: แก้พิษกาฬ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้ริดสีดวงจมูก
• ดอก รสเมาเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษกาฬ พิษไข้
• เมล็ด รสเมาเย็น — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงทวาร

กล้วยตีบ

ลักษณะ: ไม้ล้มลุก

• ราก รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ท้องเสีย (ใช้รากสาด) แก้ร้อนในกระหายน้ำ
• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงจมูก แก้ผื่นคันตามผิวหนัง

กวาวต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ดอก รสเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษไข้ ผสมยาหยอดตาแก้ตาฟาง ขับปัสสาวะ
• ยาง รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง
• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ตำพอกถอนพิษฝีและสิว
• เมล็ด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน
• ราก รสเมาร้อน — สรรพคุณ: แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับพยาธิ แก้ริดสีดวงทวาร

การะเกด

ลักษณะ: เป็นไม้พุ่มจำพวกเตย

• ดอก รสขมหอม — สรรพคุณ: แก้โรคเสมหะในอก บำรุงธาตุ ใช้ผสมยาหอม

การบูร

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ใบ เปลือกต้น เนื้อไม้ กลั่นเป็นการบูรเกล็ด ได้รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ปวดท้อง จุกเสียด แก้ธาตุพิการ ขับลมในลำไส้ แก้ไอ

กาหลง

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อมถึงกลาง

• ดอก รสจืด — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ ลดความดันโลหิตสูง แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้เสมหะ

กาสามปีก(เกล็ดปลาช่อน)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง และเป็นไม้พุ่มขนาดย่อมก็มี

• เปลือกราก รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ปวด แก้เคล็ดบวม
• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้

ก้างปลาแดง

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดกลาง

• ราก รสจืดเย็น — สรรพคุณ: แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ ขับพิษไข้หัว (หัด,สุกใส, ดำแดง) ลดความร้อน (แก้ตัวร้อน)

ก้างปลาทะเล

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม และเกิดตามชายทะเล

• ใบ เนื้อไม้ รสกร่อยเค็ม — สรรพคุณ: แก้ไข้กำเดา รักษาตา
• เปลือกต้น รสฝาดเค็ม — สรรพคุณ: สมานแผล ห้ามเลือด
• ราก รสเย็นกร่อย — สรรพคุณ: แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ ถอนพิษผิดสำแดง ถอนพิษไข้กาฬ

กานพลู

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ดอก รสร้อน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้ปวดท้อง แน่น จุกเสียด แก้รำมะนาด แก้ปวดฟัน แก้ปวดท้อง ท้องขึ้น แก้ท้องร่วง ชุบลำสีอุดฟันแก้ปวดฟัน ทุบ1 ดอกใส่ขวดนมให้เด็กรับประทาน

ก้ามกุ้ง ก้ามกาม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ก้ามปู เมล็ด รสเมา สรรพคุณ แก้กลาก เกลื้อน โรคเรื้อน

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ปากเปื่อยเป็นแผล แก้เหงือกบวม แก้ปวดฟัน แก้ท้องร่วง แก้ริดสีดวงทวาร

กุ่มน้ำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ
• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ ขับผายลม

กุ่มบก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสจืดเย็น — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ
• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ แก้แน่นท้อง มักใช้ร่วมกับเปลือกต้นทองหลางใบมน

แก้ว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ รสร้อนเผ็ด ขมสุขุม — สรรพคุณ: ขับโลหิตระดูสตี บำรุงธาตุ แก้จุกเสียดแน่นในท้องขับผายลม
• รากแห้ง-สด รสเผ็ดขมสุขุม — สรรพคุณ: แก้ปวดสะเอว แก้ผื่นคันที่เกิดจากความชื้น แก้ฝีฝักบัวที่เต้านม แก้ฝีมดลูก แผลคัน พิษแลงสัตว์กัดต่อย

โกงกาง(มีทั้งชนิดใบใหญ่และใบเล็ก)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดเค็ม — สรรพคุณ: ห้ามโลหิต สมานแผล แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้อติสาร

โกฐกะกลิ้ง(แสลงใจ,ลูกกะจี้,ว่านไฟต้น)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ด(มีส่วนผสมของสตริ๊คนิน) รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้ลมอัมพาต อิดโรย บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ เจริญอาหารขับน้ำย่อย กระตุ้นประสาทส่วนกลาง ถ้ารับประทานมากเป็นพิษทำให้กล้ามเนื้อกระตุก ชัก ขากรรไกรแข็ง
• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ตำพอกแก้แผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง

โกฐกักกรา

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดกลาง รากส่งมาจากจีน อินเดีย ฮ่องกง

• ราก รสฝาดน้อย เผ็ดร้อนซ่า — สรรพคุณ: ขับลมในลำใส้ แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ดีพิการ ปวดหัวตัวร้อน นอนสะดุ้ง แก้ริดสีดวงทวาร

โกฐกระดูก

ลักษณะ: เป็นไม้ต้นขนาดเล็กถึงกลาง จากประเทศจีน

• เปลือกราก รสร้อน กลิ่นหอม — สรรพคุณ: แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ขับลมในลำใส้ แก้โลหิตจาง

โกฐก้านพร้าว

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ราก มีลักษณะคล้ายทางหนูมะพร้าวแห้ง ไม่มีกลิ่นหอมใด ๆ รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้หอบ แก้สะอึก แก้เสมหะเป็นพิษ

โกฐจุฬาลัมพา ไม้เนื้อ่อนล้มลุกเป็นพุ่มขนาดย่อม

• ใช้ทั้งต้น รสขมกลิ่นหอม — สรรพคุณ: แก้ไข้เจรียง แก้ไช้ที่มีผื่นขึ้นตามตัว เช่น หัดเหือด สุกใส ดำแดง ฝีดาษ ไข้รากสาด แก้หืด ไอ แก้ไข้เพื่อเสมหะ

โกฐน้ำเต้า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• ราก (ปอกเปลือกออกนำไปนึ่งแล้วตากแห้ง) รสฝาดหอม — สรรพคุณ: แก่ธาตุพิการอาหารไม่ย่อย บำรุงธาตุแก้ท้องอืด ขับลมในลำไส้ ขับปัสสาวะและอุจจาระให้เดินสะดวก ระบายท้อง รู้ถ่ายรู้ปิดเอง แก้เจ็บตา แก้ริดสีดวงทวาร

โกฐสอ ไม้ขนาดเล็กจำพวกโสม

• รากรสสุขมกลิ่นหอม — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้หืด แก้ไอ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื้น

กอมขม หรือ ดีงูต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น และไข้ตัวร้อน
• เปลือกต้น รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) ไข้ป้าง และไข้ทุกชนิด

ก่อ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้คลื่นเหียนอาเจียน สมานแผล ห้ามโลหิต
• เนื้อในเมล็ด รสหวาน — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง บำรุงลำไส้ แก้อ่อนเพลีย

กำจัด (พริกหอม ลูกระมาด หมากมาด) เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ด รสสุขุมกลิ่นหอม — สรรพคุณ: แก้ลมวิงเวียน บำรุงโลหิต บำรุงหัวใจ ขับลมในลำไส้
• รากและเนื้อไม้ รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด ตาลาย วิงเวียน ขับระดู

กำลังช้างเผือก (กำลังช้างสาร)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมน้อย — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้อ่อนเพลีย บำรุงโลหิต

กำลังวัวเถลิง (กำลังทรพี)ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• เนื้อไม้และเปลือกต้น รสขมเฝื่อน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น บำรุงร่างกาย แก่ปวดเมื่อยตามร่างกาย

กำลังเสื่อโคร่ง (กำลังพญาเสื่อโคร่ง)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย กลิ่นหอม — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น เจริญอาหาร บำรุงกำลัง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

กำลังหนุมาน (กำลังราชสีห์)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้และรากรสขม — สรรพคุณ: แก้น้ำดีพิการ คือ นอนสะดุ้ง ผวาหลับๆ ตื่นๆ ร้อนหน้าน้ำตาไหล

เกว้า (เขว้า กำยาน ชาติสมิง )

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนัง
• ยอด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ
• ใบสด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำใส่แผลฆ่าเชื้อโรค

ยาง (เรียกว่ากำยาน) รสสุขุมหอม สรรพคุณ แก้ลม บำรุงเส้นเอ็น แก้หลอดลมอักเสบ สมานแผล แก้ขัดเบา

ขันทองพยาบาท ( หมากดูก ยาง ปรอก)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เนื้อไม้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ลมพิษ แก้ไข้ แก้กามโรค
• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ทำให้ฟันทน รักษาโรคตับพิการ แก้ประดง แก้พิษในกระดูก แก้โรคผิวหนัง ฆ่าพยาธิ แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กลาก เกลื้อน

ข่าต้น (ตะไคร้ต้น เทพทาโร)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และราก รสร้อนกลิ่นหอมฉุน — สรรพคุณ: แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับลมในลำไส้ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด วิงเวียน

ขี้ครอก ไม่พุ่มขนาดย่อมคล้ายมะเขือ

• ใบ รสขื่น — สรรพคุณ: แก้ไอ ขับเสมหะ
• ราก รสเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษไข้ทั้งปวง
• ใช้ทั้ง 5 รสขื่นเย็น — สรรพคุณ: แก้ไตพิการ

ขี้หนอน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้นรสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้หวัดคัดจมูก น้ำมูกไหล

ขี้เหล็กบ้าน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสขม — สรรพคุณ: แก้ระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ แก้กระษัย ถ่ายพิษไข้ พิษเสมหะ ถ่ายพรรดึก
• ดอก รสขม — สรรพคุณ: แก้หืด ฟอกศีรษะแก้รังแค แก้โรคประสาท แก้นอนไม่หลับ
• เปลือกต้น รสขม — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้ริดสีดวงทวาร
• กระพี้ รสขม — สรรพคุณ: แก้ร้อนรุ่ม กระสับกระส่ายเพราะพิษไข้
• แก่น รสขม — สรรพคุณ: แก้กามโรค หนองใน แก้กระษัย แก้เหน็บชา แก้ไฟธาตุพิการ
• ราก รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้กลับ แก้ซ้ำ

ขี้เหล็กเลือด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบอ่อนมีสีแดงเข้ม

• แก่น รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้ไตพิการ ปวดบั่นเอว ขับปัสสาวะ บำรุงโลหิต ขับระดูเสีย

ขี้อ้าย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้นรสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด แก้อุจจาระเป็นฟอง แก้ปวดเบ่ง สมานแผล

เข็มขาว (เข็มใหญ่)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

• ราก รสหวาน — สรรพคุณ: แก้โรคตา เจริญอาหาร

เข็มแดง

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• ราก รสหวานเย็น — สรรพคุณ: แก้เสมหะ แก้กำเดา บำรุงธาตุ แก้บวม แก้เจ็บตัว

เข็มป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ถึงขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำหยอดหูฆ่าแมลงเข้าหู
• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าพยาธิทั้งปวง
• ดอก รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้โรคตา ตาแฉะ ตาแดง
• ลูก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงงอกในจมูก
• ราก รสเฝื่อน — สรรพคุณ: ขับเสมหะในท้อง ขับแสมหะในทรวงอกและแก้ฝีในท้อง

เขยตาย(ลูกเขยตายแม่ยายทำศพ,เขยตายแม่ยายชักปก)

ลักษณะ: เป็นไม้พุ่มขนาดเล็กถึงกลางเนื้อแข็ง

• ราก รสชื่นปร่า — สรรพคุณ: กระทุ้งพิษ แก้พิษฝีภายในและภายนอก ขับน้ำนม แก้พิษงู พิษแมลงกัดต่อย แก้ไข้กาฬ แก้โรคผิวหนังพุพอง
• ดอกและลูก รสร้อนเมา — สรรพคุณ: ตำทารักษาโรคหิด

ขอนดอก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นตายจากต้นพิกุลและต้นตะแบก ลักษณะเหมือนไม้ผุสีขาวเป็นจุด ในเนื้อไม้

• ขอนดอก รสจืดหอม — สรรพคุณ: บำรุงตับ ปอด หัวใจ บำรุงทารกในครรภ์ ทำให้ใจชุ่มชื่น

ข่อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้แมงกินฟัน แก้ริดสีดวงจมูก
• เปลือกต้นและเนื้อไม้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้แมงกินฟัน แก้ปวดฟัน
• ใบ รสเมาอ่อน — สรรพคุณ: คั่วให้กรอบชงน้ำรับประทานเป็นยาระบายอ่อนๆ
• เมล็ด รสมันร้อนน้อย — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ เป็นยาอายุวัฒนะ
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าพยาธิ แผลเน่าเปื่อย

ข่อยหย็อง หรือ ข่อยเตี้ย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาด กลาง

• รากและเนื้อไม้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ ขับเมือกมันในลำไส้ แก้กระนัย ไตพิการ แก้คลื่นเหียนอาเจียน

เขี้ยวงู(เล็บครุฑ)

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดย่อม

• ราก รสจืดเย็น — สรรพคุณ: แก้นัยไตพิการ ขับปัสสาวะ แก้พิษซาง แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ปวดศีรษะ ตัวร้อน แก้ไข้สันนิบาต
• เมล็ด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้พิษสัตว์กัดต่อย ถอนพิษไข่เน่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง
• เปลือกต้น รสฝาดหวานชุ่ม — สรรพคุณ: แก้พิษตานซาง แก้อุจจาระเป็นฟอง เหม็นเปรี้ยว แก้ท้องเสีย แก้ตานขโมย ขับพยาธิไส้เดือนในท้อง
• ราก รสฝาดหวานเบื่อ ขับพยาธิไส้เดือน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร

ไข่มด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน
• ดอก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือนในท้อง
• ลูก รสร้อน — สรรพคุณ: ตำพอกฝี บ่มหนองให้แตกเร็ว
• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำหยอดหู แก้แมงเข้าหู
• กระพี้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้เกลื้อนช้าง
• แก่น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคเรื้อน
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้พยาธิ ขี้กลาก แก้รังแค

คงคาเดือด (หมากเล็กหมากน้อย)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ,เปลือก,ต้น รสเย็นเฝื่อน — สรรพคุณ: ต้นเอาน้ำอาบ แก้คัน แก้ทรางตัวร้อน

คนทา(สีฟัน กะลันทา)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• รากอ่อนและต้น รสขมเฝื่อนฝาดเย็น — สรรพคุณ: แท้องร่วง บิด ลดความร้อนในร่างกาย
• กระทุ้งพิษไข้พิษ ไข้กาฬ ไข้หัวลมทุกชนิด แก้ร้อนในกระหายน้ำ

คนทีสอเขมา หรือ คนทีสอดำ

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ปวดท้อง แก้เลือด แก้ลม เป็นยาอายุวัฒนะ
• รากและใบ รสร้อน — สรรพคุณ: ต้มรับประทานหรือประคบ แก้ปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ บำรุงและรักษาไข้
• ใบสด รสร้อนหอม — สรรพคุณ: คั้นเอาน้ำรับประทานแก้ปวดศีรษะ รักษาเยื่อจมูกอักเสบ ถอนพิษสาหร่ายทะเล
• ยาง รสร้อนเมา — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง ขับเลือดขับลมให้กระจาย ฆ่าพยาธิ ผิวหนัง แก้คุดทะราด
• ราก รสเมาร้อน — สรรพคุณ: แก้ลม ขับเหงื่อ แก้ริดสีดวงแห้ง

คัดลิ้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ราก รสร้อนจัด — สรรพคุณ: แก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น ห้ามใช้กับบุคคลที่เป็นโรคเส้นประสาทพิการ

คันทรง มี 2 ชนิด คือไม้พุ่มขนาดย่อมและเป็นต้นขนาดย่อม แต่สรรพคุณเหมือนกัน

• เปลือกต้นและใบ รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: ต้มอาบแก้บวม เนื่องจากโรคไต หัวใจพิการ น้ำเหลืองเสีย เหน็บชา

คราม

ลักษณะ: ไม้พุ่มต้นเล็ก

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ปวดศีรษะ
• ต้น รสเย็น — สรรพคุณ: ฟอกขับปัสสาวะให้บริสุทธิ์ แก้กระษัย แก้นิ่ว แก้ปัสสาวะขุ่นข้น

ครอบทั้ง 3 (ครอบจักรวาล, ครอบตลับ, ครอบฟันสี)

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ครอบจักรวาล (สารเข้าเลือก,ก่องเข้า)
• ครอบตลับ(มะก่องเข้าหลวง)
• ครอบฟันสี (ตอบแตบ, โผงผาง)
• ต้น รสขม — สรรพคุณ: บำรุงโลหิตและขับลม
• ใบ รสขมติดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: บ่มหนองฝีให้แตกเร็ว
• ดอก รสขม — สรรพคุณ: ฟอกลำไส้ให้สะอาด บ่มหนองให้เกิดเร็ว
• ราก รสขม — สรรพคุณ: แก้ลม แก้ดี บำรุงธาตุ แก้มุตกิด แก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลือง บำรุงกำลัง

ครอบฟันสี (ตอบแตบ, โผงผาง)

• ต้น รสขม — สรรพคุณ: บำรุงโลหิตและขับลม
• ใบ รสขมติดรอนเล็กน้อย — สรรพคุณ: บ่มหนองฝีให้แตกเร็ว
• ดอก รสขม — สรรพคุณ: ฟอกลำไส้ให้สะอาด บ่มหนองให้เกิดเร็ว
• ราก รสขม — สรรพคุณ: แก้ลม แก้ดี บำรุงธาตุ แก้มุตกิด แก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลือง บำรุงกำลัง

คางแดง (คาง, กางขี้มอด, มะขามป่า)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้ฝี แก้พยาธิ เปื่อยเน่า แก้ลำไส้พิการ บำรุงธาตุ ฝนทารักษาโรคเรื้อน แผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง ทาหัวฝี
• ใบ รสเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ไอ
• ดอก รสหวาน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้ปวดบาดแผล แก้พิษฟกบวม แก้คุดทะราด แก้ตาอักเสบ

ควินิน (ต้นซิงโคน่า)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ก้าน,ใบและเปลือกต้น รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) บำรุงน้ำดี แก้ร้อนใน

คูน (ชัยพฤกษ์)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง ใบใหญ่ ดอกสีเหลือง ห้อยเป็นพวง ฝักกลมยาวเกลียง เนื้อในสีดำ

• เนื้อในฝัก รสหวานเอียน — สรรพคุณ: ระบายท้อง ช่วยบรรเทาการแน่นหน้าอก ฟกช้ำ แก้ลมเข้าข้อและขัดข้อ
• ดอก รสขมเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้ไข้ เป็นยาระบาย
• เปลือกและใบ รสฝาดเมา — สรรพคุณ: บดผสมทาฝี และเม็ดผื่นตามร่างกาย
• ใบ รสเมา — สรรพคุณ: ระบายท้อง แก้พยาธิผิวหนัง
• ราก รสเมา — สรรพคุณ: ฝนทารักษาขี้กลาก และเป็นยากระบายท้อง แก้คุดทะราด
• แก่น นักไสยศาสตร์ใช้ทำปลัดขิกลงยันต์ผูกเอวเด็ก เพื่อให้ปีศาจไม่รบกวนเด็ก
• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง สมานแผล
• เปลือกเม็ดและเปลือกฝัก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ถอนพิษยาเบื่อเมา ทำให้อาเจียน
• กระพี้ รสเมา — สรรพคุณ: แก้รำมะนาด

แค (แคแดง,แคขาว)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดจัด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง คุมธาตุ บิดมูกเลือด สมานแผลทั้งภายในและภายนอก
• ใบ รสจืดมัน — สรรพคุณ: แก้ไข้เปลี่ยนอากาศ(ไข้หัวลม) แก้ไข้หวัด
• เปลือกต้นแคป่า รสฝาด — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำชะล้างบาทดแผลให้แผลหายเร็ว

แคแตร (แคแกล) ไม้ป่ายืนต้นขนาดกลาง

• ดอก รสหวานเย็น — สรรพคุณ: ขับเสมหะและโลหิต ขับผายลม
• ราก รสหวานเย็น — สรรพคุณ: ขับเสมหะ แก้ลม

แคฝอย (แคขาว)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และเปลือกต้น รสฝาดเฝื่อนหวาน — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้บวม แก้ตกโลหิต แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง
• ราก รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงงอก

คำไทย(คำแสด,คำเงาะ)ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• ดอก รสหวาน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต แก้โรคโลหิตจาง สมานแผล แก้บิด แก้โรคไต
• เมล็ด รสร้อนหอม — สรรพคุณ: แก้ลม สมานแผล ตัดไข้
• รก (เนื้อหุ้มเมล็ด) รสหวาน — สรรพคุณ: ระบายท้อง

คำฝอย(คำ,ดอกคำ)

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ดอก รสหอมร้อน — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขับระดู ดอกแห้ง รักษาโรคดีพิการ
• เกสร รสหวาน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิตและน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้แสบร้อนตามผิวหนัง
• เมล็ด รสหวานร้อน — สรรพคุณ: ระบายท้อง ขับเสมหะ แก้โรคผิวหนัง แก้บวม ขับระดู ป่นเป็นยาพอก แก้ปวดมดลูกหลังคลอดบุตร
• น้ำมันจากเมล็ด รสร้อน — สรรพคุณ: แก้โรคขัดข้อ อัมพาต แก้ฝี

คว่ำตายหงายเป็น (ฆ้องสามย่านตัวผู้)

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก ใบหนา

• ใบ รสเย็นเฝื่อน — สรรพคุณ: ตำพอกแก้ปวด แก้อักเสบ ฟกบวม และถอนพิษ น้ำที่คั้นจากใบผสมการบูรใช้ทาถูนวดแก้เคล็ด แก้ขัดแพลง

ไคร้เครือ

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก

• ราก รสขมขื่นปร่า — สรรพคุณ: แก้พิษไข้ พิษกาฬ เจริญอาหาร ชูกำลัง

ฆ้องสามย่าน

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดเล็ก

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ตำพอกฝีถอนพิษ แก้ปวด รับประทานายในดับพิษร้อน ใบผสมน้ำประสานทองสะตุ ตำตากแดดให้แห้ง บดเป็นผงทาลิ้นเด็กอ่อน แก้ละอองซาง

งิ้ว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ใบสด — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำทาต่อมในคออักเสบ กากพอกแก้ฟกช้ำ อักเสบบวม
• ดอกแห้ง — สรรพคุณ: ตำผสมน้ำทาระงับปวด
• ราก รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง แต่ทำให้อาเจียน
• ยาง รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้ระดูตกหนัก บำรุงร่างกาย

งิ้วป่า (งิ้วผา ,นุ่นป่า)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง ทำให้อาเจียน
• ใบ ตำเป็นผง ทาภายนอกแก้ฟกช้ำ ฝนกับน้ำทาแก้ต่อมอักเสบ
• ดอกแห้ง ทำยาทาระงับความปวด และแก้พิษไข้ใช้ผสมกับเมล็ดฝิ่น น้ำนมแพะ และน้ำตาลแก้ริดสีดวง
• ยาง รสฝาด — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง แก้ระดูขาว

หงอนไก่ดอกกลม(หงอนไก่ป่า) ไม้ดอกต้นเล็กๆ

• ราก รสเผ็ดขื่นร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เข้เพื่อลม (ไข้ฤดูฝนมีอาการท้องอืดเฟ้อ) แก้ไข้พา แก้โลหิต แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงธาตุ แก้หืด แก้เสมหะ

หงอนไก่ทะเล

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสกร่อยเค็ม — สรรพคุณ: ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร แก้ประจำเดือนไม่ปกติ

เหงือกปลาหมอ (ดอกขาว,ดอกสีฟ้า)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดกลางใบเป็นจักเว้าใหญ่ ริมใบมีหนามแหลมคม

• ใบ รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ตำพอกรักษาโรคปวดบวมและแผลอักเสบ
• ใบอ่อน ต้มกับเปลือกต้นอบเชย รับประทานแก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ
• ลูก รสร้อน — สรรพคุณ: ขับโลหิตอย่างแรง แก้ฝีตานซาง
• ราก รสเฝื่อนเค็ม — สรรพคุณ: ต้มอาบแก้พาไข้หัวผื่นคัน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด
• ต้นมัดตำให้ละเอียด พอกปิดแผลเรื้อรัง ถอนพิษ รับประทานแก้พิษฝีดาษ เป็นยาตัดรากฝี ใช้ทั้ง 5 รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ไข้หัว แก้พาฝี แก้พิษกาฬได้ดีมาก

จักรนารายณ์

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก)

• ใบสด รสเย็น — สรรพคุณ: ตำผสมสุราพอกปิดแก้พิษฝี แก้ปวด แก้ฟกบวม ถอนพิษ ได้ดี แก้อักเสบทุกชนิด แก้พิษสัตว์กัดต่อย

จันทน์กระพ้อ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น รสร้อนหอม — สรรพคุณ: แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้เพื่อเลือดและลม
• ดอก รสเย็นหอมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้ บำรุงหัวใจ

จันทน์เกราะ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ รสขมหอม — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้เพื่อดี แก้กระษัย แก้ตับปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

จันทน์ชะมด หรือ จันทน์หอม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสขมหอม — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้คลื่นเหียนอาเจียน ทำให้ใจชื่นบาน สดชื่นแจ่มใส ชูกำลังใช้ทำยาหอม

จันทน์แดง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เนื้อไม้ และแก่น รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไอ แก้ซางอันบังเกิดแต่ดี แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้บาดแผล แก้ไข้เพื่อดีพิการทำให้ชื่นใจ แก้ร้อนดับพิษไข้ทุกชนิด ฝนทาแก้ฟกบวม

จันทน์เทศ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไม้และแก่น รสขมหอมร้อน — สรรพคุณ: แก้ไข้ดีเดือด ดีพลุ่ง แก้กระสับกระส่าย ตาลอยเผลอสติ บำรุงตับ ปอด น้ำดี
• เมล็ดใน รสหอมฝาดหวานสุขุม — สรรพคุณ: แก้กระหายน้ำ บำรุงกำลัง แก้ลม แก้จุกเสียด แก้กำเดา แก้ท้องร่วง แก้ปวดขัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด บำรุงธาตุ
• รกหุ้มเมล็ด(ดอก) รสหอมฝาดร้อน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต บำรุงผิวเนื้อให้เจริญ

จันทน์ลูกหอม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ รสขมหวาน — สรรพคุณ: บำรุงประสาท บำรุงเนื้อหนังให้สดชื่น แก้ไข้ตับ ปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยาธิ
• ผลสุก รสหวานฝาด — สรรพคุณ: รับประทานกับน้ำกะทิสด บำรุงกำลัง แก้ท้องเสีย

จันทน์โอ หรือ ลูกอินทร์

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ รสขมหวาน — สรรพคุณ: บำรุงประสาท บำรุงกำลัง แก้ตับปอดพิการ แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก แก้ไข้ตัวร้อน

จันทนา (จันทน์ขาว)

ลักษณะ: ไม้พุ่มยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้อันบังเกิดแต่ตับและดี บำรุงเลือดลม
• แก่น รสหอมเย็นติดร้อน — สรรพคุณ: แก้ไข้กำเดา บำรุงหัวใจ แก้ลม แก้อ่อนเพลีย

จาก ไม้กอใบคล้ายใบมะพร้าว เกิดที่ลุ่มเค็ม

• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ลมจรต่างๆ แก้เสมหะและดับพิษทั้งปวง
• นมจาก เป็นเกล็ดสีดำอยู่ใต้ท้องใบ รสฝาดกร่อย — สรรพคุณ: แก้ลมจร ลมป่วง แก้ไข้ ท้องเสีย แก้พิษตานซ่างลิ้นเป็นฝ้าละอองขาว

จามจุรี,ก้ามปู,ฉำฉา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: สมานแผลในปาก ในคอ เหงือกหรือฟันผุ แก้ริดสีดวงทวาร แก้ท้องร่วง ห้ามโลหิตตกใน
• เมล็ด รสฝาดเมา — สรรพคุณ: แก้กลาก เกลื้อน และโรคเรื้อน แก้เยื่อตาอักเสบ
• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ทำให้เย็นดับพิษ แก้ปวดแสบปวดร้อน

จิกเขา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ แก้เสมหะพิการ แก้ระดูขาว
• เมล็ด รสร้อน — สรรพคุณ: แก้แน่นจุกเสียด

จิกนา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ แก้เลือดออกตามไรฟัน ใช้เบื่อปลา
• เนื้อไม้ รสร้อนเฝื่อนๆ — สรรพคุณ: ขับระดูขาว
• เมล็ด รสร้อน — สรรพคุณ: แก้แน่นจุกเสียด รัดมดลูกหลังการคลอดบุตร แก้เยื่อตาอักเสบ แก้อาเจียน ฝนทาแก้ตัวร้อน แก้ไอเด็ก
• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง
• ราก รสขื่นเอียน — สรรพคุณ: ระบายท้อง

จุกโรหิณี

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขมเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษไข้กาฬ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ลดความร้อนใน ร่างกาย บางตำราว่า รสสุขุม — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ลมปลายไข้

เจตพังคี

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสเผ็ดขื่นปร่า — สรรพคุณ: แก้ท้องขึ้นปวดแน่นในท้อง ขับลมทำให้เรอ ฝนกับน้ำปูนใส ผสมกับมหาหิงคุ์และการบูรทาท้องเด็กอ่อน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง ขับผายลม

เจตมูลเพลิงขาว

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ใบ รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ลมและเสมหะ
• ดอก รสร้อน — สรรพคุณ: แก้โรคตา แก้หนาวและเย็น
• ต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับโลหิตประจำเดือน
• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้ แก้ริดสีดวงทวาร แก้บวม แก้คุดทะราด บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต

เจตมูลเพลิงแดง (ไฟใต้ดิน)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ขับลมในลำไส้และกระเพาะอาหารให้เรอ แก้ท้องอืด เฟ้อ เสียด แน่นหน้าอก ทำให้ร่างกายเกิดความอบอุ่น ถ้ารับประทานมาก ทำให้แท้งลูก บดเป็นผงปิดพอกฝี ทำให้เกิดความร้อน เกลื่อนฝีได้ แก้ริดสีดวงทวาร

เฉียงพร้านางแอ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: ลดความร้อน แก้ไข้ กล่อมเสมหะ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

ชะมดต้น(ฝ้ายผี)

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อนหรือไม้พุ่ม

• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน
• ดอก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้พยาธิไส้เดือน
• ต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: เกลื้อนช้าง เกลื้อนใหญ่ เรื้อนกวาง เรื้อนน้ำเต้า
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าพยาธิตามชุมชนและรากผม รังแค
• ลูกและใบ ตำพอกฝี เร่งหนองให้แตกเร็ว
• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำหยอดหูฆ่าแมงเข้าหู
• ใช้ทั้ง 5 รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: รักษาฝีภายใน

ชะมวง(ส้มมวง)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

• ใบ ผล รสเปรียว — สรรพคุณ: ระบายท้อง แก้ไข้ กัดฟอกเสมหะ แก้ธาตุพิการ
• ราก รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน

ชบา

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• รากสด รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ตำพอกแก้พิษฝี ฟกบวม รับประทานขับน้ำย่อยอาหาร เจริญอาหาร

ชะอม

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ท้องขึ้นอึกเฟ้อ ขับลมในลำไส้ แก้ปวดเสียวในท้อง(มดลูกอักเสบ)

ชะเอมเทศ(ชะเอมจีน)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสเฝื่อนหวาน — สรรพคุณ: ทำให้เสมหะแห้ง แก้ดีพิการ
• ดอก รสเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้คัน แก้ฝีดาษ
• ต้น รสหวานน้อย — สรรพคุณ: ขับลมให้ลงเบื้องต่ำ
• ราก รสหวาน — สรรพคุณ: ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจชุ่มชื้น แก้กำเดา แก้เสมหะเป็นพิษ แก้น้ำลายเหนียว ทำให้ชุ่มคอเปลือกราก ทำให้อาเจียน

ชมพู่น้ำดอกไม้

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อในลูก รสเปรี้ยวหวานเย็น — สรรพคุณ: ปรุงยาหอมชูกำลัง ทำให้ใจคอชุ่มชื่น บำรุงหัวใจเหมาะสำหรับเป็นอาหารแก่คนไข้หนัก

ชา หรือ เมี่ยง

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดย่อม

• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: รมแก้หืด ชงแก่ ๆ รับประทาน แก้พิษของยาอันตราย สมานแผล กากใบชา ใช้โขลกหิดพอกแผลถูกไฟ ถูกน้ำร้อนลวก บางตำราว่า รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น

ช้าพลู(ผักอีไร)

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะให้ตกทางทวารหนัก
• ต้น รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เสมหะในทรวงอก
• ลูก(ดอก) รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เสมหะในลำคอ
• ใบ รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ทำให้เสมหะงวดและแห้งเข้า

ช้างงาเดียว

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสขื่น — สรรพคุณ: แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพากร แก้ไตพิการ

ชิงขี่

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ต้น รสขื่นปร่า — สรรพคุณ: แก้ฟกบวม
• ลูก รสขื่นปร่า — สรรพคุณ: แก้เจ็บคอ ลำคออักเสบ
• ดอก รสขื่นเมา — สรรพคุณ: แก้โรคมะเร็ง
• ราก รสขมขื่น — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อลม ขับลมในท้องให้ซ่านออกมา แก้ไข้ร้อนในทุกชนิด
• ใบ รสเฝื่อนเมา — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำอาบแก้โรคผิวหนัง ไข้ฝีกาฬ สันนิบาต ตะคริว

ชุมเห็ดเทศ

ลักษณะ: ไม้พุ่มใหญ่

• ใบ รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: ตำหรือขยี้ทาแก้กลากเกลื้อน โรคผิวหนังชนิดมีตัว
• ต้น รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน
• ดอก รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: ระบายอ่อนๆ
• ต้น ราก ใบ รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: แก้กระษัยเส้น แก้ท้องผูก ขับปัสสาวะ

ชุมเห็ดไทย(ชุมเห็ดเล็ก)

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดเล็ก

• เมล็ด คั่วให้เกรียม ตำผง ชงน้ำร้อนเหมือนกาแฟ รสขมหอมเล็กน้อย — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ทำให้นอนหลับ แก้กระษัย ขับปัสสาวะ
• ใช้ทั้ง 5 รสขมเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ไข้ ขับพยาธิในท้องเด็ก

ช้อยนางรำ (สอยนางรำ)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

ชัด

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดย่อม

• เมล็ด(ลูก) รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง กล่อมเสมหะและอาจม

ซาก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ไม้นี้รับประทานไม่ได้ เป็นพาอาจถึงตายได้ ถ้าจะนำไปปรุงเป็นยาต้องเผาให้เป็นถ่าน
• ถ่าน รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ไข้พิษเซื่องซึม แก้โรคผิวหนัง

ดีหมี

ลักษณะ: ไม้ต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไม้ รสขม — สรรพคุณ: ระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศีรษะ ขับเหงื่อ

ตะดกนา(พญาช้างดำ)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เรียกชื่อ ตะโก หรือ พญาช้างดำ

• ผล รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง ตกโลหิต แก้มวนท้อง ขับพยาธิ แก้กระษัย แก้ฝีเน่าเปื่อย
• เลือกลูก เผาเป็นถ่าน แช่น้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ
• เลือกต้อนและเนื้อไม้ รสฝาดติดขม — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด แก้กามตายด้าน
• เปลือกต้น เผาเป็นด่างแช่น้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ ต้มกับเกลือรักษารำมะนาด แก้ปวดฟัน เป็นยาอายุวัฒนะ

ตะโกสวน(ตะโกไทย)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้นและลูกอ่อน รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิด สมานแผล

ตะขบไทย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด
• ราก รสฝาด — สรรพคุณ: กล่อมเสมหะ และอาจม
• ใบ รสฝาดเอียน — สรรพคุณ: ขับเหงื่อ

ตะขบป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

• เนื้อไม้ รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตานขโมย แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน ประดง

ตะไคร้ต้น (ตะไคร้บก)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ราก รสปร่า — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ ดับกลิ่นคาว ขับผายลม ทำให้เรอ แก้ปัสสาวะพิการ

ตะไคร้น้ำ

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อมขึ้นอยู่ริมน้ำ

• ราก รสจืด — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ แก้ช้ำรั่ว เบาหยดย้อย

ตะเคียนทอง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไท้และแก่น รสขมหวาน — สรรพคุณ: แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้กำเดา แก้ไข้ สัมประชวร (ไข้ที่มีอาการแสดงที่ดวงตา ให้เป็นสี แดง เหลือง เขียว)

ตับใหญ่(มะพลับดง)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และราก รสฝาดเลี่ยนเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษทั้งปวง แก้พิษวัณโรค

ตับเต่าน้อย

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• รากและต้น รสขมเย็นเอียน สรรพำคุณ ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน ดับพิษซาง แก้พิษฝีในท้อง

ตาตุ่ม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ต้น รสขมเอียนร้อน — สรรพคุณ: ขับผายลม แก้โลหิตพิการ ถ่ายเสมหะ
• ใบ รสร้อนเอียน — สรรพคุณ: แก้ลมบ้าหมู
• ยาง รสร้อน — สรรพคุณ: ถ่ายหนองและลม ถ่ายอุจจาระอย่างแรง และกัดทำลายอย่างแรงจนน้ำหมดตัวถึงตาย และเข้าตาอาจบอดได้

ตาเสือ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: กล่อมเสมหะ และขับโลหิต
• ใบ รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้บวม
• ผล รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้บวมข้อ

ตาเสือทุ่ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้น

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงจมูก
• ใบ รสขมฝาด — สรรพคุณ: แก้อหิวาตกโรค แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

ตานขโมย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: แก้บิดมูกเลือด
• เนื้อไม้ รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: แก้พาตานซาง ขับพยาธิไส้เดือน แก้ซางลงท้อง
• ใบ รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: แก้เม็ดซางขึ้นปาก
• ผล รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: แก้ตานขโมย พุงโร
• ราก รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: ขับพยาธิทุกชนิด แก้พิษตานซาง แก้ท้องร่วง

ตานดำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไม้และราก รสเมาเอียน — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน ตัวตืด แก้พิษตานซาง ผอมแห้ง ละลายไขข้อ ทำให้เกิดความร้อน

ตาลโตนด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นสูง จำพวกปาล์ม

• งวงตาล รสหวานเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษตานซาง ขับพยาธิ ทำให้ดวงจิตชื่นบาน
• ก้านตาลและใบสด ลนไฟบิดเอาน้ำรับประทาน รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้โลหิต อมแก้ปากเปื่อย
• ราก รสหวานเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษตานซาง ชูกำลัง ขับพยาธิ

ตานเสี้ยน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• เปลือกต้นและเนื้อไม้ รสเบื่อเมาเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้อุจจาระธาตุพิการ อุจจาระเป็นฟองสีเขียว สีขาวเป็นมูกเลือด
• ราก รสจืดเบื่อเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ตานซาง กล่อมอาจม ขับพยาธิไส้เดือน

ตีนเป็ดตัน (พญาสัตตบรรณ)ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อดีพิการ สมานลำไส้
• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้หวัด
• ดอก รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อโลหิต ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ
• ราก รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ขับผายลม
• กระพี้ รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ขับโลหิตให้ตก

ตีนเป็ดน้ำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้นิ่ว แก้ไข้
• กระพี้ รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: แก้เกลื้อน
• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน แก้ไข้หวัด

ตูมกาต้ม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้พิษสัตว์กัดต่อย พิษงูกัด โดยฝันกับสุรา ชุบสำลีปิดบาดแผล ผสมรำให้ม้ากิน ขับพยาธิตัวดีด เมล็ด รสเมา — สรรพคุณ: รับประทานทำให้อาเจียน อันตรายถึงตายได้

เตยหอม ไม้น้ำต้นเล็กๆ เป็นกอ

• ใบ รสเย็นหอม — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ ดับพิษไข้ ชูกำลัง
• รากและต้น รสจืดหอม — สรรพคุณ: แก้กระษัย,ไตพิการ ขับปัสสาวะ
• ต่อไส้ ไม้ยืนต้นขนาดย่อม
• ราก รสจืดเอียน — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ บำรุงเส้นเอ็น
• ใบอ่อน ตำผสมดินสอพองสุมขม่อมเด็ก แก้หวัดคัดจมูก

เต่าร้าง(เต่ารั้ง)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางจำพวกหมาก

• หัวและราก รสหวานเย็นขม — สรรพคุณ: ดับพิษตับ ปอด แก้หัวใจพิการ

ตองแตก หรือ ทนดี

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสจืดเฝื่อนขมน้อย — สรรพคุณ: ระบายอ่อนๆ ถ่ายลมถ่ายเสมหะ ไม่ไซ้ท้อง
• ใบและเมล็ด รสเบื่อขมน้อย — สรรพคุณ: ถ่ายพยาธิ แก้ฟกบวม แก้ดีซ่าน แก้หืด

ถั่วแระต้น

ลักษณะ: ไม้พุ่มเล็กๆ

• เมล็ด รสมัน — สรรพคุณ: บำรุงเส้นเอ็น ทำให้เกิดความอบอุ่น
• รา รสจืด — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ แก้น้ำปัสสาวะเป็นสีแดงเหลืองคล้ายขมิ้น และ ปัสสาวะน้อย

ถั่วแระผี

ลักษณะ: ไม้พุ่มเล็กๆ

• ราก รสจืดขื่นๆ — สรรพคุณ: ขับละลายก้อนนิ่วเกิดจากไต กระตุ้นเตือนไตให้ทำงาน

ทรงบาดาล

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเบื่อขม — สรรพคุณ: ถอนพิษผิดสำแดง(ไข้ซ้ำ) แก้สะอึก (เนื่องจากกระเพาะอาหารขยายตัว)

ทับทิม

ลักษณะ: ไม้พุ่มใบเล็กๆยอดแดง มีอยู่2ชนิด คือ ชนิดดอกแดง และชนิดดอกขาว

• ต้น ราก รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: ขับพยาธิตัวตืด และพยาธิไส้เดือน
• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้เด็กท้องร่วง บิดมูกเลือด
• เปลือกลูก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง บิด ปิดธาตุ ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้พุพอง เน่าเปื่อย
• ทับทิมทั้ง5 — สรรพคุณ: แก้ท้องเสีย บิด มูกเลือด

ท้าวยายม่อม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ต้น รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: ขับเสมหะให้ลงเบื้องต่ำ ขับพิษไข้หัว (หัดสุกใสดำแดง) แก้ไข้
• ราก รสจืดขื่น — สรรพคุณ: แก้พิษงู แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้อาเจียน แก้หืดไอ แก้พิษฝี

ท้ายยายม่อมดอกแดง(ปทุมราชา)

• ราก รสจืดขื่น — สรรพคุณ: ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้พิษงู

ทิ้งถ่อน (พญาช้างเผือก,พญาฉัททัน)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสร้อนสุขุม — สรรพคุณ: เจริญอาหาร ขับผายลม บำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ
• ราก แก่น รสขมร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง เส้นตึง ท้องอืด
• ใบ เผาไฟผสมกับน้ำยาสูบ ฉีดฆ่าตัวแมลงและตัวหนอนได้

เทพทาโร

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ลมจุกเสียด แน่น เฟ้อ แก้อาการปวดท้อง ขับผายลม บำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้ และกระเพาะอาหาร

ทุเรียน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสฝาด — สรรพคุณ: คุมธาตุ แก้ท้องร่วง
• เปลือกลูก รสฝาด — สรรพคุณ: คุมธาตุ สมานแผล แก้น้ำเปลืองเสียพุพอง แก้ฝีตานซาง
• กลิ่นของเปลือกลูกทุเรียน ขับไล่ตัวเรือดได้ เผาเป็นขี้เถ้า ละลายน้ำมันมะพร้าว ทาแก้คางทูม
• เนื้อในลูก มีธาตุกำมะถัน รับประทานมากๆ ทำให้เกิดความร้อนในร่างกาย แก้โรคผิวหนังและขับพยาธิไส้เดือนในท้องได้

ทองพันชั่ง

ลักษณะ: ไม้พุ่มต้นเล็ก

• ใบ รสเบื่อเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน แก้พยาธิผิวหนัง
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้กลากเกลื้อน ผื่นคัน และโรคผิวหนังที่เป็นน้ำเหลืองบางชนิด

ทองระอาหรือลิ้นงูเห่า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ใบ รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: ตำกับสุรา พอกแก้ปวดฝี ถอนพิษปวดอักเสบ
• ราก รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: ฝนกับสุรา ทาแก้พิษตะขาบ แมลงป่อง

ทองหลาง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีหนามตลอดทั้งต้น

• ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้เสมหะ แก้ลมเป็นพิษ หยอดตาแก้ตาแดงตาฝ้าฟางและตาแฉะ
• ราก รสเมาเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้พยาธิในท้อง แก้ตาฟาง แก้เสมหะ

ทองหลางใบมน (ทองหลางบก)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบคล้ายใบถั่วพู

• เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียน — สรรพคุณ: แก้เสมหะ แก้ลม แก้ก้อนนิ่วในไต
• กระพี้ รสเฝื่อนเอียน — สรรพคุณ: แก้พิษฝี
• แก่น รสเฝื่อนเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้ฝีในท้อง(วัณโรค)
• ใบ รสเบื่อเอียนเย็น — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตัวร้อน แก้ริดสีดวง
• ดอก รสขื่นเอียนเย็น — สรรพคุณ: ขับโลหิตระดู
• ลูก(ฝัก)รสขม — สรรพคุณ: บำรุงน้ำดี
• ราก รสเฝื่อนเอียน — สรรพคุณ: แก้พิษทั้งปวง

ทองหลางใบมนต่าง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบตามเส้นเป็นสีเหลืองแกมเขียว ใบเหมือนทองหลางใบมน

• ใบสด รสเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษ
• ใบแก่สด รมควันไต้ให้ตายนึ่งชุบสุราปิดแผล แก้เนื้อร้ายตายลุกลามบวมแดง(เนื้อเน่า)

ทองโหลง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม่มีหนาม

• ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้โรคตา

เทียนเกล็ดหอย

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมหอม — สรรพคุณ: แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตามัว แก้โลหิตจาง แก้เย็นชาปลายมือปลายเท้า

เทียนขม ลักษณะไม่ปรากฏ เพราะส่งมาจากต่างประเทศ

• เมล็ด รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ดีพิการ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว นอนสะดุ้งผวา หลับๆ ตื่นๆ

เทียนขาว

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ (ยี่หร่า)

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขม — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง ขับผายลม แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ แก้ชีพจรอ่อนหรือพิการ นอนสะดุ้งผวา(โทษน้ำดี) แก้คลั่งเพ้อ

เทียนแดง

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆคล้ายผักชี

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย — สรรพคุณ: ขับเสมหะ แก้ลม แก้น้ำดีพิการ แก้ลมเสียดแทง แก้คลื่นเหียนอาเจียน

เทียนดำ

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• เมล็ด รสเผ็ดขม — สรรพคุณ: ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิต
• ใบและต้น รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้หนอนใน(กามโรค)
• เปลือกต้น รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: ขับระดูขาว

เทียนต้น หรือ เทียนย้อมมือ

ลักษณะ: ไม้พุ่ม

• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้เล็บถอด อักเสบช้ำ
• ยอดอ่อน รสฝาด — สรรพคุณ: แก้เด็กท้องร่วงได้ผลดีทุกระยะ

เทียนตากบ

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมหอม ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ แก้กระเพาะอาหารพิการ กำเริบ หย่อน พิการ

เทียนตาตั๊กแตน

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด รสขมเผ็ดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา

เทียนเยาวพาณี คล้ายผักชี แต่โตกว่า

• เมล็ด รสหวานกลิ่นหอม — สรรพคุณ: กระจายเสมหะ กระจายลมที่ลั่นโครกครากอยู่ในท้อง แก้จุกเสียด แก้ลมปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ แก้คลื่นเหียน อาเจียน

เทียนลวด ไม่ปรากฏลักษณะ เพราะสั่งมาจากต่างประเทศ

• ราก รสร้อนขมหอม — สรรพคุณ: แก้น้ำดีพิการ แก้กำเดา นอนสะดุ้งสะทกสะท้าน แก้เพ้อคลั่ง ขับน้ำดีให้ตกลำไส้

เทียนดอก

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ นิยมใช้ดอกสีขาวทำยา

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ตำพอกแก้ปวดนิ้วเท้า (เก๊าท์) เล็บขบ ถอนพิษปวดอักเสบ

ไทรกร่าง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: ต้มชะล้างบาดแผล สมานแผล

ไทรใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: สมานแผล

ไทรย้อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• รากอากาศ รสจืด — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ แก้กระษัยไตพิการ บำรุงน้ำนม แก้ปัสสาวะมีสีต่างๆ

ทำมัง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อนหอมฉุน — สรรพคุณ: ขับผายลม แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด

ธรณีสาร

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• ราก รสจืดเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษตานซางเด็ก

นนทรี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: ขับโลหิต กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ท้องร่วง ขับผายลม

นมควาย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ราก เนื้อไม้ รสฝาดเบื่อ — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้เบาเหลืองเบาแดง

นมนาง หรือ นมสาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเย็นเอียน — สรรพคุณ: บำรุงน้ำนม
• เนื้อไม้และราก รสเย็น — สรรพคุณ: ระงับความร้อน แก้ไข้พิษ แก้ไข้หัวหัด สุกใส ดำแดง
• ราก รสเย็น — สรรพคุณ: แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้เจ็บหลังเจ็บเอว
• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ตำผสมน้ำทาหรือพ่น แก้ร้อนภายใน
• ลูก รสเย็น — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำรับประทานและอาบ แก้ซาง แก้เด็กตัวร้อน

นางแย้ม

ลักษณะ: ไม้พุ่ม ราก รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษฝีภายใจ ขับปัสสาวะ แก้โรคลำไส้ แก้กระษัย ไตพิการ

หนาดดำ

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสจืด — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว ไตพิการ

หนาดใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นล้มลุก

• ใบ รสเมาฉุนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้จุกเสียด แน่นเฟ้อ ขับผายลม แก้ปวดท้อง ขับเหงื่อ ขับเสมหะ มวนเป็นบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก

หนามพรม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม มี 2ชนิด คือ พรมป่าและพรมบ้าน

• แก่น รสเฝื่อนมันขมฝาดเล็กน้อย — สรรพคุณ: บำรุงไขมัน บำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย

นุ่น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเอียนเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ร้อนใน
• เมล็ด รสเอียนมัน — สรรพคุณ: ระบายท้อง ขับปัสสาวะ คั้นเอาน้ำมันทำน้ำมันใส่ผม

เนระพูสี ไม้จำพวกเฟริน์และผักกูด

• ต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด มูกเลือด แก้ไข้ท้องเสีย (ไข้รากสาด) แก้ปวดเบ่ง แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ
• เหง้า รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ธาตุพิการ แก้ปอดพิการ แก้ลมสันนิบาต 7 จำพวก ดับพิษไข้ แก้คอเปื่อย ลิ้นเปลื่อย แก้ไอ แก้ซางเด็ก
• รากอากาศ — สรรพคุณ: คล้ายกับเหง้า

น้อยหน่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ฆ่าเชื้อโรค ขับตัวกิมิชาติในลำไส้ (พยาธิไส้เดือน)
• โขลกป่น พอกแก้ฟกช้ำ ฆ่าพยาธิผิวหนังกลากเกลื้อน
• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: สมานแผล ปิดธาตุ
• เปลือกลูก รสฝาด — สรรพคุณ: ฝนกับสุราทาแก้พิษงูกัด
• ราก รสขมเอียน — สรรพคุณ: ระบายท้อง

น้อยโหน่ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ รสเบื่อขม — สรรพคุณ: ตำพอกแก้ฟกบวม ฆ่าพยาธิผิวหนัง
• ผลดิบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง บิด ขับตัวกิมิชาติ (พยาธิไส้เดือนในท้อง)

เนียม

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ใบ รสหอมฉุน — สรรพคุณ: ทำยานัตถ์ แก้หวัดคัดจมูก
• ลูกลิด หรือ ปอบิด ไม้พุ่มขนาดย่อม
• ผล รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิด แก้บวมเบ่ง แก้เสมหะพิการ ตำพอกแก้ปวดเคล็ดบวม
• เปลือก ต้นราก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง บำรุงธาตุ

บุนนาค

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 2 ชนิด คือ บุนนาคบ้าน และ บุนนาคป่า นิยมใช้บุนนาคป่า ซึ่งมีสรรพคุณดีกว่า

• ใบ รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บาดแผลสด สมานแผล
• เปลือกต้น รสฝาดร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: กระจายหนอง
• กระพี้ รสขื่น — สรรพคุณ: แก้เสมหะในลำคอ
• แก่น รสขื่น — สรรพคุณ: แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้
• ดอก รสหอมเย็น — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต บำรุงผิวกายให้สดชื่น แก้ร้อนกระสับกระส่าย ชูกำลัง แก้ลมกองละเอียด หน้ามืดวิงเวียนใจสั่น อ่อนเพลีย ใจหวิว

เบญกานี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ลูกเบญกานี เป็นยางไม้เกิดจากต้นเบญกานี (ลักษณะเป็นก้อนลูกกลมๆ เป็นหนาม)
• รสฝาดจัด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง บิด ปวดเบ่ง แก้อาเจียน สมานแผล

เบญจมาศบ้าน ไม้ดอกต้นเล็ก

• ดอก รสหอมเย็น — สรรพคุณ: ทำยาหอมชูกำลัง แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

เบน หรือ เบนขอ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น แก่น ใบ รสจืดขื่น — สรรพคุณ: แก้เส้นเอ็นพิการ แก้กระษัยเหน็บชา แก้เหน็บชา แก้ไขข้อ กามโรค

ใบเงิน

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

ใบทอง

ลักษณะ: ไม้พุ่มต้นเล็ก

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

ใบนาค

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

ประดงเลือด หรือ ประดงไฟ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสเย็นเฝื่อนเมาเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เม็ดประดงผื่นคัน แดงทั้งตัว แก้ปวดแสบปวดร้อน มีน้ำเหลืองไหล

ประดู่ขาว หรือ สะตือ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ใช้ทั้ง 5 รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ไข้หัดสุกใส ดำแดง เหือด และพิษฝีดาษ แก้ท้องร่วง แก้ปอดอักเสบเนื่องจากพิษไข้หัว(หัด สุกใส ดำแดง)

ประดู่ลาย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำอม แก้ปากเปื่อย ปาก แตก ยางสด รสฝาด — สรรพคุณ: ทาแก้ปากเปื่อย
• เนื้อไม้ และแก่น รสฝาดหวาน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต คุมธาตุ กล่อมโลหิต ระงับเสมหะ

ประดู่ส้ม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• แก่น เนื้อไม้ รสขมหวาน — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อกำเดาและโลหิต

ประดู่เสน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• แก่น รสขมหวาน — สรรพคุณ: แก้คุดทะราด แก้ไข้เพื่อเสมหะ โลหิต และกำเดา
• ปุ่ม รสฝาดขมเบื่อ — สรรพคุณ: ต้มเอาไอรมทวาร แก้ริดสีดวงทวาร

ประทัดจีน หรือประทัดใหญ่

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้ทุกชนิด ไข้จับสั่น ขับน้ำลาย เจริญอาหาร

ประยงค์ป่า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ปุ่ม รสฝาดขื่น — สรรพคุณ: ถอนเสมหะ แก้พิษทั้งปวง แก้หอบ แก้ไอ

ประยงค์บ้าน หรือ หอมไกล

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: ถอนพิษยาเบื่อเมา ทำให้อาเจียน

ปรู

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้หืด ไอ แก้ท้องร่วง ปิดธาตุ
• เนื้อไม้ รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงลำไส้ และทวารหนัก
• แก่น รสจืดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้น้ำเหลือง บำรุงกำลัง
• ผล รสร้อนเบื่อ — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด ขับพยาธิ

โปรง ไม้ลุ่มน้ำเค็มยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดจัดเฝื่อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน คุมอาจม แก้เสมหะและโลหิต สมานแผล

โปร่งฟ้า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเฝื่อนเย็น — สรรพคุณ: แก้วัณโรคระยะบวม แก้ตาฝ้าฝาง ตามัว

ปลาไหลเผือก

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขมเบื่อเมาเล็กน้อย — สรรพคุณ: ตัดไข้ทุกชนิด แก้วัณโรคระยะบวม ถ่ายพิษฝีในท้องและถ่ายพิษต่างๆ

เปล้าใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสร้อนเมาเอียน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ
• เปลือกต้น และกระพี้ รสร้อนเมาเอียน — สรรพคุณ: แก้เลือดร้อน
• ผล รสร้อนเมาเอียน — สรรพคุณ: ขับโลหิตในเรือนไฟ ขับน้ำคาวปลา
• แก่น รสร้อนเมาเอียน — สรรพคุณ: ขับเลือด ขับหนองให้ตก ขับพยาธิไส้เดือน
• ราก รสร้อนเมาเอียน — สรรพคุณ: ขับผายลม

เปล้าน้อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ทำให้อาหารงวด ช่วยย่อยอาหาร
• ใบ รสร้อน — สรรพคุณ: แก้คันตามตัว
• ผล รสร้อน — สรรพคุณ: ขับหนองให้กระจาย
• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ลมขึ้นเบื้องบนให้เป็นปกติ
• แก่น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับโลหิต แก้ช้ำใน

เปล้าน้ำเงิน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น แก่น รสขมเย็น — สรรพคุณ: บำรุงโลหิตสตรีให้สมบูรณ์
• เปลือก ลูก ราก รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

ปีบ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ดอก รสเฝื่อนกลิ่นหอม — สรรพคุณ: ตากแห้งผสมบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก
• ราก รสเฝื่อน — สรรพคุณ: ปิ้งให้กรอบต้มรับประทาน แก้ท้องร่วง บิด แก้ปวดเบ่ง แก้เสมหะพิการ
• ใบสด รสฝาด — สรรพคุณ: เคี้ยวอม ดับกลิ่นสุรา
• ลูกสุก รสฝาดหวาน — สรรพคุณ: ระบายท้อง กล่อมอาจม ดูดกลิ่นเหม็น วางบนหีบศพดับกลิ่นเหม็น
• ราก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้น้ำเหลืองเสีย

ฝางส้ม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้เป็นสีขาว

• เนื้อไม้ รสฝาดติดเปรี้ยว — สรรพคุณ: ขับฟอกโลหิต แก้ไข้

ฝางเสน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้สีแดงและเหลือง

• แก่น รสขมขื่นฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ แก้ร้อน แก้โลหิตออกทางทวารหนัก แก้ไข้กำเดา แก้เสมหะ

ฝ้ายขาว

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• เปลือกราก รสขื่นเอียน — สรรพคุณ: ขับโลหิตระดูสตรี บีบมดลูก รับประทานมากๆ อาจแท้งได้

ฝ้ายแดง

ลักษณะ: ไม้พุ่ม

• ใบ รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้พิษตานซางเด็ก

ฝ้ายเทศ หรือ สำลี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้หนองใน(กามโรค) ขับหนองให้แห้ง

ฝิ่น

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก ๆคล้ายต้นมะเขือ

• ยาง เคี่ยวให้สุก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้บิดเรื้อรัง แก้ลงแดง ทำให้นอนหลับ ทาแก้เจ็บปวด ทาหัวริดสีดวงทวาร
• ขี้ยาฝิ่น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้บิด มูกเลือด ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ไอ ทำให้นอนหลับ

ฝิ่นต้น

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม ใบคล้ายใบมะละกอ

• เปลือกต้น รสฝาดเมา — สรรพคุณ: คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวด แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

ฝีหมอบ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ใบ รสเฝื่อนเย็น — สรรพคุณ: ตำพอกฝี แก้ปวดอักเสบ ถอนพิษ
• เนื้อไม้ รสขม — สรรพคุณ: ฝนกับน้ำปูนใส เกลื่อนหัวฝี รับประทานแก้วัณโรคปอดและลำไส้

พญาไก่เถื่อน หรือ มะเฟืองป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ ราก รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษร้อนถอนพิษไข้กลับ แก้พิษอักเสบ ฝนทาแก้พิษร้อน แก้ฟกบวม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

พญายา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้กระษัย แก้โลหิต แก้ผอมแห้ง ดับพิษร้อน

พญารากขาว(โคลงเคลง)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขม บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลีย กินเป็นยาชูกำลังหลังฟื้นไข้

พญารากดำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางใหญ่

• เนื้อไม้ ยาง รสขมน้อย — สรรพคุณ: แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง แก้กระษัย ไตพิการ
• ดอก รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ
• ราก รสร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ขับผายลม

พญาปล้องทอง ไม้เถาเนื้อแข็งคล้ายปล้องอ้อย

• ต้น รสจืดเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษไข้ พิษกาฬ แก้ร้อนใน ถอนพิษยาเบื่อเมา

พญามุติ

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• เถา รสร้อน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ท้องร่วง

พญารากเดียว

• ราก รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้ ลดความร้อน ป่นเป็นแป้งใช้เป็นเครื่องประทินผิว

พลับพลึง

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกยืนต้นเตี้ยๆ

• ใบ รสเอียน — สรรพคุณ: ทำให้อาเจียนเป็นเสมหะ ใช้ประคบแก้ช้ำและเคล็ดยอก ลนไฟให้ตายนึ่ง พันตามอวัยวะที่เคล็ดยอก บวม แพลง ถอนพิษได้ดี

พิกุล

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: ฆ่าแมงกินฟัน
• กระพี้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้เกลื้อน
• แก่น รสขมเฝื่อน — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต
• ใบ รสเมาเบื่อฝาด — สรรพคุณ: ฆ่าเชื้อกามโรค
• ดอก รสฝาดกลิ่นหอม — สรรพคุณ: แก้ลม บำรุงโลหิต
• ราก รสขม — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต แก้เสมหะ

พิลังกาสา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ต้น รสเมา — สรรพคุณ: แก้โรคเรื้อน โรคผิวหนัง
• ใบ รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ตับพิการ
• ดอก รสขมเมา — สรรพคุณ: ฆ่าเชื้อโรค
• ลูก รสฝาดสุขุม — สรรพคุณ: แก้ท้องเสีย
• ราก รสเมา — สรรพคุณ: แก้กามโรค และหนองใน

พริกป่า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ราก รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษไข้ แก้ร้อน แก้ลม

พิมเสนต้น

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็นหอม — สรรพคุณ: แก้ลม บำรุงหัวใจ แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้

พุงดอ

ลักษณะ: ไม้พุ่มต้นอ่อน

• ราก รสเปรี้ยวเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษฝีตานซาง ดับพิษทั้งปวง ทำให้นอนหลับ
• กระทุ้งพิษแก้ร้อนใน แก้ไข้ แก้ประดง ผื่นคัน ฝนกับน้ำสุกหรือปูนใส ทาแก้อัณฑะบวม

พุดตาน

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเย็น ดับพิษไข้ แก้ไข้ แก้ประดงผื่นคันตามผิวหนัง ปวดแสบปวดร้อนตามร่างกาย

พุ่มเรียงบ้าน หรือ ชำมะเรียงป่า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเบื่อจืดขมเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนภายในกระสับกระส่าย หมอมักใช้พุมเรียงทั้ง 2 อย่างนี้รวมกัน

เพกา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดเย็นขมเล็กน้อย — สรรพคุณ: ตำกับสุรา ทา พ่นตามตัวสตรีที่ทนการอยู่ไฟไม่ได้ ทำให้หนังชา สมานแผล ทำให้น้ำเหลืองปกติ ดับพิษโลหิต
• ฝักแก่ รสขม — สรรพคุณ: แก้ร้อนในกระหายน้ำ
• ฝักอ่อน รสขมร้อน — สรรพคุณ: ขับผายลม
• เมล็ดแก่ รสขม — สรรพคุณ: ระบายท้อง
• ราก รสฝาดขมน้อย — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร แก้ท้องร่วง ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้บวมอักเสบ

แพงพวยบก ไม้ประดับต้นเล็ก

• ราก รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: แก้มะเร็ง น้ำเหลืองเสีย

มะกรูด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ผล รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: ใช้ทำยาดอง ฟอกโลหิตระดู ถอนพิษผิดสำแดง
• ผิวลูก รสปร่าหอมติดร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ ขับระดู
• น้ำในลูก รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ราก รสปร่า — สรรพคุณ: กระทุ้งพิษไข้ แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ

มะเกลือ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผล รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: ตำคั้นเอาน้ำประมาณ 2 ช้อนโต๊ะผสมหัวกะทิหรือนมสด รับประทานขับพยาธิตัวตืด พยาธิไส้เดือน ได้ผลดี

มะเกลือเลือด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ แก่น รสขมปร่า — สรรพคุณ: แก้โลหิตจาง ขับโลหิตประจำเดือนสตรี แก้กระษัย บำรุงกำลัง แก้ธาตุพิการ

มะกล่ำตาช้าง หรือ มะกล่ำต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสเบื่อเอียน — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงทวาร
• เมล็ดใน รสเบื่อเมา — สรรพคุณ: เบื่อพยาธิไส้เดือน
• ราก รสเปรี้ยวเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้เสมหะในลำคอ แก้หืด ไอ แก้ไข้ร้อนใน

มะกาต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสขมขื่น — สรรพคุณ: ถ่ายเสมหะและโลหิต ถ่ายพิษตานซางเด็ก ชัดลมขึ้นเบื้องสูงให้ลงต่ำ
• เปลือกต้น รสขมฝาด — สรรพคุณ: แก้กระษัย สมานลำไส้

มะกอกน้ำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ชอบขึ้นริมน้ำ

• เมล็ด รสเปรี้ยวฝาด — สรรพคุณ: แก้เสมหะในลำคอ ทำให้ชุ่มคอ แก้กระหายน้ำ

มะกอกป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดเย็นเปรี้ยว — สรรพคุณ: ดับพิษกาฬ แก้ร้อนในอย่างแรง แก้ลงท้อง แก้ปวดมวน แก้สะอึก
• ใบ รสฝาดเปรี้ยว — สรรพคุณ: คั้นเอาน้ำหยอดหู แก้ฝีในหู แก้ปวดหู แก้รูหูอักเสบ
• ผล รสฝาดเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ผล เปลือก ใบ ยาง รสเปรี้ยวฝาดหวานชุ่มคอ — สรรพคุณ: แก้บิด แก้ธาตุพิการ แก้น้ำดีไม่ปกติ

มะกอกเผือก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ผล รสเปรี้ยวเย็น — สรรพคุณ: แก้ร้อนใน ดับพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ร้อนในกระหายน้ำ

มะขามแขก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: ระบายท้อง
• ฝัก รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้ท้องผูก ระบายท้อง แก้ริดสีดวงทวาร(สตรีมีครรภ์ห้ามใช้)

มะขามเทศ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง คุมธาตุ ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้หายเร็ว

มะขามไทย ไ ม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ตระกูลมะขามใหญ่มี 2 ชนิด คือ มะขามขี้แมว

• ฝักเล็กกลมยาว และมะขามกระดาน ฝักใหญ่ แบบโค้งคล้ายรูปเคียว
• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้หายเร็ว ฝนกับน้ำปูนใสใส่แผลเรื้อรังทำให้หายเร็ว
• ใบแก่ รสเปรี้ยวฝาด — สรรพคุณ: ขับเสมหะในลำไส้ แก้บิด แก้ไอ ต้มน้ำโกรกศีรษะเด็กเวลาเช้ามืด แก้หวัดคัดจมูก
• เนื้อในฝัก รสเปรี้ยวจัด — สรรพคุณ: กัดเสมหะ แก้กระหายน้ำ ทำให้เกิดน้ำลาย

น้ำส้มมะขามเปียก รสเปรี้ยว สรรพคุณ รับประทานกับน้ำปูนใส ขับเลือด ขับลมสำหรับสตรี

• เปลือกเมล็ด รสฝาด — สรรพคุณ: คั่วไฟเอาเปลือกแช่น้ำรับประทาน แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน
• เมล็ดใน คั่วแล้ว รสมันเบื่อ — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือนตัวกลม
• รกมะขาม รสฝาดเปรี้ยวเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ท้องเสีย

มะขามป้อม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผลอ่อน รสฝาดขม — สรรพคุณ: บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์
• ผลแก่ รสเปรี้ยวฝาดขม — สรรพคุณ: แก้ไข้เจือลม แก้เสมหะ ทำให้ชุ่มคอ

มะขวิด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

• ใบ เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง แก้ตกเลือด ห้ามระดูสตรี

มะเขือขื่น

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสขื่นเอียนเปรี้ยวเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว ขับเสมหะ ทำให้น้ำลายน้อย

มะค่าทั้ง 2

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่มี 2 อย่าง คือ มะค่าโมงและมะค่าแต้หรือมะค่าเล็ก

• ปุ่มมะค่า รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ต้มเอาไอรม แก้หัวริดสีดวงทวาร แก้พยาธิผิวหนัง

มะคำไก่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ใบ รสขมเบื่อเล็กน้อย — สรรพคุณ: ตำให้ละเอียด พอกแก้พิษฝี
• ราก รสขมเบื่อเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้เส้นเอ็น ทำให้เส้นเอ็นหย่อน
• ใช้ทั้ง 5 รสขมเบื่อเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวง ขับปัสสาวะ แก้กระษัย

มะคำดีควาย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผลแก่ รสขม — สรรพคุณ: แก้กาฬภายใน ดับพิษทั้งปวง บำรุงน้ำดี ต้มเอาฟองสุมศีรษะเด็ก แก้หวัดคัดจมูก สุมเป็นถ่าน — สรรพคุณ: ดับพิษร้อนภายใน แก้พิษไข้ พิษซาง แก้หอบเนื่องจากปอดชื้นและปอดบวม

มะงั่ว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ราก รสปร่าจืด — สรรพคุณ: กระทุ้งพิษ แก้ผิดสำแดง แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ

มะดัน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ราก ใบ รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้กระษัย แก้ระดูเสีย กัดเสมหะ ขับฟอกโลหิต ระบายอ่อน แก้หวัด

มะดูก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสเฝื่อนเย็น — สรรพคุณ: แก้ปวดประดง น้ำเหลืองเสีย ผื่นคัน แก้กามโรค เส้นเอ็นพิการ แก้พิษฝีภายใน(วัณโรค)

มะเดื่อชุมพร

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง ชะล้างบาดแผลทำให้สมานแผล
• ราก รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ กระทุ้งพิษไข้ กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ไข้หัวลม ไข้กาฬ ไข้พิษทุกชนิด

มะเดื่อดง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: กล่อมเสมหะ แก้ท้องเสีย แก้เม็ดประดง ผื่นคันตามตัว

มะเดื่อปล้อง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกราก รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้เม็ดฝี แก้ปวดข้อ ปวดกระดูก

มะเดื่อหอม

ลักษณะ: ไม้ต้นเป็นพุ่มขนาดใหญ่

• ราก รสหอมเย็น — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ บำรุงหัวใจ ชูกำลัง ทำให้ชื่นบาน

มะตูม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 3 ชนิด คือ ลูกกลม ลูกยาว และลูกนิ่ม

• ราก รสปร่าซ่าชื่นเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้พิษไข้ แก้สติเผลอ รักษาน้ำดี
• เปลือก ราก ลำต้น รสปร่าซ่าขื่น — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น ขับลมในลำไส้
• ใบสด รสปร่าซ่าขื่น — สรรพคุณ: คั้นเอาน้ำรับประทาน แก้หวัด แก้หลอดลมอักเสบ แก้บวม แก้เยื่อตาอักเสบ
• ผลอ่อน ชนิดเปลือกลูกแข็ง หั่นตากแดดปรุงเป็นยาธาตุ — สรรพคุณ: แก้ธาตุพิการ
• ผลสุก รับประทานเป็นยาช่วยย่อยอาหาร ระบายท้อง แก้โรคไฟธาตุอ่อน บิด ท้องเสีย แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว

มะนาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ รสปร่าซ่า — สรรพคุณ: กัดฟอกเสมหะและระดู ใช้ในพิกัด 108 ใบ
• ราก รสขื่นจืด — สรรพคุณ: ถอดพิษไข้กลับซ้ำ ฝนกับสุกราทาฝี แก้อักเสบ แก้ปวด
• น้ำในลูก รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: กัดเสมหะ แก้ไอ ฟอกโลหิตทำให้ผิวงาม แก้เลือดออกตามไรฟัน
• เมล็ด (คั่วไฟ) รสขมหอม — สรรพคุณ: ขับเสมหะ แก้ซางเด็ก

มะปราง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีอย่างเปรี้ยวและอย่างหวาน

• รากมะปรางหวาน รสจืดเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษไข้กลับซ้ำ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ไข้ตัวร้อน

มะปริง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสจืดเย็น — สรรพคุณ: ถอนพิษผิดสำแดง แก้ไข้กลับซ้ำ แก้ไข้ตัวร้อน

มะฝ่อ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ (ลนไฟนาบท้องเด็ก) รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ปวดท้อง แก้ท้องขึ้น แก้ลูกอัณฑะยาน
• เปลือกต้น ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้พิษโรคอันเกิดต่อผิวหนังซึ่งมีอาการคัน

มะพลับ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• รากเย็น รสเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษของแสลง

มะพร้าว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางคล้ายต้นตาล

• ดอกรสฝาดหอม — สรรพคุณ: บำรุงโลหิต แก้ปากเปื่อย
• รากรสหวานฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ท้องเสีย
• น้ำมะพร้าว รสหวาน — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย ทำให้จิตใจชุ่มชื้น บำรุงครรภ์

มะแฟน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษของแสลง

มะเฟือง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ลูก รสเปรี้ยวหวาน — สรรพคุณ: กัดเสมหะ ละลายก้อนนิ่ว ขับปัสสาวะ แก้กามโรค ขับโลหิตพิการ
• ใบ ราก รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษร้อน แก้ไข้ แก้กาฬขึ้นภายนอก ภายใน แก้พิษ ผิดสำแดง

มะเฟืองป่า (พยาไก่เถื่อน)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเย็นฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องล่วง แก้บิด

มะไฟ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสจืด — สรรพคุณ: แก้วัณโรค สุมเป็นถ่าน — สรรพคุณ: ดับพิษร้อน แก้พิษตาลซาง
• มาแก้พิษฝี พุพอง เริม งูสวัส ใช้ดับพิษได้ดีมาก

มะไฟเดือนห้า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดกลางถึงใหญ่

• ต้นรสเผ็ดร้อน — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ
• ราก รสร้อนเมา — สรรพคุณ: แก้โรคเรื้อน ฆ่าพยาธิโรคเรื้อน ขันไส้เดือน ขับโลหิต ระดูให้ตก
• ใบ รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ฟกช้ำ พลัดตกหกล้มจนตับปอดพิการ แก้ไข้ตัวเย็น หมดสติ เจริญธาตุ แก้พิษฝี

มะมาด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• เนื้อไม้ รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ แน่น จุกเสียด ขับลมในลำไส้

มะม่วง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เมล็ดใน รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องล่วง สมานลำไส้ ทาบาดแผลทำให้หายเร็ว
• กาฝากมะม่วง รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ปวดศีรษะ แก้ความดันโลหิตสูง

มะม่วงหิมพานต์

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เมล็ด รสมันเมา — สรรพคุณ: บำรุงเส้นเอ็น แก้โรคผิวหนัง กลาก เกลื้อน
• ยาง — สรรพคุณ: กัดทำลายเนื้อด้านเป็นตุ่มโต
• เปลืกต้น ลูก รสฝาด — สรรพคุณ: พอกดับพิษ

มะเม่า

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็กเตี้ยแจ้ง

• ต้น ราก รสจืด — สรรพคุณ: บำรุงไต ขับปัสสาวะ แก้มดลูกพิการ และตกขาว

มะยม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ถึงกลาง มี 2 ชนิด คือ มะยมตัวผู้ ต้นเล็กออกดอกแล้วไม่ติดลูก หมอนิยมใช้ทำยา และมะยมตัวเมีย ต้นใหญ่ออกดอก ติดลูกดก

• เปลือกต้น รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้เม็ดผื่นคัน
• ใบ รสเปรี้ยว — สรรพคุณ: ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน และไข้หัว
• ราก รสจืดเย็นติดเปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้เม็ดประดง ผื่นคัน น้ำเหลืองเสีย

มะรุม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ ทำให้ผายเรอ คุมธาตุอ่อนๆ แก้ลม
• ราก รสเผ็ด หวาน ขม — สรรพคุณ: แก้บวม บำรุงไฟธาตุ ทุบคอแตกอมไว้ ข้างแก้ม ดื่มสุราจะไม่เมา

มะละกอ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นไม่มีแก่น

• รากแก่ รสฉุนเอียน — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ แก้กามโรค
• รากอ่อน รสฉุนเอียนน้อย — สรรพคุณ: บำรุงน้ำนม
• ยาง — สรรพคุณ: กัดแผล หัวหูด สิว ฆ่าพยาธิผิวหนัง

มะแว้งต้น

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กขนาดมะเขือพวง

• ราก รสเปรี้ยวเอียน — สรรพคุณ: แก้ไข้สันนิบาต กัดเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว ขับปัสสาวะ
• ผลสุก รสขื่นขม — สรรพคุณ: กัดเสมหะในลำคอ แก้ไอ
• ผลดิบ รสขื่นขม — สรรพคุณ: บำรุงน้ำดี แก้เบาหวาน

มหาละลาย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ คล้ายมะพร้าว

• เนื้อไม้ รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้พิษไข้กาฬ ดับพิษร้อนถอนพิษไข้ เกลื่อนหัวฝี แก้ปวดบวม

มหาสดำ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้น ลักษณะคล้ายมะพร้าว

• เนื้อไม้ รสเย็น — สรรพคุณ: ดับพิษร้อน แก้ไข้พิษ ไข้กาล แก้ร้อนในกระหายน้ำ

มหาหิงคุ์

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นเล็กๆ

• ยาง รสขมร้อนเหม็น — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้น อืด เฟ้อ แน่น จุกเสียด แกเปวดท้อง บำรุงธาตุ ช้าท้องเด็กแก้ท้องขึ้น ปวดท้อง ทำให้ผายลม

มะหาด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ลมแก้กระษัย ละลายเลือด แก้เส้นเอ็นพิการ ฟองได้จากการต้มเคี่ยวเปลือกต้น มีลักษณะคล้ายจาวมะพร้าว เอาผ้าห่อบีบน้ำให้แห้งนำไปย่าง หรือคั่วให้เหลือง เรียกว่า ปวกหาด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน พยาธิเส้นด้าย พยาธิตัวตืด

มะหวด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม เรียกอีอย่างหนึ่งว่า สีหวด

• ราก รสเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษร้อน ก้วัณโรค
• เมล็ด รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ไอกรน แก้ไข้ทราง

มะอึก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกมะเขือ

• ราก รสเย็นเปรี้ยวเล็กน้อย — สรรพคุณ: กัดเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว ดับพิษร้อนภายใน กระทุ้งพิษ แก้ไข้เพื่อดี ไข้สันนิบาต

มะแฮ็คโกนี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางใบและผลเล็กกว่ามะฮอกกานี

• เมล็ดใน รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น ไข้ป้าง

มะฮอกกานี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ดใน รสขมจัด — สรรพคุณ: แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) และไช้ตัวร้อน

มังคุด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกลูก รสฝาด — สรรพคุณ: แก้ท้องล่วง บิดมูกเลือด สมานแผล
• เนื้อในลูก รสเปรี้ยวหวาน — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย บิดมูกเลือด

มังตาล

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น ลูก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: รบกวนเส้นประสาทและผิวหนัง ทำให้คัน ใช้เบื่อปลาด อกแห้ง รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แช่น้ำหรือชงแทนใบชา รับประทาน แก้ขัดเบา แก้ชัก แก้ลมบ้าหมู ผสมกับน้ำมันทาแผลฝีดาษ
• ต้นและกิ่งก้านอ่อน รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้คลื่นเหียนอาเจียน หยอดหู แก้ปวด

หมาก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์ม

• ใบ รสเย็นเฝื่อน — สรรพคุณ: ต้มเอาน้ำอาบ แก้คัน แก้เด็กออกไข้หัว รับประทานรสความร้อนในร่างกาย แก้ไข้
• ลูก รสฝาดจัด — สรรพคุณ: แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน ขับเหงื่อ ฝนทาปาก แก้ปากเปื่อย สัตว์กินขับพยาธิ
• ราก รสฝาดเย็น — สรรพคุณ: แก้ร้อนในกระหายน้ำ
• ทะลายหมาก รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน

หมากผู้

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก

• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน เหือด หัด สุกใส ดำแดง ต้มอาบ แก้คันตามผิวหนัง
• ราก ต้มเอาน้ำอม แก้ฟันผุ หรือแก้สารปรอทกิน

ม้ากระทืบโรง ไมพุ่มต้นเล็กๆ

• ใช้ทั้งต้น รสขมน้อย — สรรพคุณ: บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด

หมีเหม็น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิดมูกเลือด แก้ปวดมดลูก แก้พิษฝี ผื่นคัน
• ยาง รสฝาดขม — สรรพคุณ: แก้แผลฟกช้ำ
• ราก รสขมเบื่อ — สรรพคุณ: แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย หรือกล้ามเนื้ออักเสบ

โมกมันหรือโมกน้อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกตัน รสฝาดเมา — สรรพคุณ: บำรุงธาตุให้เป็นปกติ แก้คุดทะราด
• แก่น รสร้อน — สรรพคุณ: แก้ลมลั่นดาน
• กระพี้ รสขม — สรรพคุณ: แก้ดีพิการ
• ใบ รสขม — สรรพคุณ: ขับน้ำเหลือง แก้ท้องมาน แก้ตับพิการ
• ดอก รสจือ — สรรพคุณ: ทำลายพรรดึก
• ลูก รสเมา — สรรพคุณ: ฆ่าแมงกินฟัน

โมกหลวงหรือโมกใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมหรือขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด — สรรพคุณ: แก้บิดมูกเลือด
• เมล็ด รสฝาด — สรรพคุณ: สมานท้อง ลำไส้
• ใบ รสฝาดเมา — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน

หม่อน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ รสเมา — สรรพคุณ: แก้ตาแดง ตาแฉะ ตาฟาง แก้ไอ ระงับประสาท

เมี่ยงหรือชา

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• กิ่งและใบ รสฝาดเมาน้อย — สรรพคุณ: ก้พิษยาอันตราย สมานแผล (มีกรดแทนนิน) รมแก้หืด

เมี่ยงอีลาม (ชา)

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม่ยืนต้นขนาดย่อม เกิดทางจ.เชียงใหม่

• ใบ หมักดองทำเป็นเมี่ยงอม รสฝาดขม เปรี้ยว — สรรพคุณ: แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

เหมือดคน (มะไฟแรด)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมน้อย — สรรพคุณ: ดับพิษร้อน แก้ไข้ ถอนพิษผิดสำแดง
• ราก รสขมน้อย — สรรพคุณ: แก้ไข้หวัด ไข้ปวดบวม ไข้พิษ ไข้หัดสุกใส

มดยอบ เป็นยางของต้นไม้ห่อด้วยหางสัตว์

• มดยอบ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ ขับเหงื่อ ขับภายลม อมแก้เจ็บคอ แก้แผลในปาก

ยาดำ เป็นยาที่สกัดจากยางเหลืองในใบว่านหางจระเข้

• ยาดำ รสเหม็นขมจัด — สรรพคุณ: ถ่ายท้อง ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพยาธิไส้เดือน ตัวตืด ขับน้ำดี แต่ไซ้ท้อง ฝนกับสุราทาหัวฝี แก้อาการฟกบวม

ยาสูบ

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม ใบแก่หั่นเป็นฝอย ใช้เป็นยาสูบ

• ยาสูบรสเมา — สรรพคุณ: ผสมทำยานัตถุ์ แก้หวัด คัดจมูก แก้ริดสีดวงจมูก แช่เอาน้ำผสมยา ทาแก้โรคผิวหนัง หิด กลาก เกลื้อน ผื่นคัน ฆ่าตัวหนอน

ยาง ไม้ยืนตันขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาดเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงพลวก
• ใบ รสฝาดเมา — สรรพคุณ: แก้ปวดฟันโยกคลอน แก้มุตกิด คุมประจำเดือนให้มาตามกำหนด คุมกำเนิดให้มีบุตรห่างได้
• ยาง รสขมเย็น — สรรพคุณ: กล่อมเสมหะ แก้กามโรค สมานแผล

ยาน่องต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ยาง เป็นพิษถูกบาดแผลทำให้ตายได้ เพราะยางไม้นี้วิ่งเข้าสู่กระแสโลหิตได้เร็วมมาก ใช้แต่นอนที่สุด จะมีผลในทางดีได้ หรือใช้แก้ช็อกหมดสติ

ยี่โถไทย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ ดอก รสหอมเย็น — สรรพคุณ: บำรุงหัวใจ ขับชีพจร
• เปลือกราก รสเมา — สรรพคุณ: เป็นพิษต่อหัวใจทำให้ตายได้

ยี่โถฝรั่ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ยาง และเมล็ด รสเมาเบื่อมาก — สรรพคุณ: เป็นพิษต่อหัวใจ ใช้ทำยาไม่ได้

ยอป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น รสขมร้อน — สรรพคุณ: ขับเลือด ขับลม ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร แก้บาดทะยักปากมดลูก

รงทองไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ยาง (ฆ่าฤทธิ์แล้ว) รสเอียนเบื่อ — สรรพคุณ: ถ่ายอย่างแรง ถ่ายลม ถ่ายน้ำเหลืองเสีย ถ่ายเสมหะ ถ่ายโลหิต ฝนกับหัวกะทิสดทาแผลพุพอง แก้ปวด และให้ล่อนออดดี

ระกำ (สละ)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อในลูกสุก รสเปรี้ยวอมหวาน — สรรพคุณ: แก้ไอ กัดเสมหะ

ระย่อม

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กลงราก

• ราก รสขมเมานิดหน่อย — สรรพคุณ: แกเปวกศีรษะเนื่องจากความดันโลหิตสูง แก้คลุ้มคลั่ง เนื่องจากดีและโลหิต ช่วยย่อยอาหารและระงับประสาท ถ้ากินจะมีอาการข้างเคียง คือ หน้าแดง ตัวแดง แน่นจมูก และง่วงนอน (ก่อนใช้ต้องคั่วให้เหลืองเสียก่อน อาการแทรกซ้อนจะน้อยลง

ระงับ

ลักษณะ: เป็นไม้พุ่ม

• ใบ รสเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษทั้งปวง กระทุ้งพิษ แก้ไข้จับสั่น และ ไข้ซึม แก้ร้อนในกระหายน้ำ

รักขาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมมี 3 ชนิด คือ ดอกขาว ดอกสีม่วง และชนิดดอกซ้อน

รักซ้อน นิยมเอารากไปทำนางกวัก และรักยม เพื่อให้คนรักใคร่นิยมนับถือ

• ต้น รสขม — สรรพคุณ: บำรุงทวารทั้ง 9
• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงทวาร แก้คุดทะราด
• ผล รสเอียน — สรรพคุณ: แก้รังแค
• ราก รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้เหนือและมูกเลือด
• ยาง รสเอียน — สรรพคุณ: แก้ริดสีดวงในลำไส้ แก้กลากเกลื้อน ทาปลาช่อนย่างให้เด็กรับประทาน ขับพยาธิไส้เดือนได้ รับประทานมากทำให้อาเจียนและท้องร่วงได้

รักใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสเมา — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง แก้กามโรค แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้ปวดข้อเรื้อรัง แต่ทำให้อาเจียน
• เมล็ด เรียกว่า ลูกรักเทศ รสขมฝาด — สรรพคุณ: แก้แผลในปาก ในคอเปื่อย แก้ปวดฟัน แก้คุดทะราด ริดสีดวง แก้อักเสบและปวดไส้เลื่อน
• ราก รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนัง พยาธิลำไส้ ไอ และโรคตับ
• ยาง รสขมเอียน — สรรพคุณ: กัดทำลาย ถ่ายอย่างแรง แก้ปวดฟันแก้โรคผิวหนัง (อันตราย) ใช้ลงพื้นสำหรับติดทอง หรือเรียกว่าลงรักปิดทองพระ หรือเครื่องใช้บางอย่าง ไม้นี้มีพิษ อาจทำให้มีอาการผื่นคันได้

ราชดัด

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ลูก รสขม — สรรพคุณ: แก้กระษัย บำรุงน้ำดี เจริญอาหาร
• เมล็ดรสขมฝาด — สรรพคุณ: แก้บิดมูกเลือด และแก้ท้องล่วง
• ราก รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

ราชพฤกษ์

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบคล้ายใบขี้เหล็กแต่โตกว่าเล็กน้อย ดอกสีแดงออกเป็นช่อ ฝักแบนสั้น

• กระพี้ รสฝาดเมา — สรรพคุณ: แก้รำมะนาด ปวดฟัน
• ใบ รสฝาดเมา — สรรพคุณ: ฆ่าเชื้อโรคผิวหนังทุกชนิด
• ดอก รสฝาดเมา — สรรพคุณ: แก้ปวดแผลเรื้อรัง พุพอง
• เนื้อในฝัก รสหวานเอียน — สรรพคุณ: ขับถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ
• แก่น รสเมา — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน

เร่ว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกกระวาน มี 2 ชนิด คือ เร่วน้อย เร่วใหญ่

เร่วใหญ่

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ต้น รสสุขุม — สรรพคุณ: แก้คลื่นเหียนอาเจียน
• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ปัสสาวะพิการ
• ดอก รสขม — สรรพคุณ: แก้เม็ดผื่นคันคล้ายผด
• ผล รสขมเผ็ด — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อดี และเสมหะ แก้ริดสีดวงทวารทั้ง 9
• เมล็ด รสเผ็ด — สรรพคุณ: แก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับผายลม บำรุงน้ำนม

เร่วน้อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นล้มลุกเนื้ออ่อน

• ต้น รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้เพื่อดี
• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: ขับปัสสาวะ
• ดอก รสขมเผ็ด — สรรพคุณ: แก้ไข้ที่มีเม็ดขึ้นตามตัว
• ผล รสขมเผ็ด — สรรพคุณ: แก้ไข้ริดสีดวง แก้หืด ไอ แก้ระดูขาว
• เมล็ด รสขมเผ็ด — สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้ริดสีดวง แก้หืด ไอ กัดเสมหะ แก้ความดันโลหิตต่ำทำให้ขับสูงขึ้น แก้ไข้สันนิบาด
• ราก รสขื่น — สรรพคุณ: แก้หืด

โรกทั้ง 2 คือ โรกแดง โรกขาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน น้ำเหลืองเสีย เรื้อน มะเร็ง ทำให้นอนหลับดี

ละหุ่ง มี 2 ชนิด คือ ละหุ่งแดง ละหุ่งขาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมล้มลุกเนื้ออ่อน

• น้ำมัน รสมันเอียน — สรรพคุณ: ระบายอุจจาระเด็กได้ดี
• เมล็ด เป็นยาอันตราย รับประทาน 2 – 3 เมล็ดอาจตายได้
• ใบ รสจืดขื่น — สรรพคุณ: แก้ช้ำรั่ว ขับน้ำนม ขับเลือด ขับลม แก้เลือดลมพิการ
• ราก (สุมไฟเป็นถ่าน) รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้เซื่องซึม และเป็นยาสมานด้วย

ลั่นทม

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง ใช้เฉพาะลั่นทมไทย

• แก่น รสขมเอียน — สรรพคุณ: ถ่ายโลหิต ถ่านเสมหะ ถ่ายพิษทั้งปวง

ลาน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์มและตาล หรือมะพร้าว

• ใบ (สุมเป็นถ่าน) รสเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษอักเสบ ฟกบวม แก้พิษต่างๆ
• กาบทาง รสเย็น — สรรพคุณ: แก้พิษตาลซาง แก้พิษร้อนใน กระหายน้ำ
• ราก รสเย็นเฝื่อน — สรรพคุณ: แก้ร้อนใน ขับเหงื่อ แก้ไข้หวัด

ลิ้นงูเห่า หรือทองระอา

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ใบ รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: ตำกับสุราพอกแก้ปวดฝี ถอนพิษปวดอักเสบ
• ราก รสเย็นเบื่อ — สรรพคุณ: ฝนกับสุรา ทาแก้พิษตะขาบ แมลงป่อง และแก้พิษงู

โลด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เดี๋ยวนี้บางท่านเข้าใจว่าคือ โลดทะนงแดง

• เปลือกต้น รสร้อน — สรรพคุณ: ขับระดู ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้อง แน่น จุกเสียด

โลดทะนง

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กลงราก มี 2 ชนิด คือ โลดทะนงแดง โลดทะนงขาว หมอนิยมใช้ชนิดรากแดง

• ราก รสเย็นเมาร้อนเล็กน้อย — สรรพคุณ: ถอนพิษยาเบื่อเมา แก้พิษงู ถอนพิษเสมหะ แก้หอบหืด แก้วัณโรค เกลื่อนหัวฝี ทำให้ยุบ และดูดหนองและแก้พิษงู

เลี่ยน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ มี 2 ชนิด คือ เลี่ยนเล็ก เลี่ยนใหญ่

• ต้น รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนังเรื้อน แต่ทำให้ผิวหนังเกรียม ลอกเป็นขุย เจริญอาหาร เป็นยาอายุวัฒนะ
• ยาง รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้ม้ามโต (พิษจับไข้จับสั่น)
• ใบ รสขมเมา — สรรพคุณ: ขับพยาธิ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว บำรุงโลหิตประจำเดือน
• ดอก รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน
• ใบกับดอก ตำรวมกัน พอกศีรษะ แก้ปวดหัว ปวดประสาท
• ลูก รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้โรคเรื้อน และฝีคันทะมาลา
• เมล็ด รสขมเมา — สรรพคุณ: แก้ปวดข้อ

ลำจวน

ลักษณะ: ไม้พุ่ม ขนาดกลาง

• รากอากาศ รสจืด — สรรพคุณ: แก้ขัดเบา เบาหวาน เบาขุ่น แก้กระเพาะปัสสาวะพิการ

ลำโพง ไม่ยืนต้นล้มลุก มี 2 ชนิด คือ ลำพงขาว ต้นสีขาว ดอกไม้ซ้อนกัน และลำโพงแดง หรือกาสลัก มีต้นสีแดงจนเกือบจะดำ ดอกซ้อนกันมาก หมอนิยมใช้ลำโพงกาสลักมากที่สุด

• ใบ รสเมา — สรรพคุณ: พอกสีทำให้ยุบ แก้บวม อักเสบ
• ดอกแห้ง รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้หอบหืด โฑรงจมูกอักเสบ แก้ริดสีดวงจมูก
• น้ำมัน (จากเมล็ด) รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: ทาฆ่าเชื้อโรค แก้กลาก เกลื่อน หิด เหา จำพวกมีตัว
• เมล็ด รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: รับประทานแต่น้อยเพียงสองถึงสามเมล็ดเบารุงประสาทได้ดี มีความจำแม่น ถ้ารับประทานมากทำให้ประสาทเสีย วิกลจริตได้
• ราก รสเมาเบื่อหวานน้อย — สรรพคุณ: ฝนทาแก้เผ็ดร้อน ถอนพิศษ ปวดอักเสบ แก้ปวดฝี สุมเป็นถ่าน รับประทาน แก้ไข้ร้อน ไข้กาฬ แก้ไข้เซื่องซึม แก้กระสับกระส่าย เพ้อคลั่ง แก้หอบ แก้ไอ

ลำเจียก

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• รากอากาศ รสจืดหวานเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้น้ำปัสสาวะพิการ
• ดอก รสหอมเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ลม บำรุงหัวใจ

ลำดวน

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• ดอก รสหอมเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ไข้ แก้ลม บำรุงหัวใจ

ลำไย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสเฝื่อนขื่น * — สรรพคุณ: * แก้เสมหะ แก้ลม กระจายเลือดเนื่องจากพลัดตกหกล้มแก้ช้ำใน** **แก้น้ำลายเหนียว

หว้า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้บิด แก้ปากเปื่อย คอเปื่อยเป็นเม็ดเนื่องจากร้อนในแก้น้ำลายเหนียว
• ใบ รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้บิด แก้ลิ้นเป็นฝ้าขาว แก้แผลในปาก
• เมล็ด รสฝาด แก้ปัสสาวะมากเกินควร แก้ท้องร่วง บิด และถอนผิดแสลงใจ

สน (รวมทั้งสนเหนือ และสนทะเล)

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• แก่น รสขมเผ็ดมัน * — สรรพคุณ: * แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้ประสาทฟุ้งซ่าน แก้อ่อนเพลีย แก้คลื่นเหียนอาเจียน บำรุงไขมันในกระดูก กระจายลม
• น้ำมัน รสร้อน * — สรรพคุณ: * ทาแก้เคล็ด ขัดยอก แพลง อักเสบ ใช้ประคบท้อง แก้บวม แก้ลำไส้พิการ แก้มดลูกพิการ

ชัน รสฝาด * สรรพคุณ* สมานแผล ปิดธาตุ

สมแผง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เปลือกต้น รสฝาด * — สรรพคุณ: * ใช้กวาดช่องคลอดเพื่อรักษากระดูกขาวให้แห้งไป
• ใบ รสฝาดเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ฟกช้ำ แก้อาเจียนเป็นโลหิต

สนสร้อย ไม้พุ่งขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ไข้ตัวร้อน ไข้หวัด ไอ แก้พิษร้อนในกระหายน้ำ

ส้มกบ

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ใบ รสเย็น * — สรรพคุณ: * ดับพิษ โขลกกับสุราใช้กากปิดแก้ปวดฝี แก้บวม ชุบสำลีอมข้างแก้ม แก้ฝีในคอ แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ แก้ไข้คอตัน ถอนพิษต่างๆ

ส้มกุ้ง ไม้พุ่งขนาดใหญ่

• ใบ รสเปรี้ยว * — สรรพคุณ: * กัดเสมหะในคอ แก้ไอ แก้หอบหืด

ส้มจีน

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• เปลือกลูก รสร้อนหอม * — สรรพคุณ: * แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ใจสั่น

ส้มเขียวหวาน

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดใหญ่

• เปลือกลูก รสร้อนหอม * — สรรพคุณ: * แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ใจสั่น
• น้ำส้มคั้น รสเปรี้ยวหวาน * — สรรพคุณ: * แก้ฟันผุ ระบายอ่อน

ส้มเช้า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกสลัดได มีรสเปรี้ยวตอนเช้า พอสายก็จางหายไป

• ใบ รสเปรี้ยว * — สรรพคุณ: * โขลกดำพอกปิดฝี แก้ปวด บวม ถอนพิษ
• ยาง รสเปรี้ยว * — สรรพคุณ: * ขับพยาธิ แก้จุกเสียด แก้ท้องมาน แก้บวม แก้ม้ามย้อย แก้ไข้ป่าเรื้อรัง ขับน้ำย่อยอาหาร ระบายอ่อนๆ

ส้มเสี้ยว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ รสเปรี้ยวจัด * — สรรพคุณ: * ฟอกโลหิตประจำเดือน ขับปัสสาวะ ถ่ายเสมหะ แก้ไอ
• เปลือกต้น รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้แผลเปื่อยพัง ห้ามโลหิต แก้ท้องเสีย แก้บิด

ส้มโอ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• เปลือกลูก รสร้อนหอม * — สรรพคุณ: * แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ใจสั่น

สนุ่น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสเย็นเบื่อ * — สรรพคุณ: * ทำให้หัวใจเต้นแรง ชูชีพจร ต้มเอาน้ำให้เด็กอาบ แก้ตัวร้อน แก้หวัด คัดจมูก

โสน

ลักษณะ: ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ใบสด รสเย็นมัน * — สรรพคุณ: * พอกแก้ปวดฝี ถอนพิษเจ็บปวด
• ใบแห้ง เผาแช่น้ำ รสจืด * — สรรพคุณ: * ขับปัสสาวะ
• ดอก รสมัน * — สรรพคุณ: * สมานลำไส้
• ราก รสเย็น * — สรรพคุณ: * ขับปัสสาวะ แก้กระหายน้ำ

เสนียด

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ ดอก รสขม * — สรรพคุณ: * แก้ไข้ แก้หืด
• ราก รสเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ฝีในท้อง (วัณโรค) บำรุงโลหิต

สมี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เปลือกต้น รสเมาเบื่อ — สรรพคุณ: แก้กลากเกลื้อน
• ใบ รสขม * — สรรพคุณ: * แก้ตับอักเสบ บีบเอาน้ำทาแก้สิวตามใบหน้า ทาตัว ถอนพิษไข้
• ดอก รสขม * — สรรพคุณ: * แก้มดลูกอักเสบพิการ แก้สตรีมีครรภ์ตกโลหิต
• ผล รสขม * — สรรพคุณ: * ทำให้สำรอกเอาเสมหะออก
• ไส้ รสขมเมา * — สรรพคุณ: * ฆ่าเชื้อโรคภายใน
• ราก รสขมเมา * — สรรพคุณ: * แก้ลงแดง ถ่ายอุจาระเป็นโลหิต

สมุลแว้ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสหอมฉุนปร่า * — สรรพคุณ: * แก้ลมวิงเวียน ใจสั่น แก้พิษหวัด กำเดา ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ

เสม็ดขาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 2 ชนิด คือ เสม็ดแดง เสม็ดขาว * สรรพคุณ*เหมือนกันใช้อย่างแดงมาก

• ใบ รสร้อน * — สรรพคุณ: * ตำพอกแก้เคล็ดขัดยอก ฟกบวม ลนไฟขี้ไต้ นาบท้องเด็ก แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง

เสมาบ้าน และ เสมาป่า

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกสลัดได เสมาบ้านใบไม่มีหนาม เสมาป่ามีหนามมาก

• • — สรรพคุณ: *ทั้ง 2 ชนิดเหมือนกัน
• ใบ รสเย็น เป็นเมือก — สรรพคุณ: พอกฝีแก้ปวดบวม ดูดถอนพิษทำให้เย็น

แสมทะเล

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น รสเค็มเฝื่อนขม ขับลมในกระดูก ขับโลหิตประจำเดือนสตรี ขับถ่ายโลหิตระดูสตรีให้ปกติ แก้กระษัย

แสมสาร

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสขมกร่อย * — สรรพคุณ: * ระบายถ่ายเสมหะ ถ่ายกระษัย โลหิตระดูสตรี ทำให้เส้นเอ็นอ่อน

สมอดีงู

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ผล รสขมฝาด * — สรรพคุณ: * แก้พิษดี พิษโลหิต แก้ไอ ขับถ่ายโลหิตระดูสตรี ถ่ายระบายอุจจาระแรงกว่าสมอชนิดอื่นมาก

สมอทะเล

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบและผล รสร้อน * — สรรพคุณ: * ถ่ายอุจจาระ ถ่ายลม ถ่ายโลหิตเป็นพิษ (ห้ามใช้ถ่ายในผู้ป่วยเป็นไข้) ใบนึ่งให้สุขเสียก่อนตากแห้งจึงใช้ทำยา
• เปลือกต้น รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับผายลม
• เมล็ดใน รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับพยาธิไส้เดือน
• ราก รสร้อน * — สรรพคุณ: * แก้โลหิตระดูพิการมาไม่ตามปกติ

สมอเทศ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ จากประเทศอินเดีย

• ผลรสเปรี้ยวและฝาดจัด * — สรรพคุณ: * ระบายอ่อนๆ ระบายเสมหะ ระบายลมรู้ถ่าย รู้ปิดเอง แก้เสมหะ ทำให้ลมเดินสะดวก

สมอไทย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ผล รสฝาดติดเปรี้ยว * — สรรพคุณ: * ระบายอ่อนๆ แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภายใน คุมธาตุแก้ลมจุกเสียด รู้ผายธาตุ รู้ระบายรู้ถ่ายอุจจาระ ถ่ายพิษไข้ คุมธาตุในตัวเสร็จ แก้ไข้เพื่อเสมหะ

สมอพิเภก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสเย็นฝาด * — สรรพคุณ: * ขับปัสสาวะ
• ใบ รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้บาดแผล
• ดอก รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้โรคตา
• ผลอ่อน รสเปรี้ยว * — สรรพคุณ: * แก้ไข้เพื่อเสมหะ และไข้เจือลม
• ผลแก่ รสเปรี้ยวฝาดหวาน * — สรรพคุณ: * แก้เสมหะจุกคอ ทำให้ชุ่มคอ แก้โรคตา บำรุงธาตุ แก้ไข้ แก้ริดสีดวง
• เมล็ดใน รสฝาด* — สรรพคุณ: * แก้บิด
• แก่น รสฝาด* — สรรพคุณ: * แก้ริดสีดวงพลวง
• ราก รสเย็น* — สรรพคุณ: * แก้โลหิตร้อน

สมอร่องแร่ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผล รสขม* — สรรพคุณ: * ขับโลหิตระดูให้ออกเป็นปกติ ขับโลหิตระดูที่เน่าเหม็น

สละ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์ม เรียกอีกอย่างหนึ่งคือ ระกำกอ

• รสหวานหอม * — สรรพคุณ: * แก้เสมหะ แก้ไข้ ขับเสลด

สลัดได

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นจำพวกกระบองเพชร

• ต้น เผาเป็นด่าง รสขมเมาเล็กน้อย* — สรรพคุณ: * แก้หืดไอ ผอมแห้ง อัมพาตแก้ฟกบวม จุกเสียด แก้ท้องผูก
• ยาง รสเบื่อเมาขมร้อนเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * ถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ ถ่ายโลหิตเป็นยาถ่ายอย่างแรง

แสลงใจ หรือ ลูกกระจี้ หรือ โกฐกะกลิ้ง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น เนื้อไม้ เมล็ด รสเบื่อเมาขมร้อนเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * ตัดไข้ แก้กระษัย เจริญอาหาร ทำให้หัวใจเต้นแรง
• ใบ รสขมเบื่อเมา * — สรรพคุณ: *ตำพอกปิดแผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง แก้โรคไตพิการ
• เมล็ด รสเบื่อเมาขมเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * บำรุงประสาท บำรุงหัวใจให้หัวใจเต้นแรง เจริญอาหาร ทำให้ลำไส้ทำงานได้เป็นปกติ เป็นยาเบื่อ ใช้มากเป็นอันตรายถึงตายได้
• ราก รสเบื่อเมาขมร้อน * — สรรพคุณ: *แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ

สลอด

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสฝาดเมาเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ลมอัมพฤกษ์ ดับเตโชธาตุมิให้เจริญ (ทำให้ตัวเย็นชืด) กลากเกลื้อน คุดทะราด
• ดอก รสเมาเบื่อ * — สรรพคุณ: * ถ่ายอย่างแรง ถ่ายพิษต่างๆ เป็นยาอันตราย

สะแก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ดใน รสเมาเบื่อ* — สรรพคุณ: * ขับพยาธิเส้นด้าย ขับพยาธิไส้เดือน
• ใช้ทั้ง 5 รสเมาเบื่อ * — สรรพคุณ: * เบื่อพยาธิไส้เดือน ขับพยาธิเส้นด้ายแก้เด็กเป็นตานขโมย พุงโร ปวดท้อง อุจจาระสีขาว หยาบ เหม็นคาว

สะแกแสง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ใบ รสเบื่อเมา * — สรรพคุณ: * สุมไฟเอาควันรม ฆ่าเชื้อพยาธิผิวหนัง
• เนื้อไม้ รสเบื่อเมา * — สรรพคุณ: * แก้ริดสีดวงจมูก แก้โรคผิวหนังกลากเกลื้อนเรื้อน น้ำเหลืองเสีย
• ใช้ทั้ง 5 รสเบื่อเมา * — สรรพคุณ: * ถอนพิษไข้ได้ดี

สะเดา

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดขม * — สรรพคุณ: * แก้บิด มูกเลือด ท้องร่วง
• ใบแก่ รสขม * — สรรพคุณ: * บำรุงธาตุ ช่วยย่อยอาหาร
• ใบอ่อน รสขม * — สรรพคุณ: * แก้โรคผิวหนัง น้ำเหลืองเสีย พุพอง
• ก้าน รสขม * — สรรพคุณ: * แก้ไข้ บำรุงน้ำดี แก้ร้อนในกระหายน้ำ
• ดอก รสขม * — สรรพคุณ: * แก้พิษโลหิต กำเดา แก้ริดสีดวงในคอ (เป็นเม็ดยอดคันในคอ)
• ผล รสขมเย็น * — สรรพคุณ: * บำรุงหัวใจให้เต้นเป็นปกติ
• แก่น รสฝาดเย็น * — สรรพคุณ: * แก้คลื่นเหียน อาเจียน
• ราก รสขมเย็น * — สรรพคุณ: * แก้เสมหะเกาะอยู่ในทรวงอก แก้เสมหะจุกคอ
• กระพี้ รสขม * — สรรพคุณ: * บำรุงน้ำดี แก้ดีพิการทำให้คลั่งเพ้อ
• ยาง รสขมเย็น * — สรรพคุณ: * ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้

สะเดาดง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสขมฝาด * — สรรพคุณ: * ดับพิษร้อน แก้พิษร้อนกระหายน้ำ แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ

สะเดาอินเดีย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสขมจัด * — สรรพคุณ: * ตัดไข้ แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้ประจำฤดู

สบู่ขาว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และใบ รสเบื่อเย็น * — สรรพคุณ: * แช่น้ำให้เด็กอาบ แก้พิษตานซาง ถอนพิษ แก้ตัวร้อน
• ยาง รสฝาด * — สรรพคุณ: * กวาดแก้เด็กลิ้นเปื่อย ลิ้นเป็นฝ้าละออง
• น้ำมันจากเมล็ด ถ่ายอย่างแรง เป็นยาอันตราย

สบู่ดง

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กขนาดไม้พุ่ม

• น้ำมันจากเมล็ด เป็นยาถ่ายอย่างแรง อันตรายถึงตาย ไม่นิยมมาใช้ทำยา

สัก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ใบ รสเฝื่อน* — สรรพคุณ: *แก้พิษเสมหะ แก้พิษโลหิต
• เนื้อไม้ รสเผ็ดเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * บำรุงโลหิต แก้อ่อนเพลีย แก้ไอ ขับลมในกระดูก แก้บวม ขับปัสสาวะ คุมธาตุ

สักขี หรือ กรักขี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น รสเผ็ดฝาด * — สรรพคุณ: * บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ขับเสมหะ แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้คุดทะลาด แก้บิดมูกเลือก

สารพัดพิษ

ลักษณะ: ไม้พุ่มเล็ก ๆ

• ลูก รสเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ไข้เซื่องซึม แก้พิษไข้กลับซ้ำ
• ราก รสเบื่อเฝื่อนเย็น * — สรรพคุณ: * แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ทาแก้พิษตะขาบ แมงป่อง แก้ปวดฝี

สารภี

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ดอก รสหอมเย็น * — สรรพคุณ: * ชูกำลัง บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ใช้ทำยาหอม

สีเสียด

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เปลือกต้นและยาง รสฝาดจัด * — สรรพคุณ: * คุมธาตุ แก้บิดมูกเลือด แก้ท้องร่วง แก้ลงแดง แก้อติสาร ชะล้างบาดแผล ทำให้แผลหายเร็ว

สำโรง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้บิดมูกเลือด
• ใบ รสขื่น * — สรรพคุณ: * ระบายอุจจาระ
• เปลือกฝัก สุมเผาแช่น้ำเป็นด่าง รสเฝื่อน * — สรรพคุณ: * แก้โรคไตพิการ ขับลมในกระเพาะอาหาร ขับเมือกมันในลำไส้
• เนื้อในฝัก รสฝาดหวาน * — สรรพคุณ: * สมานลำไส้ แก้ไตพิการ

สำรอง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อหุ้มเมล็ด รสเปรี้ยวหวาน * — สรรพคุณ: * ทำให้ใจคอชุ่มชื่นบาน แก้กระหายน้ำ

หัศคุณไทย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ต้น รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับลมในลำไส้ ขับไส้เดือน
• ใบ รสร้อน * — สรรพคุณ: * แก้ปวดท้อง เสียดแทง แก้หืดไอ
• ดอก รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก
• ผล รสร้อนเอียน * — สรรพคุณ: * ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก
• ราก รสร้อน — สรรพคุณ: ขับเลือดและหนองให้ออก แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวงจมูก

หัศคุณเทศ

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับลมในลำไส้ให้กระจาย
• ดอก รสเมาร้อน * — สรรพคุณ: * แก้แผลเรื้อรังตามเนื้ออ่อน หรือ ปลายองคชาต
• เนื้อไม้ รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับลมในท้องให้กระจาย ทำให้ผายเรอ
• เมล็ด รสร้อนหอม * — สรรพคุณ: * ทำให้อุจจาระไม่เกาะลำไส้
• กระพี้ รสร้อน * — สรรพคุณ: * ขับโลหิตในลำไส้
• ราก รสร้อน * — สรรพคุณ: * แก้ริดสีดวงผอมแห้ง แก้ริดสีดวงจมูก
• ใบ คั้นเอาน้ำ รสร้อน * — สรรพคุณ: * หยอดตาแก้คัน

หางกระรอก

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเย็นเบื่อ * — สรรพคุณ: * แก้พิษสัตว์กัดต่อย แก้พิษงู ใช้ทั้งทาและรับประทาน

หางกราย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ลูก รสฝาด * — สรรพคุณ: * แก้บิดอุจจาระเป็นมูกเลือด ปวดเบ่ง แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ท้องเดินอย่างแรง
• เปลือกต้น รสฝาด * — สรรพคุณ: * กล่อมเสมหะทำให้อุจจาระเป็นก้อน แก้อุจจาระเป็นฟอง คุมธาตุ

หางนกยูง

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อมมี 2 ชนิด คือ ชนิดดอกสีเหลืองและดอกสีแดง นิยมใช้ดอกสีแดง

• ราก รสร้อนเฝื่อนเล็กน้อย * — สรรพคุณ: * ขับโลหิตระดูสตรี แก้วัณโรคชนิดบวม

หูเสือ

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็กๆ มี 2 ชนิด คือ หูเสือไทย และหูเสือจีน สรรพคุณ เหมือนกัน

• ใบ รสจืด * — สรรพคุณ: * คั้นเอาน้ำหยอดหู แก้ฝีในหู แก้ปวดหู แก้หูเป็นน้ำหนวก ช่องหูอักเสบ

โหระพา

ลักษณะ: ไม้ต้นเล็ก

• ใช้ทั้ง 5 รสหอมร้อนปร่า * — สรรพคุณ: * แก้ปวดท้อง ขับผายลม

อนันตคุณ

ลักษณะ: ไม้พุ่ม

• ใบ รสร้อน * — สรรพคุณ: * แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ ขับผายลม แก้ธาตุพิการ เจริญอาหาร แก้ท้องล่วง บำรุงกำลัง บำรุงโลหิต

อบเชยต้น

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสหอมติดร้อน * — สรรพคุณ: * บำรุงดวงจิต แก้อ่อนเพลีย

อัคคีทวาร

ลักษณะ: ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ต้น รสจืดขื่น * — สรรพคุณ: * ขับปัสสาวะ
• ใบ รสขื่นเบื่อ * — สรรพคุณ: * แก้ปวกศีรษะ แก้ริดสีดวงทวาร แก้กลากเกลื้อน
• ผลสุก รสเปรี้ยวขื่น * — สรรพคุณ: * แก้ไอ แก้เยื่อตาอักเสบ
• รากและต้น รสฝาดเบื่อเย็น * — สรรพคุณ: * ฝนทาแก้เกลื้อน ทาหัวริดสีดวง

อ้ายข้าว

ลักษณะ: ไม้ยืนต้น

• ราก รสมัน — สรรพคุณ: บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด

อินทนิน

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสขมเย็นเล็กน้อย — สรรพคุณ: แก้ทางเดินปัสสาวะพิการ แก้เบาหวาน

อีเหนียวใหญ่

ลักษณะ: ไม้พุ่มเล็ก ๆ

• ราก รสเบื่อเอียนเย็น — สรรพคุณ: ขับพยาธิไส้เดือน พยาธิลำไส้ แก้ตัวร้อน ดับพิษตานซาง แก้ลำไส้อักเสบ

อีเหนียวเล็ก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นเล็กๆ

• ใบ รสจืด — สรรพคุณ: ตำพอกแผล ถอนพิษได้ดี
• ราก รสจืดเอียน — สรรพคุณ: แก้กาฬมูตร เป็นเม็ดในทางเดินปัสสาวะเป็นพิษอักเสบขับปัสสาวะให้เดินสะดวก

อุโลก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น เปลือกต้น รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้พิษ ไข้กาฬและไข้ตัวร้อน
• ราก รสขมเย็น — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้พิษร้อนในกระหายน้ำ

อ้อ ไม้ลำต้นเล็ก ยาวมีข้อคล้ายอ้อยแต่ไส้กลวง มีดอกคล้ายอ้อย

• หน่อ นึ่งเอาน้ำหยอดหู แก้หูอักเสบ แก้ปวดหู แก้หูน้ำหนวกและช่องหูอักเสบ

อ้อย

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นล้มลุก มีหลายพันธุ์ นิยมใช้อ้อยดงทำยา

• ต้นอ้อยแดง เผาคั้นเอาน้ำ รสหวานขม — สรรพคุณ: แก้เสมหะ แก้หืด แก้ไข้สัมประชวร ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ช้ำรั่ว
• ตาอ้อยแดง รสขม — สรรพคุณ: แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษตานซาง บำรุงธาตุน้ำ บำรุงกำลัง ขับปัสสาวะ

อ้อยช้าง

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น รสหวานน้อย — สรรพคุณ: ทำให้ชุ่มคอ แก้เสมหะเหนียว แก้กระหายน้ำ ทำให้จิตใจชื่นบาน

เอื้อง

ลักษณะ: ไม้ประเภทกล้วยไม้

• ต้น รสจืด — สรรพคุณ: แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ขับปัสสาวะ บำรุงกำลัง ขับผายลม แก้บิด บำรุงธาตุ แก้ลมวิงเวียน แก้จุกเสียด แก้ไข้สันนิบาต
• ราก ใบ รสหอม — สรรพคุณ: แก้ไข้เนื่องจากการอักเสบในช่องคลอดสตรีหลังการคลอดบุตรใหม่ๆ

เอื้องบก

ลักษณะ: ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• ราก รสจืดขื่น — สรรพคุณ: แก้ปัสสาวะพิการ แก้ช้ำรั่ว ปัสสาวะออกกะปริดกะปรอย