กุยช่าย

กุยช่าย เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปีในสกุล Allium มีกลิ่นเฉพาะตัวคล้ายกระเทียม นิยมปลูกเป็นผักสำหรับประกอบอาหาร และมีการใช้เป็น สมุนไพรกุยช่าย ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและตำรายาไทย โดยเฉพาะการใช้ใบ รากหรือเหง้า และเมล็ด กุยช่ายมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Allium tuberosum Rottler ex Spreng. และปัจจุบันจัดอยู่ในวงศ์ Amaryllidaceae

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อไทย : กุยช่าย
ชื่อท้องถิ่น : ผักแป้น, หอมแป้น, ผักไม้กวาด, กุยช่ายดอก, กูไฉ่
ชื่อภาษาอังกฤษ : Chinese chives, Garlic chives, Chinese leek, Oriental garlic
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Allium tuberosum Rottler ex Spreng.
วงศ์ : Amaryllidaceae
สกุล : Allium
ลักษณะการเจริญเติบโต : พืชล้มลุกอายุหลายปี แตกกอ มีหัวหรือส่วนใต้ดินสะสมอาหาร
ส่วนที่นิยมใช้เป็นอาหาร : ใบอ่อน ก้านดอก ดอก และส่วนใต้ดิน
ส่วนที่ใช้เป็นสมุนไพร : ใบ รากหรือเหง้า และเมล็ด

กุยช่ายเป็นพืชที่มีความสำคัญทั้งด้านอาหารและสมุนไพร โดยในประเทศไทยพบการปลูกเพื่อบริโภคอย่างแพร่หลาย และมีการนำส่วนต่าง ๆ ของพืชมาใช้ในภูมิปัญญาท้องถิ่น

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : กุยช่ายเป็นพืชล้มลุกอายุหลายปี เจริญเป็นกอ มีส่วนใต้ดินเป็นหัวขนาดเล็กและมีรากจำนวนมาก เมื่อเจริญเต็มที่จะมีใบและก้านช่อดอกแทงขึ้นจากบริเวณโคนกอ กลิ่นของต้นและใบเมื่อถูกตัดหรือบดจะมีกลิ่นฉุนคล้ายกระเทียม
ใบ : ใบออกจากโคนต้นเป็นกระจุก ใบมีลักษณะแบน ยาว เรียวคล้ายสายหรือแถบ ปลายใบแหลม สีเขียว ใบเรียงสลับและมีโคนใบเป็นกาบหุ้มกันเป็นชั้น ใบมีกลิ่นหอมฉุนจากสารระเหยที่มีองค์ประกอบของสารกำมะถัน กุยช่ายที่ปลูกเพื่อบริโภคมีทั้งชนิดใบเขียวและกุยช่ายขาว ซึ่งกุยช่ายขาวได้จากการลดหรือป้องกันแสงในช่วงการเจริญเติบโต
ดอก : ช่อดอกแทงขึ้นจากกลางกอ ก้านช่อดอกตั้งตรงและยาวกว่าหรือสูงกว่าใบ ดอกออกเป็นช่อกระจุกกลมแบบช่อซี่ร่ม ดอกย่อยจำนวนมาก มีสีขาวหรือขาวอมครีม กลีบรวมประมาณ 6 กลีบ และมีเกสรตัวผู้เด่นชัด ดอกมักเป็นที่ดึงดูดแมลงผสมเกสร
ผล : ผลมีลักษณะเป็นผลแห้งแตกได้ ภายในมีเมล็ดหลายเมล็ด เมล็ดมีขนาดเล็ก สีดำ เมื่อแก่สามารถเก็บรวบรวมเพื่อใช้ขยายพันธุ์ได้
ส่วนใต้ดิน : มีหัวหรือโครงสร้างใต้ดินขนาดเล็กที่ช่วยสะสมอาหารและช่วยให้ต้นสามารถเจริญกลับมาได้หลังการเก็บเกี่ยวหรือเมื่อส่วนเหนือดินเสื่อมสภาพ

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

กุยช่ายมีถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติครอบคลุมบริเวณ เทือกเขาหิมาลัยถึงจีน โดย Kew ระบุพื้นที่ดั้งเดิม ได้แก่ อัสสัม จีนตอนเหนือ-ตอนกลาง เนปาล และเทือกเขาหิมาลัยตะวันตก ปัจจุบันมีการนำไปปลูกและพบเป็นพืชที่ขึ้นตามธรรมชาติในหลายประเทศ รวมถึงประเทศไทย ในประเทศไทยกุยช่ายเป็นผักที่ปลูกในพื้นที่เกษตรและสวนครัว และมีการใช้ใบ ก้านดอก และช่อดอกเป็นอาหารอย่างแพร่หลาย

การปลูกและการขยายพันธุ์

สภาพพื้นที่ : ควรปลูกในพื้นที่ที่ได้รับแสงแดดเพียงพอ ดินร่วนหรือดินร่วนปนทรายที่ระบายน้ำดีและมีอินทรียวัตถุเพียงพอ
การเตรียมดิน : ไถหรือพรวนดินให้ร่วน ใส่ปุ๋ยอินทรีย์หรือปุ๋ยคอกที่สลายตัวดี และยกร่องหรือจัดระบบระบายน้ำในพื้นที่ที่มีน้ำขังง่าย
การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด : หว่านหรือเพาะเมล็ดในแปลงเพาะ เมื่อต้นแข็งแรงจึงย้ายปลูกลงแปลง
การแยกกอ : เป็นวิธีที่เหมาะสำหรับการขยายพันธุ์ให้ได้ต้นใหม่ที่มีลักษณะใกล้เคียงต้นแม่ โดยแยกกอที่แข็งแรงออกเป็นส่วน ๆ แล้วนำไปปลูก
การดูแล : ให้น้ำสม่ำเสมอแต่ไม่ควรปล่อยให้แฉะ ควบคุมวัชพืช และเติมอินทรียวัตถุหรือธาตุอาหารตามความเหมาะสม
การเก็บเกี่ยว : สามารถตัดใบเหนือโคนเป็นระยะ แล้วปล่อยให้แตกใบใหม่ กุยช่ายเป็นพืชอายุหลายปีจึงสามารถเก็บเกี่ยวซ้ำได้เป็นเวลานานหากดูแลรักษาดี

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ใบ : ใช้ใบสดเป็นหลัก ในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำไปคั้นน้ำ ตำ พอก หรือนำไปปรุงเป็นอาหาร
รากหรือเหง้า : ใช้สดในตำรับพื้นบ้านบางพื้นที่
เมล็ด : ใช้เมล็ดสด หรือผ่านการนึ่งหรือคั่วและทำให้แห้งก่อนนำไปใช้ตามวิธีของตำรับ
ต้น : ในตำรับพื้นบ้านบางแห่งใช้ส่วนต้นร่วมกับใบหรือส่วนอื่นของพืช

ข้อมูลการใช้เป็นยาของกุยช่ายในประเทศไทยระบุการใช้ใบ เมล็ด และเหง้าในภูมิปัญญาพื้นบ้าน

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตาม ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและตำรายาไทย กุยช่ายมีการใช้แตกต่างกันตามส่วนของพืชและตำรับ โดยไม่ได้หมายความว่าสรรพคุณดังกล่าวได้รับการยืนยันทางคลินิกทั้งหมด

ใบ : มีรสร้อนและกลิ่นฉุน ใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อช่วยขับลม แก้อาการแน่นหน้าอก ใช้ในกรณีฟกช้ำ ช้ำใน บวมจากการกระแทก และใช้ภายนอกบริเวณที่มีอาการบางชนิด
ใบ : มีการใช้เพื่อช่วยแก้พิษจากแมลงสัตว์กัดต่อยและแมงป่องกัดต่อยตามตำรายาพื้นบ้าน
ใบและราก : มีการใช้ในภูมิปัญญาเพื่อช่วยเกี่ยวกับระบบปัสสาวะ เช่น ปัสสาวะเป็นเลือดหรือปัสสาวะขัด
เมล็ด : ในตำรับพื้นบ้านมีการใช้สำหรับอาการที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินปัสสาวะและภาวะตกขาว
เมล็ด : มีการกล่าวถึงการใช้เพื่อขับพยาธิในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางแห่ง
ใบ : มีการใช้เพื่อช่วยกระจายเลือดที่คั่งหรือแก้อาการฟกช้ำ
ใบ : ใช้ภายนอกโดยตำหรือคั้นน้ำสำหรับพอกหรือทำความสะอาดบริเวณที่ต้องการตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

ข้อมูลจากตำรายาไทยที่เผยแพร่โดยมูลนิธิหมอชาวบ้านระบุการใช้ใบกุยช่ายสำหรับอาการแน่นหน้าอก อาเจียนหรือไอเป็นเลือด ปัสสาวะเป็นเลือด บิด ริดสีดวงทวาร และอาการจากการพลัดตกหกล้ม รวมถึงการใช้เมล็ดสำหรับอาการตกขาวและปัสสาวะมากผิดปกติ

หมายเหตุ : สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ควรนำมาใช้แทนการวินิจฉัยหรือการรักษาโรคโดยแพทย์ โดยเฉพาะอาการเลือดออก อาเจียนหรือไอเป็นเลือด ปัสสาวะเป็นเลือด และอาการจากพิษสัตว์กัดต่อย

วิธีใช้

รับประทานเป็นอาหาร : ใช้ใบอ่อน ก้านดอก หรือดอกประกอบอาหาร เช่น ผัดกุยช่าย ใส่ผัดไทย หรือใช้เป็นส่วนประกอบของขนมกุยช่าย
ใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน : ใบสดอาจนำมาตำหรือคั้นน้ำ แล้วใช้รับประทานหรือใช้ภายนอกตามตำรับ
ใช้ภายนอก : ใบสดตำละเอียดแล้วใช้พอกบริเวณฟกช้ำหรือบริเวณที่ต้องการตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
เมล็ด : ในตำรับดั้งเดิมอาจนำเมล็ดไปนึ่งหรือคั่วให้สุก ตากแห้ง แล้วนำไปใช้เป็นยา

การใช้กุยช่ายเพื่อรักษาโรคควรพิจารณาชนิดของวัตถุดิบ ขนาด และวิธีเตรียมให้เหมาะสม โดยเฉพาะการใช้ในรูปแบบสารสกัดหรือผลิตภัณฑ์เข้มข้น ซึ่งแตกต่างจากการบริโภคเป็นผักตามปกติ

สาระสำคัญ

กุยช่ายเป็นพืชในสกุล Allium ที่มีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลายกลุ่ม โดยเฉพาะ สารประกอบกำมะถัน ซึ่งสัมพันธ์กับกลิ่นเฉพาะตัวของพืช รวมทั้งมีสารกลุ่มฟลาโวนอยด์ ฟีนอลิก ซาโปนิน กรดอินทรีย์ กรดอะมิโน และสารระเหยอื่น ๆ งานทบทวนในพืชสกุล Allium พบสารพฤกษเคมีจำนวนมากและรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน

องค์ประกอบทางเคมี

งานวิจัยใน Allium tuberosum พบสารหลายกลุ่ม ได้แก่

สารประกอบกำมะถัน : เป็นองค์ประกอบสำคัญของน้ำมันหอมระเหยและเกี่ยวข้องกับกลิ่นฉุนของกุยช่าย
สารไพราไซน์ (pyrazines) : เกี่ยวข้องกับกลิ่นและรสเฉพาะของกุยช่าย
ฟลาโวนอยด์ (flavonoids) : พบทั้งชนิดที่มีรายงานอยู่เดิมและสารฟลาโวนอยด์ชนิดใหม่จากการศึกษาองค์ประกอบทางเคมี
ลิกแนน (lignans) : พบสารลิกแนนบางชนิดจากสารสกัด
สารฟีนอลิกและสารประกอบอื่น ๆ : เป็นกลุ่มสารที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของพืช
สารระเหย : การวิเคราะห์น้ำมันหอมระเหยจากใบพบสาร allyl methyl trisulfide, diallyl disulfide, diallyl trisulfide และ dimethyl trisulfide เป็นองค์ประกอบสำคัญ

งานวิจัยหนึ่งสามารถแยกสารจากกุยช่ายได้ 40 ชนิด ประกอบด้วยสารที่รู้จักแล้ว 32 ชนิดและสารใหม่ 8 ชนิด ได้แก่ ไพราไซน์ใหม่ 4 ชนิด ลิกแนนใหม่ 1 ชนิด และฟลาโวนอยด์ใหม่ 3 ชนิด

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยของ Allium tuberosum ส่วนใหญ่เป็นการศึกษาในระดับเซลล์และสัตว์ทดลอง โดยพบศักยภาพทางเภสัชวิทยาหลายด้าน แต่หลักฐานทางคลินิกในมนุษย์ยังมีจำกัด

งานวิจัยในเซลล์เยื่อบุหลอดเลือดมนุษย์พบว่าสารสกัด A. tuberosum สามารถลดตัวบ่งชี้ที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบของเซลล์เยื่อบุหลอดเลือดที่ถูกกระตุ้นด้วย TNF-α ได้ สนับสนุนศักยภาพด้าน ต้านการอักเสบและการปกป้องหลอดเลือด ในระดับเซลล์
การศึกษาในสัตว์ทดลองพบศักยภาพของสารสกัด A. tuberosum ต่อ การควบคุมระดับน้ำตาลและการปกป้องตับ แต่ผลดังกล่าวยังไม่สามารถสรุปว่าใช้รักษาโรคเบาหวานหรือโรคตับในมนุษย์ได้
งานวิจัยด้านองค์ประกอบทางเคมีพบสารประกอบหลายชนิดที่อาจมีศักยภาพต่อการพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารและสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ
งานทบทวนพืชสกุล Allium สนับสนุนว่ากลุ่มพืชนี้มีสารประกอบกำมะถัน ฟลาโวนอยด์ ฟีนอลิก และสารอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ แต่ผลของแต่ละชนิดไม่ควรนำมาเหมารวมกัน

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับเซลล์ : มีหลักฐานเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านการอักเสบและผลต่อกระบวนการทางชีวภาพบางชนิด
ระดับสัตว์ทดลอง : มีการศึกษาฤทธิ์ด้านการควบคุมระดับน้ำตาล การปกป้องตับ และฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ
ระดับสารสกัดและองค์ประกอบทางเคมี : มีข้อมูลค่อนข้างมากเกี่ยวกับสารประกอบกำมะถัน ฟลาโวนอยด์ ไพราไซน์ และสารอื่น
ระดับการศึกษาในมนุษย์ : หลักฐานสำหรับการใช้ A. tuberosum เพื่อรักษาโรคเฉพาะยังไม่เพียงพอที่จะสรุปประสิทธิผลทางการแพทย์

ดังนั้นควรแยก “ศักยภาพทางเภสัชวิทยา” ออกจาก “ประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์” อย่างชัดเจน

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารสกัด A. tuberosum แสดงผลลดการตอบสนองการอักเสบในแบบจำลองเซลล์เยื่อบุหลอดเลือดที่ถูกกระตุ้นด้วย TNF-α
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารในกลุ่ม Allium โดยเฉพาะสารประกอบกำมะถันและสารฟีนอลิกมีความสัมพันธ์กับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระในงานทดลอง
ฤทธิ์ด้านการควบคุมระดับน้ำตาล : สารสกัดบางส่วนของ A. tuberosum แสดงผลลดระดับน้ำตาลในแบบจำลองสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ปกป้องตับ : งานทดลองในสัตว์พบศักยภาพของสารสกัดบางส่วนในการลดความเสียหายของตับ
ฤทธิ์ต่อระบบหลอดเลือด : มีการศึกษาผลของสารสกัดต่อการอักเสบของเซลล์เยื่อบุหลอดเลือด ซึ่งเป็นข้อมูลเบื้องต้นที่สนับสนุนการศึกษาต่อยอดด้านสุขภาพหัวใจและหลอดเลือด
ฤทธิ์ต่อจุลชีพและเซลล์มะเร็ง : งานทบทวนพืชสกุล Allium รายงานศักยภาพของสารบางกลุ่มในด้านต้านจุลชีพและความเป็นพิษต่อเซลล์มะเร็ง แต่ไม่ควรนำผลของ Allium ชนิดอื่นมาสรุปแทน A. tuberosum โดยตรง

ความปลอดภัย

กุยช่ายในรูปแบบอาหารเป็นผักที่มีการบริโภคกันอย่างแพร่หลาย อย่างไรก็ตาม รูปแบบสารสกัดเข้มข้น น้ำมันหอมระเหย หรือการรับประทานในปริมาณสูง อาจมีคุณสมบัติแตกต่างจากการบริโภคเป็นอาหาร งานวิจัยด้านพิษวิทยาพบว่าสารสกัดระเหยจากกุยช่ายสดมีผลยับยั้งการทำงานของเซลล์ตับและไตในการทดลอง ขณะที่สารสกัดจากกุยช่ายที่ผ่านการนึ่งให้ผลปลอดภัยกว่าในแบบจำลองเซลล์ดังกล่าว แหล่งข้อมูลด้านพืชพิษของ North Carolina Extension ระบุว่ากุยช่ายมีระดับความเป็นพิษต่อมนุษย์ต่ำ และการรับประทานในปริมาณมากอาจเกี่ยวข้องกับอาการคลื่นไส้ อาเจียน หรือท้องเสีย โดยสารกลุ่ม sulfides ถูกระบุเป็นองค์ประกอบที่เกี่ยวข้อง

หมายเหตุ : ข้อมูลพิษวิทยาจำนวนหนึ่งเป็นข้อมูลจากการทดลองในเซลล์หรือสัตว์ และไม่สามารถนำมาเทียบเป็นขนาดรับประทานที่ปลอดภัยสำหรับมนุษย์ได้โดยตรง

ข้อห้ามใช้

ผู้ที่แพ้พืชสกุล Allium เช่น หอม กระเทียม หรือกุยช่าย ควรหลีกเลี่ยงหากเคยมีอาการแพ้
ผู้ที่มีอาการผิดปกติทางเดินอาหารหลังรับประทานกุยช่าย ควรหยุดรับประทานและประเมินสาเหตุ
การใช้สารสกัดเข้มข้น ไม่ควรนำขนาดจากงานทดลองในสัตว์มาใช้กับมนุษย์เอง
หญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร ควรใช้เฉพาะในรูปอาหารตามปกติ และหลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์สมุนไพรเข้มข้นหากไม่มีข้อมูลความปลอดภัยเพียงพอ

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

กุยช่ายอยู่ในกลุ่มพืช Allium ซึ่งมีสารประกอบกำมะถันหลายชนิด และพืชในสกุลเดียวกันบางชนิดมีข้อมูลเกี่ยวกับผลต่อการเกาะกลุ่มของเกล็ดเลือดและเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงยา อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำข้อมูลจากกระเทียมหรือหอมมาใช้ยืนยันปฏิกิริยาของ A. tuberosum โดยตรง ผู้ที่ใช้ ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยารักษาเบาหวาน หรือยาที่มีดัชนีการรักษาแคบ หากต้องการใช้กุยช่ายในรูปสารสกัดหรือผลิตภัณฑ์เข้มข้น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน

การใช้ในอาหาร

กุยช่ายเป็นผักที่ใช้ประกอบอาหารอย่างแพร่หลายในเอเชีย โดยเฉพาะอาหารจีนและอาหารไทย

ใบกุยช่าย : ใช้ผัด ใส่ผัดไทย ก๋วยเตี๋ยว หรือรับประทานเป็นผักเคียง
ก้านดอกและดอก : นิยมผัดกับเนื้อสัตว์หรือไข่
กุยช่ายเขียว : นิยมบริโภคทั้งใบและก้าน
กุยช่ายขาว : ใช้ประกอบอาหารเช่นเดียวกับกุยช่ายเขียว แต่มีลักษณะอ่อนและสีอ่อนจากวิธีการปลูก
ขนมกุยช่าย : ใบกุยช่ายเป็นวัตถุดิบสำคัญในการทำไส้ขนมกุยช่าย

หน่วยงานภาครัฐของไทยระบุว่ากุยช่ายเป็นพืชผักที่ใช้บริโภค และมีชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Chinese chive

การใช้ในผลิตภัณฑ์

กุยช่ายสามารถนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในผลิตภัณฑ์อาหารและผลิตภัณฑ์จากพืช เช่น

อาหารและเครื่องปรุง : ใช้ใบและดอกเป็นวัตถุดิบหรือเครื่องปรุง
ผลิตภัณฑ์อาหารเพื่อสุขภาพ : สารสกัดจากกุยช่ายมีศักยภาพสำหรับการศึกษาพัฒนาเป็นส่วนประกอบอาหารเชิงหน้าที่
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร : สามารถพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์จากใบ เมล็ด หรือส่วนใต้ดินได้ แต่ต้องควบคุมคุณภาพและประเมินความปลอดภัยตามข้อกำหนดของผลิตภัณฑ์
สารสกัดและน้ำมันหอมระเหย : มีการศึกษาสารระเหยและองค์ประกอบทางเคมีของกุยช่ายเพื่อประโยชน์ด้านอาหารและการวิจัยทางชีวภาพ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ใบสด : ตัดใบเหนือโคนต้น โดยหลีกเลี่ยงการทำลายส่วนเจริญใต้ดิน เพื่อให้สามารถแตกใบใหม่ได้
ก้านดอก : เก็บเมื่อก้านและช่อดอกมีขนาดเหมาะสมและยังสด
เมล็ด : เก็บเมื่อช่อผลแก่และเมล็ดเปลี่ยนเป็นสีเข้ม
การเก็บใบสด : ควรคัดใบที่สด ไม่ช้ำ ไม่เน่า และเก็บในสภาพเย็นเพื่อลดการสูญเสียน้ำ
การเก็บเมล็ดหรือวัตถุดิบแห้ง : ควรทำให้แห้งสนิทก่อนบรรจุในภาชนะที่สะอาด แห้ง ปิดสนิท และป้องกันความชื้น แสง และแมลง

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

กุยช่ายมีการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านไทยและเอเชียมายาวนาน โดยส่วนต่าง ๆ ของพืชถูกนำไปใช้แตกต่างกัน เช่น ใบสำหรับอาหารและการใช้เป็นยาพื้นบ้าน เมล็ดสำหรับตำรับที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินปัสสาวะหรือระบบสืบพันธุ์ และส่วนใต้ดินสำหรับการใช้ตามตำรับดั้งเดิม การสำรวจพืชผักพื้นบ้านในประเทศไทยพบ Allium tuberosum ในสวนครัวท้องถิ่น โดยมีการใช้ช่อดอก ใบ ลำต้น และเมล็ด และมีการบันทึกการใช้ในด้านอาหารและภูมิปัญญาการดูแลสุขภาพ

ประวัติและวัฒนธรรม

กุยช่ายมีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมอาหารของจีนและเอเชียตะวันออกมาเป็นเวลานาน ก่อนแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ของเอเชีย ปัจจุบันกุยช่ายเป็นวัตถุดิบสำคัญของอาหารหลายประเทศ ในประเทศไทยกุยช่ายเป็นทั้ง ผักสวนครัว สมุนไพร และวัตถุดิบอาหาร โดยชื่อเรียกท้องถิ่นแตกต่างกันตามภูมิภาค เช่น ผักแป้น หอมแป้น และผักไม้กวาด

สถานะการอนุรักษ์

Allium tuberosum เป็นชนิดที่มีการยอมรับทางอนุกรมวิธานและมีการปลูกอย่างแพร่หลาย Kew ระบุว่าพืชชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดตั้งแต่บริเวณเทือกเขาหิมาลัยถึงจีน และมีการนำไปปลูกในหลายประเทศ รวมถึงประเทศไทย

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom : Plantae
Clade : Angiosperms
Clade : Monocots
Order : Asparagales
Family : Amaryllidaceae
Subfamily : Allioideae
Genus : Allium
Species : Allium tuberosum
ชื่อวิทยาศาสตร์เต็ม : Allium tuberosum Rottler ex Spreng.

ปัจจุบันฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับ Allium tuberosum Rottler ex Spreng. เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับ และจัดอยู่ในวงศ์ Amaryllidaceae

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์กุยช่ายควรพิจารณาร่วมกันทั้ง ลักษณะทางพฤกษศาสตร์และลักษณะทางกายภาพของวัตถุดิบ ได้แก่

ต้นและใบ : แตกกอ ใบแบนยาว สีเขียว มีกลิ่นฉุนเฉพาะตัว
ดอก : ช่อดอกกลม ดอกย่อยสีขาวถึงขาวอมครีม
เมล็ด : เมล็ดขนาดเล็ก สีดำเมื่อแก่
ส่วนใต้ดิน : มีหัวหรือโครงสร้างใต้ดินขนาดเล็ก
กลิ่น : เมื่อบดหรือตัดส่วนสดจะมีกลิ่นคล้ายกระเทียมจากสารระเหยที่มีองค์ประกอบกำมะถัน
การตรวจสอบทางเคมี : สำหรับวัตถุดิบยาและสารสกัด ควรใช้วิธีวิเคราะห์ทางเภสัชเวทและเครื่องมือวิเคราะห์ทางเคมีเพื่อยืนยันชนิดและคุณภาพของวัตถุดิบ

คำเตือนทางการแพทย์

ข้อมูลสรรพคุณของกุยช่ายที่มาจากตำรายาไทยและภูมิปัญญาพื้นบ้านเป็นข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ได้หมายความว่าทุกสรรพคุณได้รับการพิสูจน์ประสิทธิผลในมนุษย์แล้ว

ไม่ควรใช้กุยช่ายหรือสารสกัดกุยช่ายเพื่อทดแทนการรักษาโรค โดยเฉพาะเมื่อมีอาการเลือดออกผิดปกติ ไอหรืออาเจียนเป็นเลือด ปัสสาวะเป็นเลือด อาการติดเชื้อ หรือพิษจากสัตว์กัดต่อย ซึ่งควรได้รับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์

ผู้ที่รับประทานยาประจำ โดยเฉพาะยาที่เกี่ยวข้องกับการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือยาควบคุมระดับน้ำตาล ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้กุยช่ายในรูปสารสกัดเข้มข้นหรือผลิตภัณฑ์สมุนไพร

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการค้าภายใน. (2560). คู่มือสินค้าเกษตร กุยช่าย. กระทรวงพาณิชย์.
กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2566). กุยช่าย ไม่ใช่แค่ชื่อขนม แต่คือ พืชที่มากด้วยประโยชน์. ศูนย์องค์ความรู้ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.
มูลนิธิหมอชาวบ้าน. (2529). กุยช่าย – แก้ช้ำใน. หมอชาวบ้าน.
ศูนย์ข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. (ม.ป.ป.). ฐานข้อมูลสมุนไพรและฐานข้อมูลอันตรกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา. มหาวิทยาลัยมหิดล.
Gao, Q., Li, X.-B., Sun, J., Xia, E.-D., Tang, F., Cao, H.-Q., & Xun, H. (2018). Isolation and identification of new chemical constituents from Chinese chive (Allium tuberosum) and toxicological evaluation of raw and cooked Chinese chive. Food and Chemical Toxicology, 112, 400–411. https://doi.org/10.1016/j.fct.2017.02.011
Tang, X., Olatunji, O. J., Zhou, Y., & Hou, X. (2017). Allium tuberosum: Antidiabetic and hepatoprotective activities. Food Research International, 102, 681–689. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2017.08.034
Yan, J.-K., et al. (2023). Recent advances in research on Allium plants: Functional ingredients, physiological activities, and applications in agricultural and food sciences. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. https://doi.org/10.1080/10408398.2022.2056132
Gao, Q., et al. (2018). Isolation and identification of new chemical constituents from Chinese chive (Allium tuberosum) and toxicological evaluation of raw and cooked Chinese chive. Food and Chemical Toxicology, 112, 400–411.
Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Allium tuberosum Rottler ex Spreng. Plants of the World Online.
Shi, J., Liu, X., Li, Z., Zheng, Y., Zhang, Q., & Liu, X. (2015). Laboratory evaluation of acute toxicity of the essential oil of Allium tuberosum leaves and its selected major constituents against Apolygus lucorum. Journal of Insect Science, 15(1), 117. https://doi.org/10.1093/jisesa/iev091