กระโดนดิน

กระโดนดิน เป็นไม้พุ่มเตี้ยในวงศ์ Lecythidaceae มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Careya herbacea Roxb. พบในพื้นที่ทุ่งหญ้า ที่โล่ง และบริเวณท้องนาในบางพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ กระโดนดินมีลักษณะเด่นคือเป็นพืชขนาดเล็กแต่มีรากอวบ ใบออกเป็นกระจุกบริเวณปลายกิ่ง และมีดอกค่อนข้างใหญ่เมื่อเทียบกับขนาดของต้น ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมีการนำ เปลือกต้นกระโดนดิน มาใช้เป็นสมุนไพร โดยกล่าวถึงการใช้เพื่อ ขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อย แก้ไตพิการ และแก้เบาหวาน

ชื่ออื่น: กระโดนดิน, กระโดนเบี้ย (นครพนม), กระโดนเตี้ย (ร้อยเอ็ด), กระโดนทุ่ง (นครสวรรค์)
ชื่อวิทยาศาสตร์: Careya herbacea Roxb.
ชื่อวงศ์: Lecythidaceae
ประเภท: พืชวัตถุ / สมุนไพรจำพวกต้น

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อไทย: กระโดนดิน
ชื่อท้องถิ่น: กระโดนดิน, กระโดนเบี้ย, กระโดนเตี้ย, กระโดนทุ่ง
ชื่อวิทยาศาสตร์: Careya herbacea Roxb. ซึ่งเป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์ปัจจุบัน
วงศ์: Lecythidaceae
ลักษณะพืช: ไม้พุ่มเตี้ยหรือพืชกึ่งไม้พุ่ม มีรากสะสมอาหารขนาดค่อนข้างอวบ
ส่วนที่ใช้ทางยา: เปลือกต้น
การใช้ตามภูมิปัญญาไทย: ใช้เปลือกต้นเป็นยาในตำรับพื้นบ้าน โดยมีการระบุสรรพคุณด้าน ขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อย แก้ไตพิการ และแก้เบาหวาน

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น: เป็นไม้พุ่มเตี้ยหรือพืชกึ่งไม้พุ่ม โดยข้อมูล Flora of Thailand ระบุว่าสูงได้ประมาณ 0.3 เมตร ขณะที่แหล่งข้อมูลภูมิปัญญาไทยบางแห่งระบุความสูงประมาณ 10–20 เซนติเมตร และมีรากอวบ
ราก: เป็นรากขนาดใหญ่และอวบ เป็นส่วนสำคัญที่ช่วยให้พืชดำรงชีวิตในสภาพพื้นที่เปิดและฤดูแล้ง
ใบ: ใบเดี่ยว เรียงสลับ มักรวมกันบริเวณปลายกิ่ง แผ่นใบรูปไข่กลับถึงรูปขอบขนานหรือรูปช้อน ขอบใบหยักเล็กน้อย ใบมีขนาดประมาณ 7–14 × 2.5–5 เซนติเมตรตามข้อมูล Flora of Thailand
ดอก: ดอกออกบริเวณปลายยอดหรือซอกใบ ออกเป็นช่อสั้นหรือออกเดี่ยว มีประมาณ 2–4 ดอกต่อช่อ กลีบดอก 4 กลีบ สีขาวอมแดงหรือเขียวอมแดง และมีเกสรเพศผู้จำนวนมาก
ผล: ผลกลม ผิวเกลี้ยง มีขนาดประมาณ 2.5–3.5 เซนติเมตร ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก
เมล็ด: มีจำนวนมาก ฝังอยู่ภายในเนื้อผล

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด: มีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติจากบริเวณ เทือกเขาหิมาลัย อินเดีย บังกลาเทศ เนปาล ภูฏาน และภูมิภาคอินโดจีน
การกระจายพันธุ์ในเอเชีย: พบในบังกลาเทศ อินเดีย เนปาล ภูฏาน เมียนมา ลาว กัมพูชา และประเทศไทย
การกระจายพันธุ์ในประเทศไทย: มีรายงานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคตะวันออก เช่น นครพนม ขอนแก่น และศรีสะเกษ
ถิ่นอาศัย: พบในพื้นที่โล่ง ทุ่งหญ้า ท้องนา และพื้นที่ที่มีลักษณะค่อนข้างแห้ง โดย Flora of Thailand ระบุว่าพบในพื้นที่เปิดที่ระดับความสูงประมาณ 200 เมตร

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์: มีข้อมูลภูมิปัญญาการปลูกระบุว่าสามารถ ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
สภาพแวดล้อม: ควรปลูกในบริเวณที่มีแสงแดดเพียงพอและดินระบายน้ำได้ดี เนื่องจากถิ่นอาศัยตามธรรมชาติเป็นพื้นที่เปิดหรือทุ่งหญ้า
การอนุรักษ์พันธุ์: เนื่องจากกระโดนดินเป็นพืชที่พบไม่บ่อยในประเทศไทยและมีรายงานว่าหายากในธรรมชาติ การขยายพันธุ์ในแหล่งเพาะปลูกหรือแหล่งรวบรวมพันธุกรรมจึงมีประโยชน์ต่อการอนุรักษ์

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เปลือกต้น: เป็นส่วนที่ระบุไว้ในข้อมูลสมุนไพรไทยว่าใช้เป็นยา โดยมีรสจืด และใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อ ขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อย แก้ไตพิการ และแก้เบาหวาน

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญาไทย: เปลือกต้นกระโดนดิน รสจืด ใช้เป็นสมุนไพรสำหรับ ขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ไตพิการ และแก้เบาหวาน
ตามตำรายาไทย: มีการกล่าวถึง เปลือกต้น เป็นส่วนที่นำมาใช้เป็นยา โดยเน้นสรรพคุณด้านการขับปัสสาวะและการดูแลอาการที่เกี่ยวข้องกับไต รวมถึงอาการปวดเมื่อยและเบาหวาน
ภูมิปัญญาพื้นบ้าน: กระโดนดินเป็นพืชที่มีการใช้ประโยชน์ในท้องถิ่นทั้งในด้านอาหารและสมุนไพร โดยมีข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ของไทยระบุว่า ใบสามารถรับประทานเป็นผัก ได้
ในตำรับยา: ข้อมูลที่เผยแพร่ในแหล่งข้อมูลสมุนไพรไทยระบุการใช้ เปลือกต้น เป็นหลัก แต่ไม่ควรนำสรรพคุณของ Careya arborea ซึ่งเป็นกระโดนอีกชนิดหนึ่ง มาปะปนกับกระโดนดิน Careya herbacea เนื่องจากเป็นคนละชนิดกัน

วิธีใช้

เปลือกต้น: ในภูมิปัญญาไทยมีการนำเปลือกต้นมาใช้เป็นยาสมุนไพร แต่ไม่พบข้อมูลมาตรฐานที่เพียงพอสำหรับกำหนด ขนาดรับประทาน ระยะเวลาใช้ หรือสูตรเตรียมยา ที่เหมาะสมสำหรับประชาชนทั่วไป
การใช้ภายนอก: ไม่ควรสรุปวิธีใช้หรือขนาดใช้จากข้อมูลของกระโดนชนิดอื่นโดยไม่มีหลักฐานเฉพาะของ Careya herbacea

หมายเหตุ: ข้อมูลสรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้าน ไม่ได้หมายความว่าได้รับการยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคด้วยการทดลองทางคลินิก

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับหลักฐาน: ข้อมูลเกี่ยวกับการใช้ กระโดนดิน (Careya herbacea) เป็นยาส่วนใหญ่เป็นข้อมูลจาก ภูมิปัญญาพื้นบ้านและข้อมูลพฤกษศาสตร์ ขณะที่ฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์และฐานข้อมูลพืชสมุนไพรที่ตรวจสอบได้ยังมีข้อมูลการศึกษาทางเภสัชวิทยาและคลินิกของชนิดนี้ค่อนข้างจำกัด
หลักฐานทางคลินิก: ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะสรุปว่ากระโดนดินสามารถใช้รักษา เบาหวาน โรคไต หรือโรคอื่นในมนุษย์ ได้อย่างมีประสิทธิผล
ข้อควรตีความ: งานวิจัยของพืชในสกุล Careya ที่เป็นชนิดอื่น เช่น Careya arborea ไม่ควรถือเป็นหลักฐานโดยตรงของกระโดนดิน

ความปลอดภัย

ยังมีข้อมูลด้าน ความปลอดภัยและพิษวิทยาของ Careya herbacea โดยตรง ในมนุษย์ไม่มากพอที่จะกำหนดขนาดการใช้เป็นยาที่ปลอดภัย
การรับประทานเปลือกต้นในปริมาณเข้มข้นหรือเป็นเวลานานจึงควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยหรือบุคลากรทางการแพทย์
ไม่ควรใช้กระโดนดินทดแทนยาที่แพทย์สั่ง โดยเฉพาะในผู้ที่มี โรคเบาหวาน โรคไต หรือโรคเรื้อรัง

ข้อห้ามใช้

หลีกเลี่ยงการใช้ในผู้ที่มีประวัติ แพ้พืชในวงศ์ Lecythidaceae หรือแพ้ผลิตภัณฑ์จากพืชชนิดนี้
หญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร เด็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัว ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนใช้เป็นยา เนื่องจากยังมีข้อมูลความปลอดภัยเฉพาะของกระโดนดินไม่เพียงพอ
ผู้ป่วยโรคไตไม่ควรใช้สมุนไพรที่มีฤทธิ์ขับปัสสาวะด้วยตนเอง เพราะการเปลี่ยนแปลงสมดุลน้ำและเกลือแร่จำเป็นต้องประเมินเป็นรายบุคคล

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างกระโดนดินกับยา โดยตรง
ผู้ที่ใช้ ยารักษาเบาหวาน ยาขับปัสสาวะ ยารักษาโรคไต ยาลดความดันโลหิต หรือยาที่มีผลต่อสมดุลเกลือแร่ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้กระโดนดินเป็นยา

การใช้ในอาหาร

ใบกระโดนดิน: มีข้อมูลจาก Flora of Thailand ว่าใบสามารถรับประทานเป็นผักได้
การนำส่วนอื่น เช่น ผล เมล็ด หรือเปลือกต้นมารับประทาน ไม่ควรสรุปว่าเหมาะสมสำหรับอาหารจากข้อมูลการใช้ใบเพียงอย่างเดียว

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

เปลือกต้น: หากเก็บเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรเก็บจากต้นที่จำแนกชนิดได้ถูกต้องและมีแหล่งที่มาแน่นอน
ควรหลีกเลี่ยงการลอกเปลือกรอบลำต้นทั้งหมด เพราะอาจทำให้ต้นไม้เสียหายหรือตายได้
วัตถุดิบที่เก็บแล้วควรทำความสะอาด คัดส่วนที่เสียออก และทำให้แห้งอย่างเหมาะสมก่อนเก็บ
เก็บในภาชนะสะอาด แห้ง ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด แมลง และเชื้อรา
ควรติดฉลาก ชื่อสมุนไพร ชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนที่ใช้ และวันที่เก็บ เพื่อป้องกันการปะปนกับกระโดนชนิดอื่น

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

กระโดนดิน มีชื่อเรียกแตกต่างกันตามพื้นที่ เช่น กระโดนเบี้ย ในจังหวัดนครพนม และ กระโดนเตี้ย ในจังหวัดร้อยเอ็ด
ในภูมิปัญญาสมุนไพรไทย เปลือกต้น เป็นส่วนที่นำมาใช้เป็นยา โดยกล่าวถึงการขับปัสสาวะ แก้ปวดเมื่อย แก้ไตพิการ และแก้เบาหวาน
การใช้ประโยชน์จากกระโดนดินยังเชื่อมโยงกับวิถีชีวิตชนบท เนื่องจาก ใบสามารถใช้เป็นผัก และพืชชนิดนี้พบตามพื้นที่เปิดและบริเวณท้องนา

ประวัติและวัฒนธรรม

กระโดนดินเป็นพืชพื้นถิ่นที่มีชื่อเรียกสัมพันธ์กับลักษณะของต้นที่เตี้ยกว่ากระโดนทั่วไป จึงปรากฏชื่อเรียกในท้องถิ่นว่า กระโดนเตี้ย และ กระโดนเบี้ย
ชื่อวิทยาศาสตร์ Careya herbacea Roxb. ได้รับการตีพิมพ์โดย William Roxburgh ในงาน Plants of the Coast of Coromandel และเป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูลอนุกรมวิธานสมัยใหม่
การใช้ใบเป็นผักสะท้อนถึงการใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นทั้งด้านอาหารและสมุนไพรในวิถีชีวิตของชุมชน

สถานะการอนุรักษ์

ในประเทศไทย: กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชระบุว่ากระโดนดินพบกระจายตามท้องนาและ ปัจจุบันพบค่อนข้างหายาก จึงควรให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์แหล่งพันธุกรรมและถิ่นอาศัยตามธรรมชาติ
ในระดับโลก: ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Kew ระบุว่าการประเมินความเสี่ยงจาก Angiosperm Extinction Risk Predictions ให้ผลคาดการณ์ว่า ไม่อยู่ในกลุ่มถูกคุกคาม (not threatened) อย่างไรก็ตาม สถานะระดับโลกไม่ควรนำมาแทนการประเมินสถานการณ์ประชากรในประเทศไทย

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Ericales
Family: Lecythidaceae
Genus: Careya
Species: Careya herbacea
Scientific name: Careya herbacea Roxb.
ชื่อที่ยอมรับในปัจจุบัน: Careya herbacea Roxb.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

ลักษณะเด่นสำหรับตรวจสอบ: เป็นพืชพุ่มเตี้ย มีรากอวบ ใบเดี่ยวเรียงสลับและมักรวมกันบริเวณปลายกิ่ง
ใบ: แผ่นใบรูปไข่กลับถึงรูปช้อนหรือขอบขนาน ขอบหยักละเอียด และโดยทั่วไปค่อนข้างเกลี้ยง
ดอก: ออกที่ปลายยอดหรือซอกใบ ดอกมี 4 กลีบ และมีเกสรเพศผู้จำนวนมาก
ผล: ผลกลม ขนาดประมาณ 2.5–3.5 เซนติเมตร ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก
การยืนยันชนิด: การจำแนกเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบยาควรพิจารณาร่วมกันทั้ง ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ แหล่งเก็บตัวอย่าง และตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (herbarium specimen) เพื่อป้องกันการสับสนกับ กระโดน (Careya arborea) ซึ่งเป็นคนละชนิด

คำเตือนทางการแพทย์

กระโดนดินมีข้อมูลการใช้เป็นสมุนไพรตามภูมิปัญญาไทย โดยเฉพาะเปลือกต้น แต่หลักฐานทางคลินิกที่ยืนยันประสิทธิผลและความปลอดภัยในการรักษาโรคยังมีจำกัด การกล่าวถึงสรรพคุณ เช่น แก้เบาหวานหรือแก้โรคไต จึงควรเข้าใจว่าเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ใช่ข้อสรุปว่ารักษาโรคได้ และไม่ควรหยุดหรือลดขนาดยาที่แพทย์สั่งเพื่อเปลี่ยนมาใช้สมุนไพรเอง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). กระโดนดิน. มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร: กระโดนดิน
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2563). Careya herbacea Roxb.: กระโดนดิน. สารานุกรมพืช. สารานุกรมพืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
สำนักหอพรรณไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2563). Flora of Thailand: Lecythidaceae – Careya herbacea Roxb. e-Flora of Thailand
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Careya herbacea Roxb. Plants of the World Online. Plants of the World Online: Careya herbacea
International Plant Names Index. (2026). Careya herbacea Roxb. International Plant Names Index: Careya herbacea
Sankara Rao, K., & Deepak Kumar. (2026). Careya herbacea Roxb. India Flora Online. Center for Ecological Sciences, Indian Institute of Science. India Flora Online: Careya herbacea