กระชับ

กระชับ หรือ ผักกระชับ เป็นพืชล้มลุกที่พบได้ตามพื้นที่โล่ง ท้องนา ริมน้ำ และพื้นที่รกร้าง มีชื่อท้องถิ่นหลายชื่อ เช่น หญ้าผมยุ่ง ขี้ครอก ขี้อ้น เกี๋ยงน้ำ และมะขะนัดน้ำ โดยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Xanthium strumarium L. พืชชนิดนี้มีทั้งประวัติการใช้เป็น สมุนไพรไทยและสมุนไพรจีน รวมถึงการนำต้นอ่อนที่ผ่านระยะปลอดภัยมาใช้เป็นผักพื้นบ้าน อย่างไรก็ตาม เมล็ดและต้นกล้าระยะแรกมีสารพิษที่อาจทำให้เกิด พิษต่อตับและภาวะเป็นพิษรุนแรง จึงต้องให้ความสำคัญกับการจำแนกระยะของพืชและการเตรียมก่อนใช้เป็นพิเศษ

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : กระชับ
ชื่อท้องถิ่น : หญ้าผมยุ่ง, ขี้ครอก, ขี้อ้น, ขี้อ้นน้ำ, ขี้อ้นดอน, เกี๋ยงน้ำ, เกี๋ยงนา, มะขัดน้ำ, มะขะนัดน้ำ
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Xanthium strumarium L.
ชื่อสามัญ : Cocklebur, Common cocklebur, Rough cocklebur, Burweed, Large cocklebur
วงศ์ : Asteraceae หรือ Compositae
ลักษณะเด่น : เป็นไม้ล้มลุกอายุปีเดียว ลำต้นตั้งตรง ใบค่อนข้างใหญ่ ผิวใบหยาบ และผลมีหนามคล้ายตะขอสำหรับเกาะติดสัตว์หรือเสื้อผ้า
การใช้ประโยชน์ : ใช้เป็นสมุนไพรในภูมิปัญญาไทยและการแพทย์แผนจีน และในบางพื้นที่ใช้ต้นอ่อนที่มีใบแท้เจริญสมบูรณ์แล้วเป็นอาหาร

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : ไม้ล้มลุกอายุประมาณ 1 ปี ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งมาก ผิวค่อนข้างหยาบ มีขนประปราย และอาจมีสีม่วงบริเวณโคนต้น โดยทั่วไปสูงประมาณ 40–100 เซนติเมตร และบางแหล่งรายงานว่าสามารถสูงได้ถึงประมาณ 1.5 เมตร
ใบ : ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปหัวใจ รูปไข่ หรือรูปสามเหลี่ยมกว้าง ขนาดค่อนข้างใหญ่ ขอบใบจักหรือเว้าลึกตื้นแตกต่างกัน แผ่นใบมีขนและผิวสาก ก้านใบยาว
ดอก : ดอกมีขนาดเล็ก ออกเป็นช่อกระจุกตามซอกใบและปลายกิ่ง โดยดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่บนต้นเดียวกัน
ผล : ผลเป็นผลแห้งรูปไข่หรือรูปรี มีหนามอ่อนจำนวนมากคล้ายตะขอ และมีจะงอยแหลมที่ปลายผล 2 อัน ช่วยให้ผลติดไปกับขนสัตว์หรือเสื้อผ้าเพื่อกระจายพันธุ์
เมล็ด : มีเมล็ดอยู่ภายในผล โดยเมล็ดแก่มีสีเข้ม สารกลุ่มไกลโคไซด์บางชนิดในเมล็ดและต้นกล้าระยะแรกเป็นองค์ประกอบสำคัญที่เกี่ยวข้องกับความเป็นพิษของพืช

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : ปัจจุบันฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Kew ระบุขอบเขตถิ่นกำเนิดของ Xanthium strumarium ตั้งแต่ยุโรปตอนกลางและตอนใต้ไปจนถึงจีนและอินโดจีน ไต้หวัน และแอฟริกาตะวันตกเฉียงเหนือ
ประเทศไทย : พบได้หลายพื้นที่ของประเทศ โดยมักขึ้นตามท้องนา พื้นที่โล่ง ริมคลอง ริมแม่น้ำ หนองบึง และพื้นที่รกร้าง
การกระจายพันธุ์ : เมล็ดมีเปลือกผลที่มีหนามเกี่ยวติดกับคน สัตว์ และวัสดุต่าง ๆ ทำให้สามารถแพร่กระจายไปยังพื้นที่ใหม่ได้ง่าย

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : ขยายพันธุ์หลักด้วย เมล็ด
การพักตัวของเมล็ด : เมล็ดกระชับมีภาวะพักตัว ทำให้การงอกอาจไม่สม่ำเสมอ งานวิจัยพบว่าการใช้สารละลาย KNO₃ หรือ GA₃ ในความเข้มข้นที่เหมาะสมสามารถช่วยเพิ่มเปอร์เซ็นต์การงอกของเมล็ดในการทดลองได้
การเพาะต้นอ่อน : ภูมิปัญญาการเพาะผักกระชับในพื้นที่จังหวัดระยองมีการเตรียมเมล็ดและนำไปเพาะในวัสดุปลูกที่มีความชื้น โดยต้นอ่อนสามารถเก็บเกี่ยวได้หลังการเพาะในช่วงเวลาที่เหมาะสม
ข้อควรระวัง : ไม่ควรนำเมล็ดหรือต้นกล้าที่มีเพียงใบเลี้ยงมารับประทาน เนื่องจากระยะดังกล่าวอาจมีสารพิษในระดับที่เป็นอันตราย

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ผล : ใช้เป็นเครื่องยาที่สำคัญในตำรายาจีน เรียกว่า Xanthii Fructus หรือ ชางเอ๋อร์จื่อ
ราก
ใบ
ต้นหรือส่วนเหนือดิน

การใช้แต่ละส่วนแตกต่างกันตามตำรายาและภูมิปัญญาของแต่ละท้องถิ่น โดยเฉพาะ ผลกระชับ เป็นส่วนที่มีข้อมูลด้านการใช้เป็นเครื่องยาจีนและมีการศึกษาทางเภสัชวิทยามากที่สุด

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญาและตำรายาไทย

ผล : มีการกล่าวถึงว่าเป็นยาเย็น ใช้บำรุงกำลัง และใช้ในตำรับพื้นบ้านบางแห่งสำหรับอาการท้องมาน
ราก : มีรสขม มีการใช้เพื่อช่วยเจริญอาหาร และมีการกล่าวถึงการใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับโรคบางชนิด
ใบและต้น : ใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับอาการ ปวดศีรษะและปวดหู
ต้น : มีการกล่าวถึงการใช้เพื่อ ระงับประสาท และใช้ในตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับโรคมาลาเรีย

ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ใช้ส่วนเหนือดินในรูปแบบต่าง ๆ สำหรับ อาการปวดศีรษะ ปวดหู และอาการอักเสบ
มีการนำใบและลำต้นมาตำใช้ภายนอกในภูมิปัญญาบางพื้นที่สำหรับอาการปวดบวม แมลงกัดต่อย และปัญหาผิวหนัง
ต้นอ่อนที่มีใบแท้สมบูรณ์ ถูกนำมาใช้เป็นผักพื้นบ้านในบางชุมชน โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดระยอง

ตามตำรายาและการแพทย์แผนจีน

ผลกระชับ ใช้เพื่อ กระจายลมเย็น เปิดทางเดินจมูก และขจัดลมชื้น
ใช้ในตำรับสำหรับ โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ คัดจมูก ไซนัสอักเสบ และอาการปวดศีรษะ
มีประวัติการใช้ในตำรับจีนมายาวนาน และผลกระชับเป็นส่วนที่มีการใช้เป็นเครื่องยาอย่างแพร่หลาย

ในตำรับยา

ผลกระชับเป็นส่วนประกอบในตำรับยาจีนหลายชนิด โดยเฉพาะตำรับที่ใช้สำหรับ อาการคัดจมูกและโรคจมูกอักเสบ
ตำรับจีนบางชนิดใช้ผลกระชับร่วมกับสมุนไพรอื่น เช่น ใบสะระแหน่ โกฐสอ และสมุนไพรที่ใช้เปิดทางเดินจมูก
การใช้เป็นเครื่องยาควรใช้ วัตถุดิบที่ผ่านการเตรียมและควบคุมคุณภาพ เนื่องจากผลกระชับมีสารที่เกี่ยวข้องกับความเป็นพิษ

วิธีใช้

ตามตำรายาจีน : ผลกระชับที่เตรียมเป็นเครื่องยาใช้ในขนาดประมาณ 3–10 กรัม โดยนำไปต้มเป็นยาตามตำรับ
การใช้ภายนอกตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน : มีรายงานการใช้ใบหรือต้นบดหรือต้มเพื่อใช้ภายนอกในบางพื้นที่
การใช้เป็นอาหาร : หากนำมาเป็นผัก ควรใช้เฉพาะ ต้นอ่อนที่มีใบแท้เจริญสมบูรณ์แล้ว และผ่านการปรุงสุกอย่างเหมาะสม ไม่ควรนำเมล็ดหรือต้นกล้าระยะใบเลี้ยงมารับประทาน

หมายเหตุ : ขนาดการใช้ข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาจีน ไม่ใช่คำแนะนำให้รับประทานสมุนไพรด้วยตนเอง และการใช้กระชับเป็นยาโดยเฉพาะส่วนผลหรือเมล็ดควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของผู้ประกอบวิชาชีพที่มีความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยหรือแพทย์แผนจีน

สาระสำคัญ

กระชับ มีสารออกฤทธิ์หลายกลุ่ม โดยเฉพาะ sesquiterpene lactones, phenylpropanoids, lignans, coumarins, flavonoids, steroids และ glycosides งานทบทวนทางวิชาการพบสารประกอบที่แยกได้จากพืชชนิดนี้มากกว่า 170 ชนิด และมีการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพอย่างกว้างขวาง

องค์ประกอบทางเคมี

Sesquiterpene lactones : เช่น xanthatin, xanthinin และ xanthanol เป็นกลุ่มสารสำคัญที่ได้รับการศึกษาด้านฤทธิ์ต้านการอักเสบและฤทธิ์ทางชีวภาพหลายรูปแบบ
Phenylpropanoids และ phenolic compounds : เช่น caffeic acid และ ferulic acid
Flavonoids : พบสารในกลุ่มฟลาโวนอยด์หลายชนิด
Lignans
Coumarins
Steroids : เช่น β-sitosterol และ stigmasterol
Glycosides : โดยเฉพาะ atractyloside และ carboxyatractyloside ซึ่งมีความสำคัญด้านความเป็นพิษ
กรดไขมัน : น้ำมันจากเมล็ดมีกรดไขมัน เช่น oleic acid และ linoleic acid
Chlorogenic acids : รวมถึง neochlorogenic acid และ cryptochlorogenic acid ซึ่งใช้เป็นสารที่ได้รับความสนใจในการศึกษาคุณภาพของเครื่องยาจีน

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับ Xanthium strumarium มีทั้งการศึกษาในระดับ หลอดทดลอง สัตว์ทดลอง เภสัชวิทยา พฤกษเคมี เภสัชจลนศาสตร์ และพิษวิทยา โดยมีงานทบทวนขนาดใหญ่รวบรวมข้อมูลสารประกอบมากกว่า 170 ชนิด

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อฤทธิ์ของสารสกัดและสารบริสุทธิ์ต่อ โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ การอักเสบ ความเจ็บปวด เชื้อแบคทีเรีย เชื้อรา อนุมูลอิสระ และเซลล์มะเร็ง แต่หลักฐานจำนวนมากยังอยู่ในระดับก่อนคลินิก จึงยังไม่ควรสรุปว่ากระชับสามารถใช้รักษาโรคเหล่านี้ในมนุษย์ได้โดยตรง

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับพฤกษเคมี : มีข้อมูลค่อนข้างมาก มีการระบุสารประกอบจากส่วนต่าง ๆ ของพืชมากกว่า 170 ชนิด
ระดับหลอดทดลอง : มีข้อมูลเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ ต้านเชื้อจุลชีพ ต้านภูมิแพ้ และฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็ง
ระดับสัตว์ทดลอง : มีข้อมูลสนับสนุนฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายด้าน รวมถึงฤทธิ์ต่อโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้
ระดับเภสัชจลนศาสตร์ : มีการศึกษาสารสำคัญบางชนิด เช่น xanthatin และ chlorogenic acids
ระดับการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์ : หลักฐานยังมีจำกัดเมื่อเทียบกับข้อมูลก่อนคลินิก
ด้านความปลอดภัย : มีหลักฐานค่อนข้างชัดเจนว่าผลและต้นกล้าบางระยะมีสารที่ก่อ พิษต่อตับ จึงต้องระมัดระวังมากเป็นพิเศษ

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านภูมิแพ้ : สารสกัดกระชับมีการศึกษาเกี่ยวกับการยับยั้งการทำงานของ mast cells และการหลั่งสารที่เกี่ยวข้องกับปฏิกิริยาภูมิแพ้ เช่น histamine
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : มีการศึกษาในระดับเซลล์และสัตว์ทดลองเกี่ยวกับการลดกระบวนการอักเสบ
ฤทธิ์แก้ปวด : สารสกัดและสารบางชนิดจากกระชับแสดงฤทธิ์ลดอาการปวดในแบบจำลองสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพ : มีรายงานฤทธิ์ต่อเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารประกอบฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์บางชนิดมีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระ
ฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็ง : สารบางชนิด เช่น xanthatin มีการศึกษาในระดับเซลล์ แต่ยังไม่ใช่หลักฐานเพียงพอสำหรับใช้รักษามะเร็งในมนุษย์
ฤทธิ์ต่อระดับน้ำตาลและไขมัน : มีข้อมูลจากการทดลองก่อนคลินิก แต่ยังต้องมีการศึกษาทางคลินิกเพิ่มเติม

ความปลอดภัย

กระชับเป็นสมุนไพรที่ต้องใช้ด้วยความระมัดระวัง โดยเฉพาะเมล็ดและต้นกล้า เนื่องจากมีสาร atractyloside และ carboxyatractyloside ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับการเกิดพิษต่อตับ

การศึกษาสัตว์ทดลองพบว่าสารทั้งสองสามารถทำให้ค่าการทำงานของตับผิดปกติและทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางพยาธิสภาพของตับได้ โดยกลไกหนึ่งเกี่ยวข้องกับการรบกวนการทำงานของตัวขนส่ง ADP ในไมโทคอนเดรีย

หมายเหตุ : ความปลอดภัยของกระชับขึ้นอยู่กับส่วนของพืช ระยะการเจริญเติบโต วิธีเตรียมยา แหล่งวัตถุดิบ และปริมาณที่ใช้ ไม่ควรนำข้อมูลจากการทดลองในสัตว์มาเทียบเป็นขนาดรับประทานสำหรับมนุษย์โดยตรง

ข้อห้ามใช้

ห้ามรับประทานเมล็ดกระชับดิบ
ห้ามรับประทานต้นกล้าระยะใบเลี้ยง หรือส่วนที่ยังมีใบเลี้ยงเป็นหลัก
ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์กระชับที่ไม่ทราบส่วนของพืช แหล่งที่มา หรือกระบวนการเตรียม
ผู้ที่มี โรคตับ หรือมีความผิดปกติของการทำงานของตับควรหลีกเลี่ยงการใช้เป็นยาโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ
หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ที่มีโรคประจำตัวควรปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพก่อนใช้
ไม่ควรใช้เมล็ดหรือผลกระชับเป็นอาหารโดยเข้าใจว่าเป็นเมล็ดพืชกินได้ทั่วไป เนื่องจากมีรายงานพิษรุนแรงจาก cocklebur

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับระบุ ปฏิกิริยาระหว่างกระชับกับยาชนิดใดชนิดหนึ่งอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม เนื่องจากมีข้อมูลเกี่ยวกับ พิษต่อตับและการรบกวนการทำงานของไมโทคอนเดรีย จึงควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษเมื่อนำไปใช้ร่วมกับยาที่มีความเสี่ยงต่อตับ

ผู้ที่รับประทานยาประจำ โดยเฉพาะ ยาที่มีการเปลี่ยนแปลงหรือกำจัดผ่านตับ ไม่ควรเริ่มใช้สารสกัดกระชับในขนาดเข้มข้นด้วยตนเอง

การใช้ในอาหาร

ต้นอ่อนกระชับ เป็นอาหารพื้นบ้านในบางพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดระยอง
สามารถนำต้นอ่อนที่ผ่านระยะอันตรายและมี ใบแท้เจริญสมบูรณ์แล้ว มาปรุงเป็นอาหาร เช่น แกงส้ม ผัดผัก ยำ หรือรับประทานเป็นผัก
มีรายงานการนำเมล็ดไปแปรรูปเป็นแป้งสำหรับทำเส้นอาหารในบางพื้นที่ แต่การใช้เมล็ดเป็นอาหารต้องคำนึงถึงสารพิษอย่างเคร่งครัด

หมายเหตุ : การรับประทานกระชับเป็นอาหารไม่ควรใช้เมล็ดหรือต้นกล้าระยะใบเลี้ยง เพราะสารพิษในระยะดังกล่าวอาจก่อให้เกิดพิษต่อตับและอาการรุนแรงได้

การใช้ในผลิตภัณฑ์

เครื่องยาจีน : ผลแห้งใช้เป็นเครื่องยา Xanthii Fructus (苍耳子)
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร : มีการนำสารสกัดหรือส่วนต่าง ๆ ของกระชับไปศึกษาวิจัยเพื่อพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์เกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจและการอักเสบ
อาหารพื้นบ้าน : ต้นอ่อนที่มีใบแท้สมบูรณ์ใช้เป็นวัตถุดิบอาหารในบางชุมชน
ผลิตภัณฑ์จากพืช : มีการศึกษาน้ำมันจากเมล็ดและสารประกอบธรรมชาติหลายกลุ่มเพื่อประโยชน์ทางอุตสาหกรรมและเภสัชกรรม

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ผลสำหรับใช้เป็นเครื่องยา : เก็บผลที่เจริญเต็มที่แล้ว จากนั้นทำความสะอาดและทำให้แห้งตามกระบวนการเตรียมเครื่องยา
การเก็บรักษา : ควรเก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะปิดสนิท สะอาด แห้ง และป้องกันความชื้น แสง และแมลง
การควบคุมคุณภาพ : ควรตรวจสอบชนิดพืช ความชื้น สิ่งแปลกปลอม และสารสำคัญ รวมถึงสารที่เกี่ยวข้องกับความเป็นพิษ
การเตรียมเครื่องยาจีน : ผลกระชับมักผ่านกระบวนการเตรียม เช่น การคั่วหรือผัดตามวิธีดั้งเดิม ซึ่งมีรายงานว่าสามารถลดปริมาณ atractyloside และลดความเป็นพิษได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าการเตรียมทุกวิธีจะทำให้ปลอดภัยโดยสมบูรณ์

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ผักกระชับ มีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ทำนา โดยเฉพาะจังหวัดระยอง ซึ่งชาวบ้านนำต้นอ่อนมาใช้เป็นผักพื้นบ้าน และพัฒนาวิธีเพาะต้นอ่อนเพื่อจำหน่าย นอกจากการใช้เป็นอาหารแล้ว ยังมีการสืบทอดการใช้ส่วนต่าง ๆ ของต้นในตำรับยาพื้นบ้านสำหรับอาการต่าง ๆ เช่น ปวดศีรษะ ปวดหู และอาการอักเสบ

ประวัติและวัฒนธรรม

กระชับเป็นพืชที่ปรากฏทั้งใน ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์แผนจีน โดยในจีนมีประวัติการใช้ผลกระชับเป็นเครื่องยามาเป็นเวลานาน และมีการบันทึกการใช้สำหรับปัญหาทางจมูกและอาการปวดศีรษะ

ในประเทศไทย กระชับมีชื่อแตกต่างกันตามท้องถิ่น สะท้อนการนำพืชชนิดนี้มาใช้ในชีวิตประจำวันทั้งในฐานะ ผักพื้นบ้าน วัชพืช และสมุนไพร โดยเฉพาะวัฒนธรรมอาหารของชุมชนชายฝั่งตะวันออกที่นำต้นอ่อนกระชับมาแปรรูปเป็นอาหารหลากหลายชนิด

สถานะการอนุรักษ์

กระชับเป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างและสามารถขึ้นเป็นวัชพืชในพื้นที่เกษตร พื้นที่รกร้าง และบริเวณริมน้ำ จึงไม่ได้เป็นพืชที่มีลักษณะหายากในประเทศไทย ทั้งยังมีการกระจายพันธุ์ในหลายภูมิภาคของโลก

ฐานข้อมูล Plants of the World Online ระบุว่า Xanthium strumarium เป็นชื่อที่ได้รับการยอมรับทางอนุกรมวิธานและมีขอบเขตการกระจายพันธุ์กว้าง

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
หมวด (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
อันดับ (Order) : Asterales
วงศ์ (Family) : Asteraceae
วงศ์ย่อย (Subfamily) : Asteroideae
เผ่า (Tribe) : Heliantheae
สกุล (Genus) : Xanthium L.
ชนิด (Species) : Xanthium strumarium L.

ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบัน : Xanthium strumarium L.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของ กระชับ ควรพิจารณาทั้งลักษณะทางพฤกษศาสตร์และลักษณะของเครื่องยา

ลักษณะต้น : ไม้ล้มลุกปีเดียว ลำต้นตั้งตรง ผิวหยาบ
ใบ : ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบกว้าง รูปหัวใจหรือรูปสามเหลี่ยม ขอบจักหรือเว้า
ช่อดอก : ดอกขนาดเล็กออกเป็นช่อกระจุก
ผล : ลักษณะเด่นคือผลรูปรีหรือรูปไข่ที่มี หนามปลายงอคล้ายตะขอ
การตรวจทางห้องปฏิบัติการ : วัตถุดิบสมุนไพรสามารถตรวจสอบเอกลักษณ์ด้วยกล้องจุลทรรศน์ โครมาโทกราฟี และการตรวจสารสำคัญ เช่น chlorogenic acids และสารกลุ่ม sesquiterpene lactones เพื่อช่วยยืนยันชนิดและคุณภาพของวัตถุดิบ

คำเตือนทางการแพทย์

กระชับไม่ใช่สมุนไพรที่ควรนำเมล็ดหรือต้นกล้ามารับประทานโดยตรง เพราะมีสารพิษสำคัญ ได้แก่ atractyloside และ carboxyatractyloside ซึ่งเกี่ยวข้องกับพิษต่อตับ งานวิจัยพบว่าสารดังกล่าวสามารถทำให้เกิดความเสียหายของเซลล์ตับและการเปลี่ยนแปลงของค่าชีวเคมีในเลือดได้ และมีรายงานการเกิดพิษรุนแรงจากการกิน cocklebur ในสัตว์และมนุษย์

อาการที่ควรเฝ้าระวังหลังได้รับส่วนที่เป็นพิษ ได้แก่ คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง อ่อนเพลีย น้ำตาลในเลือดต่ำ ชัก และอาการที่บ่งชี้การทำงานของตับผิดปกติ หากสงสัยว่าได้รับเมล็ดหรือต้นกระชับระยะที่เป็นพิษ ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว

หมายเหตุ : ข้อมูลสรรพคุณจากตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้านไม่ควรตีความว่าเป็นข้อพิสูจน์ประสิทธิผลในการรักษาโรคตามมาตรฐานการแพทย์สมัยใหม่ และข้อมูลจากหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลองยังไม่สามารถใช้ยืนยันประสิทธิผลในมนุษย์ได้โดยตรง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมป่าไม้. (2559). สารานุกรมพืชในประเทศไทย: กระชับ (Xanthium strumarium L.). กรมป่าไม้/ฐานข้อมูลสารานุกรมพืช.
ศูนย์ข้อมูลสมุนไพร วิทยาลัยจีนศึกษา มหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ. (ม.ป.ป.). กระชับ (ผล): Xanthii Fructus.
มูลนิธิสุขภาพไทย. (2565). ผักกระชับ วัชพืชยาและอาหาร.
สำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์/ศูนย์ข้อมูลชุมชน. (2559). กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยฯ ชู “ผักกระชับ” เป็นพืชสมุนไพรและอาหารพื้นบ้าน.
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. (2563). ผลของ KNO₃ และ GA₃ ต่อการทำลายการพักตัวของเมล็ดกระชับ (Xanthium strumarium L.). วารสารเกษตรพระจอมเกล้า.
Fan, W., Fan, L., Peng, C., Zhang, Q., Wang, L., Li, L., Wang, J., Zhang, D., Peng, W., & Wu, C. (2019). Traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology, pharmacokinetics and toxicology of Xanthium strumarium L.: A review. Molecules, 24(2), 359. https://doi.org/10.3390/molecules24020359
Wang, Y., Han, T., Xue, L.-M., Han, P., Zhang, Q.-Y., Huang, B.-K., Zhang, H., Ming, Q.-L., Peng, W., & Qin, L.-P. (2011). Hepatotoxicity of kaurene glycosides from Xanthium strumarium L. fruits in mice. Pharmazie, 66(6), 445–449. https://doi.org/10.1691/ph.2011.0844
Wang, Y., et al. (2014). Hepatotoxic constituents and toxicological mechanism of Xanthium strumarium L. fruits. Journal of Ethnopharmacology.
Kew Science. (2026). Xanthium strumarium L. Plants of the World Online.
National Center for Biotechnology Information. (2026). Xanthium strumarium: Taxonomy Browser. NCBI Taxonomy.