ก้นจ้ำขาว

ก้นจ้ำขาว เป็นสมุนไพรพื้นบ้านที่พบได้ทั่วไปในพื้นที่เขตร้อนและกึ่งร้อนของโลก มีชื่อเรียกในประเทศไทยหลายชื่อ เช่น กี่นกไส้ ปืนนกไส้ และปีกนกไส้ เป็นพืชที่มีการใช้ทั้งในด้าน สมุนไพรพื้นบ้านและอาหาร โดยเฉพาะยอดอ่อนและใบอ่อน ขณะเดียวกันงานวิจัยสมัยใหม่ได้ศึกษาสารสำคัญและฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของพืชชนิดนี้อย่างต่อเนื่อง

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : ก้นจ้ำขาว
ชื่อท้องถิ่น : กี่นกไส้, ปืนนกไส้, ปีกนกไส้
ชื่อสามัญ : Beggar’s tick, Broom stick, Cobbler’s pegs, Devil’s needles, Spanish needle
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Bidens pilosa L.
วงศ์ : Asteraceae หรือ Compositae
ลักษณะการใช้ประโยชน์ : ใช้เป็น สมุนไพรพื้นบ้าน อาหาร และพืชสำหรับการศึกษาทางเภสัชวิทยา
ส่วนที่มีการใช้เป็นยา : ทั้งต้นและใบ โดยตำรับพื้นบ้านของไทยมีการใช้ใบและทั้งต้นในหลายลักษณะ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นพืชล้มลุก ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งก้านได้มาก มีลักษณะเป็นเหลี่ยมหรือเป็นสัน และอาจสูงได้ประมาณ 1 เมตร
ใบ : ใบออกตรงข้าม เป็นใบประกอบแบบขนนก มีใบย่อยประมาณ 3–5 ใบ ใบย่อยมีรูปร่างตั้งแต่รูปไข่ถึงรูปไข่แกมรูปใบหอก ปลายใบแหลม ขอบใบหยักหรือจักฟันเลื่อย
ดอก : ดอกออกเป็นช่อกระจุกแน่นบริเวณปลายยอดและซอกใบ ดอกวงนอกเป็นดอกแบบลิ้น สีขาว ส่วนดอกวงในเป็นดอกหลอดสีเหลืองและเป็นดอกสมบูรณ์เพศ
ผล : เป็นผลแห้งเมล็ดล่อนหรืออะคีน (achene) รูปเรียวยาว สีดำ เมื่อแก่มีรยางค์คล้ายหนามหรือตะขอสำหรับช่วยยึดติดกับสัตว์และเสื้อผ้า ทำให้เมล็ดกระจายพันธุ์ได้ง่าย
ราก : เป็นระบบรากที่ช่วยให้พืชสามารถเจริญได้ดีในพื้นที่ถูกรบกวนและพื้นที่เปิด

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

มีข้อมูลทางอนุกรมวิธานระบุว่า Bidens pilosa มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมใน เขตร้อนและกึ่งร้อนของทวีปอเมริกา โดยเฉพาะอเมริกาใต้ ก่อนแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วโลก ปัจจุบันพบได้อย่างกว้างขวางในเขตร้อนและกึ่งร้อน รวมถึงเอเชีย แอฟริกา โอเชียเนีย และอเมริกา

ในประเทศไทยพบก้นจ้ำขาวขึ้นตามพื้นที่รกร้าง ริมทาง พื้นที่เกษตร สวน และพื้นที่ที่มีการรบกวนของดิน โดยกรมวิชาการเกษตรระบุ Bidens pilosa เป็นหนึ่งในพืชสกุลก้นจ้ำที่พบในประเทศไทย

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : ขยายพันธุ์หลักด้วย เมล็ด
การงอกของเมล็ด : เมล็ดสามารถงอกได้ดีในช่วงอุณหภูมิประมาณ 15–40 องศาเซลเซียส และเมล็ดสามารถคงความมีชีวิตอยู่ในดินได้เป็นเวลาหลายปี
สภาพแวดล้อม : เจริญได้ดีในพื้นที่ที่มีความชื้นและมีแสงเพียงพอ รวมถึงพื้นที่ดินถูกรบกวน
การปลูกเพื่อใช้เป็นสมุนไพร : หากปลูกเพื่อบริโภคหรือใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรเลือกพื้นที่ปลูกที่สะอาด หลีกเลี่ยงพื้นที่ใกล้ถนน แหล่งขยะ หรือพื้นที่ที่อาจปนเปื้อนโลหะหนักและสารเคมี

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ทั้งต้น : ใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยมีการนำไปต้มเป็นเครื่องดื่มหรือใช้เตรียมเป็นยาสำหรับใช้ภายนอก
ใบ : ใช้สดหรือเตรียมเป็นยาพอก น้ำคั้น หรือต้มตามตำรับพื้นบ้าน
ใบอ่อน : มีการใช้เป็นอาหารและในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการเคี้ยวเพื่อบรรเทาอาการปวดฟัน

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญาและตำรายาไทย

ทั้งต้น : รสขมเฝื่อน มีการใช้ต้มดื่มเพื่อ แก้หวัด แก้ไอ แก้ปวดท้อง แก้จุกเสียด และแก้ท้องร่วง
ทั้งต้น : ในตำรับพื้นบ้านบางแห่งใช้ภายนอกสำหรับ โรคผิวหนัง ฝีพุพอง และอาการบวม
ใบ : รสจืดเย็น มีการใช้เพื่อ ห้ามเลือด สมานบาดแผล และช่วยดูแลแผลเน่าเปื่อยหรือบวม
ใบ : มีการตำพอกบริเวณที่มีอาการอักเสบของตา และใช้น้ำคั้นตามภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับอาการปวดหู
ใบอ่อน : มีการเคี้ยวเพื่อบรรเทา อาการปวดฟัน

ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ใช้ ทั้งต้นต้มเป็นน้ำสมุนไพร สำหรับอาการหวัด ไอ ปวดท้อง และความผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร
ใช้ ใบตำพอก บริเวณบาดแผล ฝี หรือบริเวณที่มีการอักเสบ
ในบางท้องถิ่นมีการใช้เตรียมเป็นยาภายนอกสำหรับ งูสวัดและโรคผิวหนัง แต่การใช้ดังกล่าวยังเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรนำมาแทนการรักษามาตรฐาน

ในตำรับยา

มีรายงานการใช้ Bidens pilosa ในตำรับพื้นบ้านของหลายประเทศสำหรับอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร อาการอักเสบ แผล ปวด และโรคผิวหนัง แต่รูปแบบตำรับ ปริมาณ และส่วนของพืชที่ใช้แตกต่างกันตามภูมิภาค

วิธีใช้

ต้มดื่ม : ใช้ทั้งต้นหรือใบเป็นส่วนประกอบของตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการหวัด ไอ หรืออาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร
ใช้ภายนอก : ใบหรือทั้งต้นบดหรือตำแล้วนำไปพอกตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ใช้เป็นอาหาร : ยอดอ่อนและใบอ่อนสามารถนำไปปรุงสุกเป็นผักได้
การใช้เป็นสมุนไพรเพื่อรักษาโรค : ยังไม่มีขนาดรับประทานมาตรฐานที่ยืนยันจากการทดลองทางคลินิกสำหรับการรักษาโรคทั่วไป จึงไม่ควรนำข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านไปกำหนดขนาดยาเอง

หมายเหตุ : วิธีใช้ข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและเอกสารวิชาการ ไม่ใช่คำแนะนำให้ใช้สมุนไพรแทนการรักษาจากแพทย์

สาระสำคัญ

ก้นจ้ำขาว (Bidens pilosa L.) เป็นพืชที่มีสารพฤกษเคมีหลายกลุ่ม โดยเฉพาะ polyacetylenes, flavonoids, phenolic acids, terpenes, fatty acids และ phytosterols สารเหล่านี้ได้รับความสนใจเนื่องจากมีการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ ต้านจุลชีพ และเกี่ยวข้องกับการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดในงานวิจัยก่อนคลินิก

องค์ประกอบทางเคมี

มีการศึกษาพบสารประกอบจำนวนมากใน Bidens pilosa โดยรีวิวหนึ่งรายงานสารประกอบประมาณ 301 ชนิด จากส่วนต่าง ๆ ของพืช แบ่งเป็นกลุ่มสำคัญ ได้แก่

Polyacetylenes และ polyacetylene glycosides
Flavonoids และ flavone glycosides
Aurones และ chalcones
Okanin glycosides
Phenolic acids
Terpenes
Pheophytins
Fatty acids
Phytosterols

สารที่ได้รับความสนใจเป็นพิเศษ ได้แก่ กลุ่ม polyacetylenes, flavonoids และอนุพันธ์ของ caffeoylquinic acid ซึ่งมีการศึกษาความสัมพันธ์กับฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยของ Bidens pilosa มีทั้งการทดลองระดับเซลล์ การทดลองในสัตว์ การศึกษาด้านองค์ประกอบทางเคมี และการศึกษาในมนุษย์ขนาดเล็ก

งานวิจัยระดับห้องปฏิบัติการพบศักยภาพด้าน ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และต้านจุลชีพ
การทดลองในสัตว์พบฤทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับ การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด การอักเสบ ระบบหัวใจและหลอดเลือด และระบบทางเดินอาหาร
มีการศึกษาสาร polyynes บางชนิดที่อาจเกี่ยวข้องกับการควบคุมการทำงานของเซลล์เบตาของตับอ่อน
มีการศึกษานำร่องในมนุษย์เกี่ยวกับสูตรตำรับ Bidens pilosa ต่อการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด โดยพบการเปลี่ยนแปลงของ fasting blood glucose และ HbA1c แต่ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาขนาดใหญ่และออกแบบอย่างเข้มงวดเพิ่มเติม

นอกจากนี้ ยังมีการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 ของผลิตภัณฑ์บ้วนปากที่ประกอบด้วยสารสกัด Bidens pilosa ร่วมกับ curcuminoids ในผู้เข้าร่วมสุขภาพดีจำนวน 20 คนเพื่อประเมินความปลอดภัย โดยไม่พบความเป็นพิษหรืออาการไม่พึงประสงค์รุนแรงในช่วงเวลาที่ศึกษา

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ภูมิปัญญาพื้นบ้าน : มีข้อมูลการใช้มาอย่างยาวนานในหลายประเทศ แต่ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลทางการแพทย์
ระดับห้องปฏิบัติการ : มีหลักฐานค่อนข้างมากเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ ต้านจุลชีพ และฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ
ระดับสัตว์ทดลอง : มีข้อมูลสนับสนุนหลายด้าน โดยเฉพาะการศึกษาการควบคุมระดับน้ำตาลและการอักเสบ
ระดับมนุษย์ : มีการศึกษานำร่องและการศึกษาด้านความปลอดภัยบางรูปแบบ แต่ยังมีข้อมูลจำกัด
ระดับการรักษาทางคลินิก : ยังไม่มีหลักฐานจากการทดลองทางคลินิกขนาดใหญ่เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผลสำหรับใช้รักษาโรคทั่วไป

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

มีการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของ Bidens pilosa หลายด้าน ได้แก่

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารกลุ่ม flavonoids และ phenolic compounds หลายชนิดมีศักยภาพในการกำจัดอนุมูลอิสระ
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารสกัดและสารบางชนิดแสดงผลต่อกระบวนการอักเสบในแบบจำลองทดลอง
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : มีรายงานฤทธิ์ต่อแบคทีเรียและเชื้อจุลชีพบางชนิด
ฤทธิ์ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด : มีข้อมูลจากการทดลองในสัตว์และการศึกษานำร่องในมนุษย์
ฤทธิ์ต่อระบบทางเดินอาหาร : มีรายงานฤทธิ์ต้านการหลั่งกรดและปกป้องเยื่อบุกระเพาะในแบบจำลองทดลอง
ฤทธิ์ต่อระบบภูมิคุ้มกันและการแพ้ : มีการศึกษาฤทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันและการอักเสบ
ฤทธิ์ต้านมาลาเรียและต้านไวรัส : พบในงานวิจัยระดับก่อนคลินิกบางส่วน แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับยืนยันเป็นการรักษามาตรฐานในมนุษย์

ความปลอดภัย

โดยทั่วไป Bidens pilosa มีประวัติการนำยอดอ่อนและใบมาเป็นอาหารในหลายประเทศ และมีการศึกษาความปลอดภัยในระดับก่อนคลินิกและมนุษย์บางส่วน อย่างไรก็ตาม ความปลอดภัยขึ้นอยู่กับ ส่วนของพืช วิธีสกัด ปริมาณ และแหล่งวัตถุดิบ

การทดลองในสัตว์พบค่าความเป็นพิษเฉียบพลันแตกต่างกันตามชนิดสารสกัดและวิธีให้สาร จึงไม่สามารถนำค่าดังกล่าวมาใช้กำหนดขนาดรับประทานสำหรับมนุษย์ได้โดยตรง

นอกจากนี้ Bidens pilosa สามารถสะสมโลหะและสารหนูจากดินได้ จึงควรเลือกวัตถุดิบจากแหล่งปลูกที่สะอาด โดยเฉพาะเมื่อจะนำมาใช้เป็นอาหารหรือสมุนไพร

ข้อห้ามใช้

ไม่ควรใช้ ก้นจ้ำขาวเพื่อรักษาโรคร้ายแรงแทนการรักษามาตรฐาน
ผู้ที่มีประวัติ แพ้พืชในวงศ์ Asteraceae/Compositae ควรระมัดระวัง
ผู้ที่กำลังใช้ยาลดระดับน้ำตาลในเลือด ยาลดความดันโลหิต หรือยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเข้มข้น เนื่องจากมีข้อมูลก่อนคลินิกที่ชี้ถึงความเป็นไปได้ของฤทธิ์เสริมกัน
ควรหลีกเลี่ยงวัตถุดิบจากพื้นที่ที่อาจมี โลหะหนัก สารกำจัดศัตรูพืช หรือสารปนเปื้อน

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ข้อมูลเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างก้นจ้ำขาวกับยาในมนุษย์ยังมีจำกัด และยังไม่มีข้อมูลเพียงพอสำหรับกำหนดรายการปฏิกิริยาระหว่างยาอย่างชัดเจน

จากข้อมูลทางเภสัชวิทยา ควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษกับ

ยาลดน้ำตาลในเลือด : อาจมีความเป็นไปได้ที่ฤทธิ์ลดน้ำตาลจะเสริมกัน
ยาลดความดันโลหิต : มีข้อมูลก่อนคลินิกเกี่ยวกับฤทธิ์ต่อระบบหัวใจและหลอดเลือด
ยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด : ควรระมัดระวังหากใช้สารสกัดเข้มข้น เนื่องจากมีข้อสังเกตด้านฤทธิ์ทางชีวภาพเกี่ยวกับการอักเสบและการห้ามเลือด

หมายเหตุ : ข้อมูลข้างต้นเป็นข้อควรระวังจากหลักฐานก่อนคลินิกและข้อมูลความปลอดภัยที่ยังจำกัด ไม่ควรตีความว่าเป็นการยืนยันว่าก้นจ้ำขาวมีปฏิกิริยากับยาทุกชนิด

การใช้ในอาหาร

ก้นจ้ำขาวเป็นพืชที่สามารถใช้เป็นอาหารได้ โดยเฉพาะยอดอ่อนและใบอ่อน มีการนำไปประกอบอาหารในหลายประเทศ เช่น ต้ม ลวก ทำแกง ใส่ซุป หรือใช้เป็นผักในอาหารพื้นบ้าน

ในฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทยมีข้อมูลการใช้ ยอดอ่อนต้มรับประทานเป็นผักจิ้มน้ำพริก

ควรเลือกเก็บจากบริเวณที่สะอาด และควรปรุงสุกก่อนรับประทาน โดยเฉพาะเมื่อไม่ทราบแหล่งที่มาของพืช

การใช้ในผลิตภัณฑ์

มีการนำ Bidens pilosa ไปใช้หรือศึกษาสำหรับผลิตภัณฑ์หลายรูปแบบ ได้แก่

ชาสมุนไพร
อาหารและผักพื้นบ้าน
สารสกัดสมุนไพร
ผลิตภัณฑ์บ้วนปากและผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ ในงานวิจัย
ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารหรือสูตรตำรับสมุนไพร ที่อยู่ระหว่างการศึกษา

กรมวิชาการเกษตรมีรายงานว่าก้นจ้ำขาวดอกใหญ่มีการปลูกและผลิตเป็นชาสมุนไพรในบางประเทศ และมีการศึกษาฤทธิ์ต้านการอักเสบและลดอาการแพ้

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ใบและยอดอ่อน : เก็บในระยะที่ต้นยังสมบูรณ์และไม่มีร่องรอยการปนเปื้อน
ทั้งต้นสำหรับใช้เป็นสมุนไพร : ควรเก็บจากพื้นที่ปลูกที่ทราบแหล่งที่มา
การทำวัตถุดิบแห้ง : ควรล้างสิ่งปนเปื้อนตามความเหมาะสม ผึ่งหรือตากในสถานที่สะอาด อากาศถ่ายเท และหลีกเลี่ยงความชื้น
การเก็บรักษา : เก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะปิดสนิท ป้องกันแสง ความชื้น แมลง และเชื้อรา
ไม่ควรเก็บวัตถุดิบจากพื้นที่ใกล้ถนน โรงงาน หรือพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อ โลหะหนักและสารเคมีตกค้าง

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ภูมิปัญญาไทยมีการใช้ ก้นจ้ำขาว ทั้งต้นและใบในรูปแบบยาต้ม ยาพอก และน้ำคั้น โดยเกี่ยวข้องกับอาการหวัด ไอ ปวดท้อง ท้องร่วง จุกเสียด บาดแผล ฝี โรคผิวหนัง และอาการปวดฟัน ข้อมูลดังกล่าวปรากฏในฐานข้อมูลสมุนไพรไทยและฐานข้อมูลท้องถิ่นของมหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร

ประวัติและวัฒนธรรม

Bidens pilosa มีประวัติการใช้เป็น อาหารและสมุนไพรพื้นบ้านในหลายภูมิภาคของโลก โดยเฉพาะในเอเชีย แอฟริกา และอเมริกาเขตร้อน ชื่อสามัญภาษาอังกฤษหลายชื่อมีความสัมพันธ์กับลักษณะผลที่มีหนามหรือรยางค์แข็ง ซึ่งสามารถเกี่ยวติดเสื้อผ้าและขนสัตว์เพื่อช่วยกระจายเมล็ด

ในประเทศไทย ก้นจ้ำขาวเป็นพืชพื้นบ้านที่มีการนำมาใช้ทั้งในด้าน อาหารและสมุนไพร และเป็นหนึ่งในพืชสกุล Bidens ที่มีการบันทึกการพบในประเทศ

สถานะการอนุรักษ์

Bidens pilosa เป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างขวางและสามารถขึ้นได้ง่ายในพื้นที่ถูกรบกวน จึงไม่ใช่พืชที่มีข้อกังวลด้านการอนุรักษ์ในลักษณะเดียวกับพืชสมุนไพรหายาก โดยฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับ Bidens pilosa L. เป็นชนิดที่ได้รับการยอมรับทางอนุกรมวิธานและระบุว่ามีการกระจายพันธุ์กว้างขวางในเขตร้อนและกึ่งร้อน

อย่างไรก็ตาม หากเก็บเพื่อบริโภคหรือใช้เป็นยา ควรให้ความสำคัญกับ การเก็บจากแหล่งที่สะอาดและการควบคุมคุณภาพวัตถุดิบ มากกว่าปริมาณของพืชในธรรมชาติ

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
กลุ่มพืชมีท่อลำเลียง (Vascular plants) : Tracheophyta
กลุ่มพืชมีดอก (Angiosperms) : Angiosperms
กลุ่มพืชใบเลี้ยงคู่แท้ (Clade) : Eudicots
กลุ่ม Asterids : Asterids
อันดับ (Order) : Asterales
วงศ์ (Family) : Asteraceae
สกุล (Genus) : Bidens
ชนิด (Species) : Bidens pilosa L.

ชื่อ Compositae เป็นชื่อที่ใช้ในเอกสารสมุนไพรไทยบางแหล่งสำหรับวงศ์ Asteraceae

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ ก้นจ้ำขาว (Bidens pilosa L.) ควรพิจารณาร่วมกันหลายลักษณะ ได้แก่

ลักษณะภายนอก : ต้นล้มลุก ลำต้นเป็นเหลี่ยม ใบออกตรงข้ามและเป็นใบประกอบ ดอกมีดอกวงนอกสีขาวและดอกวงในสีเหลือง
ลักษณะผล : ผลแห้งขนาดเล็ก สีดำ มีรยางค์แข็งคล้ายหนามบริเวณปลาย
ลักษณะทางจุลทรรศน์ : ใช้ตรวจสอบโครงสร้างของใบและเนื้อเยื่อพืชเพื่อช่วยยืนยันชนิดของวัตถุดิบ
ตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (voucher specimen) : ควรจัดทำตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิงเมื่อเก็บวัตถุดิบเพื่อการวิจัยหรือการควบคุมคุณภาพ
การตรวจสอบทางพันธุกรรม : ในกรณีที่ต้องการยืนยันชนิดอย่างละเอียด สามารถใช้ข้อมูล DNA barcode และฐานข้อมูลพันธุกรรมประกอบการจำแนกได้ โดย TH-BIF มีข้อมูลพันธุกรรมอ้างอิงของ Bidens pilosa ในฐานข้อมูลประเทศไทย

คำเตือนทางการแพทย์

ก้นจ้ำขาวเป็นสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิมและมีงานวิจัยทางเภสัชวิทยาจำนวนมาก แต่หลักฐานทางคลินิกสำหรับการรักษาโรคในมนุษย์ยังมีจำกัด จึงไม่ควรใช้แทนยาที่แพทย์สั่งหรือใช้เพื่อรักษาโรคร้ายแรงด้วยตนเอง

ผู้ป่วยที่มี เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคเลือด หรือโรคเรื้อรัง และผู้ที่รับประทานยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สารสกัดหรือผลิตภัณฑ์ก้นจ้ำขาวในปริมาณเข้มข้น โดยเฉพาะเนื่องจากข้อมูลทางเภสัชวิทยาชี้ถึงความเป็นไปได้ของผลต่อระดับน้ำตาล ความดัน และระบบอื่น ๆ

ไม่ควรใช้ ต้นก้นจ้ำขาวที่เก็บจากพื้นที่ปนเปื้อน เพราะพืชชนิดนี้สามารถสะสมโลหะและสารหนูจากดินได้

หมายเหตุ : ข้อมูลสรรพคุณจากตำรายาไทยและภูมิปัญญาพื้นบ้านเป็นข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ได้หมายความว่ามีหลักฐานทางคลินิกยืนยันประสิทธิผลสำหรับทุกข้อบ่งใช้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540). สารานุกรมสมุนไพร. กรุงเทพมหานคร: โอเดียนสโตร์.
สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). ก้นจ้ำขาว. ฐานข้อมูลท้องถิ่นจังหวัดกำแพงเพชร-ตาก.
กรมวิชาการเกษตร. (2553). ศึกษารวบรวมสายพันธุ์วัชพืชสมุนไพรและไม้น้ำ. กรมวิชาการเกษตร.
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). Bidens pilosa L. ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ.
Bartolome, A. P., Villaseñor, I. M., & Yang, W.-C. (2013). Bidens pilosa L. (Asteraceae): Botanical properties, traditional uses, phytochemistry, and pharmacology. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 340215. https://doi.org/10.1155/2013/340215
Xu, Y., et al. (2016). Chemistry and pharmacology of Bidens pilosa: An overview. Chinese Journal of Integrative Medicine / Journal of Pharmaceutical Sciences and Technology literature review.
Yang, W.-C. (2014). Botanical, pharmacological, phytochemical, and toxicological aspects of the antidiabetic plant Bidens pilosa L. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2014, 698617. https://doi.org/10.1155/2014/698617
Hsu, C.-C., et al. (2015). Bidens pilosa formulation improves blood homeostasis and β-cell function in men: A pilot study. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2015, 832314. https://doi.org/10.1155/2015/832314
de Oliveira, A. P. L., et al. (2018). Randomized clinical trial of a mucoadhesive formulation containing curcuminoids and Bidens pilosa Linn extract (FITOPROT) for prevention and treatment of oral mucositis – phase I study. Clinical Oral Investigations.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Bidens pilosa L. Plants of the World Online.
National Parks Board Singapore. (2023). Bidens pilosa. Flora & Fauna Web.