ขอบชะนาง

ขอบชะนาง เป็นสมุนไพรพื้นบ้านในวงศ์ Urticaceae ที่มีการใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมาเป็นเวลานาน โดยชื่อ “ขอบชะนาง” ในทางเภสัชกรรมไทยหมายถึงพืช 2 ชนิดที่แตกต่างกันตามสี ได้แก่ ขอบชะนางแดง (Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq.) และ ขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica (L.) Benn.) จึงควรตรวจสอบลักษณะพฤกษศาสตร์และชื่อวิทยาศาสตร์ก่อนนำมาใช้เป็นยา เพื่อป้องกันการใช้สมุนไพรผิดชนิด

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : ขอบชะนาง
ชื่ออื่น : ขอบชะนางแดง, ขอบชะนางขาว, หนอนตายอยากแดง, หนอนตายอยากขาว, หนอนแดง, หนอนขาว, หญ้าหนอนตาย, หญ้ามูกมาย, ตาสียาเก้อ และตอสีเพาะเกล
ชื่อวิทยาศาสตร์ :
- ขอบชะนางแดง : Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq.
- ขอบชะนางขาว : Pouzolzia zeylanica (L.) Benn.
วงศ์ : Urticaceae หรือวงศ์กะลังตังช้าง
ประเภท : พืชสมุนไพร–พืชวัตถุ
ลักษณะยาไทย : ขอบชะนางทั้ง 2 จัดเป็น จุลพิกัดต่างกันที่สี และในตำราแพทย์แผนไทยมีการใช้รวมกันในชื่อ “ขอบชะนางทั้ง 2”

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ลักษณะต้น : เป็นพืชล้มลุกขนาดเล็ก ลำต้นตั้งขึ้นในระยะแรก เมื่อเจริญยาวขึ้นสามารถเลื้อยหรือแผ่ไปตามพื้นดินได้ ลำต้นค่อนข้างเรียวและมีขนละเอียด
ขอบชะนางแดง : ลำต้นและใบมีสีเขียวปนม่วงหรือแดง โดยเฉพาะด้านล่างของใบมักมีสีแดงคล้ำ ลำต้นอาจสูงประมาณ 2–3 ฟุต ดอกมีสีแดงและออกเป็นกระจุกตามซอกใบ
ขอบชะนางขาว : ลักษณะโดยรวมคล้ายขอบชะนางแดง แต่ใบและดอกมีสีอ่อนกว่า ใบออกสีเขียวและดอกมีสีเขียวอมเหลือง
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับหรือออกตามข้อ ลักษณะใบของขอบชะนางแดงค่อนข้างเป็นรูปใบหอก ส่วนขอบชะนางขาวมีใบค่อนข้างมนหรือรูปไข่ เส้นใบเห็นเด่นชัด
ดอก : ดอกมีขนาดเล็ก ออกเป็นช่อกระจุกตามซอกใบและกิ่ง ดอกแยกเพศแต่มีดอกตัวผู้และตัวเมียอยู่บนต้นเดียวกัน
ผล : เป็นผลแห้งไม่แตก ลักษณะคล้ายผลแบบ achene มีเมล็ดขนาดเล็ก

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ขอบชะนางแดง (Gonostegia pentandra) มีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในเขตร้อนและกึ่งร้อนของเอเชีย รวมถึงประเทศไทย อินเดีย บังกลาเทศ เมียนมา ลาว จีน เวียดนาม ศรีลังกา และประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica) มีถิ่นกระจายพันธุ์กว้างตั้งแต่เอเชียเขตร้อนและกึ่งร้อนไปจนถึงออสเตรเลียตอนเหนือ และมีรายงานการกระจายพันธุ์ในประเทศไทย
ในประเทศไทยพบขอบชะนางได้หลายพื้นที่ โดยมักขึ้นตามบริเวณที่มีความชื้น เช่น ริมร่องสวน พื้นที่ร่มชื้น และบริเวณดินที่มีความชื้นพอเหมาะ

การปลูกและการขยายพันธุ์

สภาพพื้นที่ : ควรเลือกพื้นที่ที่มีความชื้นพอเหมาะ มีอินทรียวัตถุ และมีการระบายน้ำดี ไม่ควรปล่อยให้มีน้ำขัง
วัสดุปลูก : การศึกษาการปลูกขอบชะนางแดงในพื้นที่จำกัดพบว่าสามารถใช้ดินปรุงที่ประกอบด้วย ดิน : ทราย : ขุยมะพร้าว ในอัตรา 2 : 1 : 1 ร่วมกับปุ๋ยอินทรีย์และให้น้ำอย่างเหมาะสม
รูปแบบการปลูก : สามารถปลูกในกระบะหรือระบบชั้นเพื่อประหยัดพื้นที่และลดความเสี่ยงจากการปนเปื้อนในดิน
การเก็บเกี่ยว : การศึกษาการปลูกขอบชะนางแดงพบว่าสามารถเก็บเกี่ยวทั้งต้นได้เมื่อมีอายุประมาณ 4 เดือน โดยผลผลิตและคุณภาพขึ้นกับระบบการปลูกและการดูแล

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ทั้งต้น
รากและต้น
ใบ
ต้นและดอก
ใบสด
เปลือกต้น

ในบัญชีตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ มีการระบุ ขอบชะนางขาวใช้ใบ และรากและต้น ส่วน ขอบชะนางแดงใช้ใบ และรากและต้น เป็นส่วนประกอบของพืชวัตถุ

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญา

ขอบชะนางทั้ง 2 ชนิด : ใช้เป็นยาขับโลหิต ขับระดู ขับระดูขาว และขับปัสสาวะ
ทั้งต้น : ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านใช้สำหรับขับพยาธิและใช้เป็นสมุนไพรที่มีฤทธิ์ฆ่าหนอนหรือแมลง
ใบสด : มีการใช้เพื่อขับน้ำนม ขับประจำเดือน และขับปัสสาวะ
เปลือกต้น : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับผิวหนัง รวมถึงการทำยาทาภายนอก

ตามตำรายาไทย

รสยา : ขอบชะนางทั้ง 2 มีรส เมา เบื่อ ร้อน
ใช้เป็นยาขับ โลหิตประจำเดือน
ใช้ขับ ระดูขาว
ใช้ ขับปัสสาวะ
ใช้ในตำรับที่เกี่ยวข้องกับ ริดสีดวง
ตำราแพทย์แผนไทยบางแห่งกล่าวถึงการใช้ขอบชะนางในตำรับที่เกี่ยวข้องกับโรคผิวหนังและการกำจัดหนอนหรือแมลง

ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

มีการใช้ ขอบชะนางแดงทั้งต้น ต้มน้ำดื่มในบางพื้นที่เพื่อใช้กับอาการริดสีดวงและอาการปวดฟัน
มีรายงานการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชในตำรับพื้นบ้านสำหรับ โรคผิวหนัง กลาก เกลื้อน และแผลที่มีหนอน
การสำรวจการใช้สมุนไพรในจังหวัดกระบี่และสงขลาพบการใช้ Gonostegia pentandra ทั้งต้นต้มน้ำดื่มในบริบทของ ริดสีดวงและอาการปวดฟัน

ในตำรับยา

ขอบชะนางทั้ง 2 เป็นจุลพิกัดที่ประกอบด้วยขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาว ใช้ในทางเภสัชกรรมไทยเพื่อให้ได้ตัวยาที่มีลักษณะและคุณสมบัติตามตำรับ
ขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาวมีชื่ออยู่ในรายการ พืชวัตถุของตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ พ.ศ. 2564 โดยกำหนดส่วนที่ใช้เป็นใบ และรากกับต้น

หมายเหตุ : สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาไทยและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันจากการทดลองทางคลินิก

วิธีใช้

การใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน : มีการนำทั้งต้นหรือส่วนที่ระบุในตำรับมาต้ม ชง หรือเตรียมเป็นยาสำหรับรับประทานตามตำรับ
การใช้ภายนอก : ใบสดหรือต้นสดมีการนำมาตำหรือเตรียมเป็นยาทาภายนอกในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับปัญหาผิวหนัง
การใช้เป็นยาฆ่าหนอนหรือแมลง : มีข้อมูลพื้นบ้านเกี่ยวกับการนำต้นสดหรือส่วนของต้นมาบดหรือหั่นเพื่อใช้กับหนอนและแมลง
การใช้ในตำรับยาไทย : ควรใช้ตามสัดส่วน วิธีเตรียม และข้อกำหนดของตำรับที่ผ่านการรับรอง ไม่ควรนำสูตรยาพื้นบ้านมาปรับขนาดรับประทานด้วยตนเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

ขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica (L.) Benn.) มีรายชื่อเป็นพืชวัตถุในรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ โดยระบุ ใบ และ รากและต้น
ขอบชะนางแดง (Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq.) มีรายชื่อเช่นเดียวกัน โดยระบุ ใบ และ รากและต้น

หมายเหตุ : การมีชื่อเป็นพืชวัตถุในรายการตำรับยาแผนไทย ไม่ได้หมายความว่าสมุนไพรชนิดนั้นสามารถใช้รักษาโรคได้ทุกกรณีโดยไม่ต้องคำนึงถึงข้อบ่งใช้ ขนาดยา และการกำกับดูแลทางการแพทย์

สาระสำคัญ

ขอบชะนางเป็นสมุนไพรที่มีสารพฤกษเคมีหลายกลุ่ม โดยข้อมูลการศึกษาสมัยใหม่ที่ชัดเจนกว่าพบในขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica)
มีรายงานสารกลุ่ม ไตรเทอร์พีน ฟลาโวนอยด์ สเตอรอล ฟีนอลิก และซาโปนิน
งานวิจัยในปี 2026 พบว่าสารสกัดจากหัวใต้ดินของ P. zeylanica มีสารเมแทบอไลต์จำนวนมาก โดยเด่นในกลุ่ม triterpenoid และ sterol

องค์ประกอบทางเคมี

ขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica)

มีการแยกและระบุสารสำคัญหลายชนิด ได้แก่

Oleanolic acid
Ursolic acid
2α-Hydroxyursolic acid
3β-O-acetyl-12-oleanen-28-oic acid
5-Hydroxy-6,7-dimethoxyflavanone
4′-Methoxytectochrysin
3,4′,5,7-Tetrahydroxyflavanone-3-O-L-rhamnopyranoside
3,3′,5,5′,7-Pentahydroxyflavanone-3-O-L-rhamnopyranoside

นอกจากนี้ งานวิจัยล่าสุดโดยใช้ UPLC–QTOF–MS รายงานการตรวจพบ 158 เมแทบอไลต์ ในสารสกัดหัวใต้ดิน โดยมีสารกลุ่มไตรเทอร์พีนและสเตอรอลเป็นกลุ่มเด่น รวมทั้งพบฟีนอลิก ฟลาโวนอยด์ และซาโปนินในปริมาณที่ตรวจวัดได้

ขอบชะนางแดง (Gonostegia pentandra)

ข้อมูลทางเคมีของขอบชะนางแดงมีจำกัดกว่าขอบชะนางขาว โดยงานศึกษารุ่นก่อนพบสารกลุ่ม ไตรเทอร์พีนและสเตอรอยด์ เช่น friedelin, friedelinol และ β-sitosterol รวมถึงสารไฮโดรคาร์บอนสายยาวบางชนิด

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยใน Pouzolzia zeylanica พบว่าสารสกัดเมทานอลมี ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ ต้านการอักเสบ และระงับปวด ในการทดลองระดับหลอดทดลองและสัตว์ทดลองบางรูปแบบ
งานวิจัยล่าสุดพบสารบริสุทธิ์ 8 ชนิดจาก P. zeylanica และประเมินฤทธิ์ทางชีวภาพ พบสารบางชนิดมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและยับยั้งการสร้าง NO, TNF-α และ IL-6 ในแบบจำลองเซลล์
การศึกษาในปี 2026 เกี่ยวกับสารสกัดหัวใต้ดินของ P. zeylanica พบฤทธิ์ ต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบ ในการทดสอบระดับห้องปฏิบัติการ แต่ยังไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลในผู้ป่วย
สำหรับ Gonostegia pentandra มีงานวิจัยด้านการใช้ในตำรับยาไทยและการศึกษาด้านคุณภาพวัตถุดิบ แต่หลักฐานเชิงคลินิกโดยตรงยังมีจำกัด

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับภูมิปัญญาและการแพทย์แผนไทย : มีข้อมูลการใช้มาอย่างต่อเนื่องและมีการบันทึกในตำราและตำรับยาไทย
ระดับการศึกษาเชิงพฤกษเคมี : มีหลักฐานค่อนข้างดีสำหรับ Pouzolzia zeylanica โดยมีการแยกและระบุสารเคมีหลายชนิด
ระดับหลอดทดลอง : มีข้อมูลเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และต้านจุลชีพบางส่วน
ระดับสัตว์ทดลอง : มีข้อมูลบางส่วน โดยเฉพาะ P. zeylanica
ระดับการศึกษาในมนุษย์ : หลักฐานยังจำกัด และยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะสรุปประสิทธิผลของขอบชะนางเดี่ยวสำหรับการรักษาโรคเฉพาะโรค

หมายเหตุ : หลักฐานจากหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลองไม่สามารถนำมาเทียบเท่ากับประสิทธิผลและความปลอดภัยในมนุษย์ได้

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารสกัด P. zeylanica แสดงความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระในการทดสอบ DPPH, TBARS, NO และระบบรีดิวซิงต่าง ๆ
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารบางชนิดจาก P. zeylanica สามารถลดการสร้าง NO และไซโตไคน์อักเสบ เช่น TNF-α และ IL-6 ในเซลล์ RAW 264.7
ฤทธิ์ระงับปวด : สารสกัดเมทานอลของ P. zeylanica แสดงฤทธิ์ในแบบจำลองสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : พบฤทธิ์ต่อแบคทีเรียบางชนิดในระดับห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์เกี่ยวข้องกับโรคผิวหนัง : ขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาวถูกนำไปศึกษาเป็นส่วนประกอบของตำรับยาไทยสำหรับโรคผิวหนังและผิวหนังอักเสบ โดยมีข้อมูลทางเภสัชวิทยาระดับห้องปฏิบัติการสนับสนุนบางส่วน

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้าน ความปลอดภัยของขอบชะนางในมนุษย์ยังมีจำกัด โดยเฉพาะเมื่อใช้เป็นสมุนไพรเดี่ยวในขนาดสูงหรือใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน
งานวิจัยบางชิ้นของ P. zeylanica พบผลด้านความเป็นพิษต่อเซลล์หรือการทดสอบ brine shrimp จึงไม่ควรสรุปว่าสมุนไพรมีความปลอดภัยสูงจากผลการทดลองด้านฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาเพียงอย่างเดียว
เนื่องจากขอบชะนางมีการใช้ตามตำรับยาไทยหลายรูปแบบ ความปลอดภัยจึงขึ้นกับ ชนิดของพืช ส่วนที่ใช้ วิธีเตรียม ขนาด และระยะเวลาการใช้

ข้อห้ามใช้

หญิงตั้งครรภ์ควรหลีกเลี่ยงการใช้ขอบชะนางรับประทานเอง เนื่องจากภูมิปัญญาไทยระบุการใช้เพื่อขับโลหิตและขับประจำเดือน
หญิงให้นมบุตร ไม่ควรใช้ขนาดยาสมุนไพรที่ไม่ได้อยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์หรือแพทย์แผนไทย เนื่องจากข้อมูลความปลอดภัยต่อทารกยังไม่เพียงพอ
ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาประจำควรปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพก่อนใช้
ห้ามนำขอบชะนางต่างชนิดมาสลับใช้กันโดยไม่ตรวจสอบเอกลักษณ์ของพืช

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอที่จะระบุ ปฏิกิริยาระหว่างขอบชะนางกับยาสมัยใหม่ ได้อย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม เนื่องจากขอบชะนางมีการใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อ ขับปัสสาวะและขับโลหิต/ประจำเดือน ผู้ที่รับประทานยาขับปัสสาวะ ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือยาที่มีผลต่อความดันโลหิต ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ร่วมกัน

หมายเหตุ : ข้อมูลส่วนนี้เป็นข้อควรระวังเชิงเภสัชวิทยา ไม่ใช่ข้อสรุปว่าขอบชะนางมีปฏิกิริยากับยาดังกล่าวที่ได้รับการยืนยันในมนุษย์

การใช้ในอาหาร

มีข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นบางพื้นที่ที่กล่าวถึงการนำ ส่วนอ่อนของขอบชะนาง มาใช้ประกอบอาหารหรือรับประทานเพื่อช่วยบรรเทาอาการปวดมวนท้องและขับลม แต่การใช้เป็นอาหารไม่ใช่การใช้ที่แพร่หลาย และเนื่องจากขอบชะนางมีลักษณะเป็นสมุนไพรที่มีรส เมาเบื่อ จึงไม่ควรรับประทานในปริมาณมากหรือใช้แทนผักทั่วไป

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์สมุนไพรตามตำรับยาไทย
ผลิตภัณฑ์ใช้ภายนอกสำหรับผิวหนัง ตามภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน
ผลิตภัณฑ์ศึกษาวิจัยด้านสารสกัดสมุนไพร โดยเฉพาะสารสกัดจาก Pouzolzia zeylanica
มีการศึกษาใช้ขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาวเป็นส่วนประกอบของตำรับสมุนไพรสำหรับ โรคผิวหนังและผิวหนังอักเสบ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ควรเก็บเกี่ยวจากแหล่งปลูกที่ ไม่ปนเปื้อนสารเคมี โลหะหนัก หรือจุลินทรีย์
สำหรับขอบชะนางแดง มีการศึกษาการปลูกเพื่อควบคุมการปนเปื้อนและพบว่าสามารถเก็บเกี่ยวทั้งต้นได้เมื่ออายุประมาณ 4 เดือน
หลังเก็บเกี่ยวควรคัดแยกสิ่งแปลกปลอม ล้างหรือทำความสะอาดตามกระบวนการที่เหมาะสม แล้วทำให้แห้งอย่างรวดเร็วในสภาพที่ป้องกันความชื้น
เก็บวัตถุดิบแห้งในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันแสง ความชื้น แมลง และเชื้อรา
ควรแยกเก็บ ขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาว พร้อมติดฉลากชื่อวิทยาศาสตร์เพื่อป้องกันการปะปน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ขอบชะนางมีชื่อพื้นบ้านหลากหลายตามพื้นที่ เช่น หญ้าหนอนตาย หญ้ามูกมาย ตาสียาเก้อ และตอสีเพาะเกล โดยเฉพาะการใช้ต้นหรือใบเป็นยาพื้นบ้านสำหรับ ขับปัสสาวะ ขับประจำเดือน ขับระดูขาว รักษาปัญหาผิวหนัง และกำจัดหนอนหรือแมลง ความหลากหลายของชื่อพื้นบ้านสะท้อนการใช้ประโยชน์ของพืชในหลายชุมชน

ประวัติและวัฒนธรรม

ในระบบ เภสัชกรรมไทย ขอบชะนางเป็นหนึ่งในสมุนไพรที่มีการกำหนดลักษณะการใช้เป็น “จุลพิกัด” โดย ขอบชะนางทั้ง 2 หมายถึงขอบชะนางแดงและขอบชะนางขาว ซึ่งแตกต่างกันด้วยสีและใช้ประกอบตำรับยาไทยตามหลักเภสัชกรรมไทย

ความสำคัญทางวัฒนธรรมของขอบชะนางยังอยู่ที่การถ่ายทอดความรู้จาก หมอพื้นบ้านและตำรายาไทย ซึ่งมีการใช้พืชชนิดนี้ทั้งเป็นยาและเป็นวัตถุดิบสำหรับการกำจัดหนอนและแมลงมาแต่เดิม

สถานะการอนุรักษ์

ขอบชะนางแดง (Gonostegia pentandra) : ฐานข้อมูล Plants of the World Online ระบุว่ามีการกระจายพันธุ์กว้างในเอเชียเขตร้อนและกึ่งร้อน
ขอบชะนางขาว (Pouzolzia zeylanica) : มีการกระจายพันธุ์กว้างตั้งแต่เอเชียเขตร้อนถึงออสเตรเลียตอนเหนือ และการประเมินความเสี่ยงการสูญพันธุ์ที่ Kew ระบุว่า คาดการณ์ว่าไม่อยู่ในภาวะถูกคุกคาม
การอนุรักษ์ในประเทศไทยควรเน้นการ รักษาแหล่งพันธุกรรม การปลูกทดแทน และการควบคุมคุณภาพวัตถุดิบสมุนไพร โดยเฉพาะเมื่อมีการนำไปใช้ในตำรับยา

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
กลุ่มพืชมีท่อลำเลียง (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
ชั้นย่อย (Subclass) : Magnoliidae
อันดับ (Order) : Rosales
วงศ์ (Family) : Urticaceae
สกุล (Genus) : Gonostegia — สำหรับขอบชะนางแดง
ชนิด (Species) : Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq.
สกุล (Genus) : Pouzolzia — สำหรับขอบชะนางขาว
ชนิด (Species) : Pouzolzia zeylanica (L.) Benn.

ชื่อพ้องที่สำคัญของขอบชะนางแดง : Pouzolzia pentandra (Roxb.) Benn., Hyrtanandra pentandra (Roxb.) Miq., Memorialis pentandra (Roxb.) Wedd. และ Urtica pentandra Roxb.

ชื่อพ้องที่สำคัญของขอบชะนางขาว : Parietaria zeylanica L. และชื่ออื่นในอดีตที่ปรากฏในฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

ตรวจสอบสีของต้นและใบ : ขอบชะนางแดงมีสีม่วงแดงหรือแดงคล้ำเด่นกว่า ขณะที่ขอบชะนางขาวมีสีเขียวอ่อนกว่า
ตรวจสอบลักษณะใบ : พิจารณารูปร่างใบ การเรียงใบ เส้นใบ และขนบนแผ่นใบ
ตรวจสอบดอก : สีและตำแหน่งของดอกช่วยแยกชนิดได้
ตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ : ควรยืนยันว่าเป็น Gonostegia pentandra สำหรับขอบชะนางแดง หรือ Pouzolzia zeylanica สำหรับขอบชะนางขาว
ตรวจสอบทางเภสัชเวท : สามารถใช้ลักษณะทางมหทรรศน์และจุลทรรศน์ รวมถึงการตรวจสอบทางโครมาโทกราฟี เช่น TLC เพื่อยืนยันเอกลักษณ์และคุณภาพของวัตถุดิบ
งานวิจัยการปลูกขอบชะนางแดงพบว่าการพิสูจน์เอกลักษณ์ด้วย โครมาโตกราฟีผิวบาง (TLC) ให้ผลสอดคล้องกับขอบชะนางแดงมาตรฐาน และวัตถุดิบที่ปลูกมีการปนเปื้อนโลหะหนักและจุลินทรีย์ไม่เกินเกณฑ์ที่กำหนดในการศึกษานั้น

หมายเหตุ : การตรวจสอบเอกลักษณ์มีความสำคัญเป็นพิเศษสำหรับขอบชะนาง เนื่องจากชื่อพื้นบ้านเดียวกันอาจใช้เรียกพืชต่างชนิดในบางพื้นที่

คำเตือนทางการแพทย์

ขอบชะนางไม่ควรนำมาใช้รักษาโรคหรือรับประทานในขนาดสูงด้วยตนเอง โดยเฉพาะขอบชะนางทั้ง 2 ที่มีการระบุรสยาแบบ เมา เบื่อ ร้อน และมีภูมิปัญญาการใช้เพื่อขับโลหิตและขับประจำเดือน การใช้ผิดชนิด ผิดส่วน หรือผิดขนาดอาจเพิ่มความเสี่ยงต่ออาการไม่พึงประสงค์ได้

ผู้ตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้มีโรคประจำตัว ผู้ที่มีโรคตับหรือไต และผู้ที่ใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์ เภสัชกร หรือแพทย์แผนไทยก่อนใช้ โดยเฉพาะการใช้ ขอบชะนางรับประทานต่อเนื่อง หรือใช้ร่วมกับยาหลายชนิด

หมายเหตุ : ข้อมูลสมุนไพรในหน้านี้จัดทำเพื่อการศึกษาและเผยแพร่ความรู้ ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ และหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผลของขอบชะนางเดี่ยวสำหรับการรักษาโรคในมนุษย์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2564). รายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564. กระทรวงสาธารณสุข.
มูลนิธิสุขภาพไทย. (2566). ขอบชะนางนั่งแห่งภาคใต้. มูลนิธิสุขภาพไทย.
พิพิธภัณฑ์การเกษตรเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. (2564). ขอบชะนางแดง. คลังต้นไม้แห่งการเรียนรู้.
พจนานุกรมศัพท์แพทย์และเภสัชกรรมแผนไทย. (2549). พจนานุกรมศัพท์แพทย์และเภสัชกรรมแผนไทย. ราชบัณฑิตยสภา.
พรรนิภา ชุมศรี. (2542). สวนนานาพฤกษสมุนไพร ในสวนสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทราย อันเนื่องมาจากพระราชดำริ: สรรพคุณสมุนไพร. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.
พรพรรณ ก้อใจ, นคร จันต๊ะวงษ์, และทวีศักดิ์ หลีแก้วสาย. (2566). การศึกษาวิธีการปลูกขอบชะนางแดงเพื่อลดการปนเปื้อนและการประหยัดพื้นที่. วารสารหมอยาไทยวิจัย.
Hossain, M. S., Rahman, M. S., Imon, A. H. M. R., Adhikary, B. C., Begum, T., Tabassum, A., & Begum, M. M. (2017). Ethnopharmacological investigations of methanolic extract of Pouzolzia zeylanica (L.) Benn. Clinical Phytoscience, 2, 10. https://doi.org/10.1186/s40816-016-0022-7.
Pham, M.-N., et al. (2026). Phytochemical and bioactivity insights into Pouzolzia zeylanica tuber: Triterpenoid/sterol dominance with antioxidant and protein-stabilising effects. Natural Product Research. https://doi.org/10.1080/14786419.2026.2641825.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq. Plants of the World Online.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Pouzolzia zeylanica (L.) Benn. Plants of the World Online.