กระเจานา

กระเจานา เป็นไม้ล้มลุกในสกุล Corchorus ที่พบได้ทั่วไปในพื้นที่เกษตร ทุ่งนา พื้นที่รกร้าง และริมทางในเขตร้อนของเอเชีย รวมถึงประเทศไทย มีลักษณะคล้ายพืชกลุ่มปอกระเจา และมีการใช้ประโยชน์ทั้งในด้าน สมุนไพรพื้นบ้าน อาหาร และเส้นใยจากเปลือกลำต้น โดยชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Corchorus aestuans L.

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : กระเจานา
ชื่อท้องถิ่น : ขัดมอญตัวผู้ (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ), กระเจา, เส้ง, ปอเส้ง (ภาคเหนือ)
ชื่อสามัญ : East Indian mallow, East Indian jew’s-mallow, Jute
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Corchorus aestuans L.
ชื่อพ้องที่สำคัญ : Corchorus acutangulus Lam.
วงศ์ : Malvaceae
ลักษณะการเจริญเติบโต : ไม้ล้มลุกอายุปีเดียวหรืออายุสั้น
การใช้ประโยชน์ : สมุนไพรพื้นบ้าน อาหาร และเส้นใยจากเปลือกลำต้น

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : ไม้ล้มลุก ลำต้นตั้งตรงหรือทอดเอน แตกกิ่งมาก สูงได้ประมาณ 1 เมตร ลำต้นอาจมีสีแดงหรือเขียวปนแดง ผิวลำต้นมีขนละเอียดหรือค่อนข้างเกลี้ยง
ใบ : ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปไข่ ปลายแหลม โคนมน ขอบใบจักฟันเลื่อย แผ่นใบมีขน เส้นใบจากโคนใบเด่น ก้านใบมีขน
หูใบ : มีลักษณะเรียวยาวคล้ายเส้นด้าย โดยกระเจนามีลักษณะหูใบที่ช่วยใช้แยกชนิดทางพฤกษศาสตร์ได้
ดอก : ดอกสีเหลือง ออกเดี่ยวหรือเป็นช่อกระจุกประมาณ 2–3 ดอก ตามซอกใบหรือตรงข้ามใบ ดอกมีขนาดเล็ก กลีบเลี้ยงประมาณ 5 กลีบ และกลีบดอกประมาณ 5 กลีบ
ผล : ผลเป็นฝักทรงกระบอก มีสันหรือครีบตามยาว ปลายผลแยกเป็นพูและมีรยางค์ที่ปลาย ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก
เมล็ด : เมล็ดมีขนาดเล็ก สีน้ำตาลเข้ม

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

กระเจานามีการกระจายพันธุ์กว้างในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของโลก โดยมีถิ่นกำเนิดครอบคลุมพื้นที่ในเอเชีย แอฟริกา และเขตร้อนหลายส่วนของโลก ปัจจุบันพบตั้งแต่อนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จีนตอนใต้ อินโดจีน ไปจนถึงแอฟริกา ออสเตรเลีย และบางส่วนของทวีปอเมริกา ในประเทศไทยมีรายงาน พบกระเจานาได้หลายภูมิภาค และมักขึ้นตามพื้นที่โล่ง ทุ่งนา พื้นที่รกร้าง ริมทาง และพื้นที่เกษตรกรรม

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : ขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด
สภาพพื้นที่ : เจริญได้ดีในพื้นที่เปิดโล่ง พื้นที่เกษตร ทุ่งนา และพื้นที่รกร้าง
แสงแดด : ต้องการแสงแดดค่อนข้างมาก
ดิน : สามารถขึ้นได้ในดินทั่วไปที่ระบายน้ำได้ดี
การให้น้ำ : ต้องการความชื้นพอเหมาะ แต่ไม่ควรมีน้ำขังเป็นเวลานาน
การเพาะปลูก : หว่านหรือหยอดเมล็ดในดินที่เตรียมไว้ เมื่อต้นกล้างอกจึงดูแลเรื่องวัชพืชและความชื้นตามความเหมาะสม

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ใบ : ใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านในบางพื้นที่
เมล็ด : มีการกล่าวถึงการใช้ในตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน แต่ควรระมัดระวังเป็นพิเศษเนื่องจากมีข้อมูลด้านพิษวิทยาจำกัดและมีข้อห้ามใช้ในหญิงตั้งครรภ์ตามข้อมูลภูมิปัญญาไทย

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญาและตำรายาไทย

ใบ : มีรสขมเล็กน้อย ใช้ต้มดื่มตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อ แก้ร้อนใน ทำให้เลือดเย็น แก้เจ็บคอ และแก้อุจจาระเป็นเลือด
ใบ : ใช้ภายนอกโดยนำมาพอกเพื่อ แก้พิษและแก้อาการบวม รวมถึงใช้ทาบริเวณผิวหน้าที่มีอาการแดงและบวม
ใบ : มีการกล่าวถึงการใช้สำหรับ แก้พิษปลาปักเป้า ในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่ โดยมีการระบุว่าเป็นกระเจาชนิดฝักยาว
เมล็ด : มีการระบุในข้อมูลสมุนไพรพื้นบ้านว่ามีรสเมาเบื่อ และเคยใช้สำหรับ เบื่อสุนัข ซึ่งเป็นการใช้ที่ไม่ควรนำมาประยุกต์ใช้เอง เนื่องจากเกี่ยวข้องกับพิษของพืช

ภูมิปัญญาพื้นบ้านในต่างประเทศ

มีรายงานการใช้กระเจานาในภูมิปัญญาพื้นบ้านของบางประเทศสำหรับอาการเกี่ยวกับ การอักเสบ ไข้ ระบบทางเดินปัสสาวะ โรคบิด ท้องผูก และโรคบางชนิด แต่ข้อมูลเหล่านี้เป็นข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลทางคลินิก

ในตำรับยา

ข้อมูลจากการสำรวจพืชสมุนไพรในประเทศไทยมีการบันทึกภูมิปัญญาการใช้ ใบและเมล็ด ในตำรับยาแผนโบราณสำหรับอาการต่าง ๆ เช่น แก้บิด แก้ไอ แก้ไข้ และอาการปวดท้อง รวมถึงการกล่าวถึงเมล็ดในด้านแก้ไข้และช่วยเจริญอาหาร

หมายเหตุ: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรถือเป็นข้อยืนยันว่ากระเจานาสามารถใช้รักษาโรคแทนการแพทย์แผนปัจจุบันได้

สาระสำคัญ

กระเจานามีสารพฤกษเคมีหลายกลุ่ม โดยเฉพาะ สารฟีนอลิก ฟลาโวนอยด์ แทนนิน ซาโปนิน ไกลโคไซด์ ไตรเทอร์พีนอยด์ ไฟโตสเตอรอล กรดไขมัน และสารกลุ่มคาร์ดิแอกไกลโคไซด์ ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ทางชีวภาพที่พบจากการศึกษาในระดับห้องปฏิบัติการ

องค์ประกอบทางเคมี

การศึกษาสารสกัดจากใบด้วย GC-MS ตรวจพบสารหลายชนิด เช่น

n-Hexadecanoic acid (Palmitic acid)
Phytol
9,12,15-Octadecatrienoic acid methyl ester
Squalene
Vitamin E
3,7,11,15-Tetramethyl-2-hexadecen-1-ol
Trans-2-undecen-1-ol
E-7-Tetradecenol
Docosanoic acid ethyl ester

นอกจากนี้ การศึกษาส่วนผลหรือแคปซูลของกระเจานายังรายงานการแยกสาร β-sitosterol, lupeol, betulin, 2-methyl anthraquinone, scopoletin และ corchoroside-A ออกมาได้

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับ Corchorus aestuans ส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับ การทดลองในห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง มีการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ ต้านการอักเสบ ต้านการแข็งตัวของเลือด และฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาอื่น ๆ แต่ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรค งานวิจัยปี 2024 พบว่าสารสกัดจากใบมี ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านจุลชีพในหลอดทดลอง และมีผลต่อการสลายลิ่มเลือดในระบบทดลองบางรูปแบบ

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับภูมิปัญญาและการใช้ดั้งเดิม : มีข้อมูลการใช้ในหลายประเทศ
ระดับสารสกัดและหลอดทดลอง (in vitro) : มีหลักฐานเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ และฤทธิ์ทางชีวภาพบางประการ
ระดับสัตว์ทดลอง : มีข้อมูลเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านการอักเสบและพิษเฉียบพลัน
ระดับการวิเคราะห์สารสำคัญ : มีการตรวจวิเคราะห์ด้วย GC-MS และการแยกสารบริสุทธิ์
ระดับการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์ : ยังมีข้อมูลไม่เพียงพอ

ดังนั้น กระเจานาควรจัดอยู่ในกลุ่มสมุนไพรที่มี หลักฐานเบื้องต้นทางเภสัชวิทยา แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับการกล่าวอ้างสรรพคุณรักษาโรคในมนุษย์

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารสกัดจากใบแสดงความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระและมีค่าความสามารถต้านอนุมูลอิสระในการทดสอบหลายระบบ
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ : สารสกัดจากใบและส่วนต่าง ๆ แสดงฤทธิ์ต่อแบคทีเรียและเชื้อราบางชนิดในห้องปฏิบัติการ
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : มีรายงานการทดลองในสัตว์ที่สารสกัดจากส่วนเหนือดินสามารถลดการอักเสบที่เหนี่ยวนำด้วย carrageenan
ฤทธิ์สลายลิ่มเลือด : งานวิจัยสมัยใหม่พบฤทธิ์ในระบบทดลองบางรูปแบบ
ฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็ง : มีรายงานฤทธิ์ต่อเซลล์ในระดับหลอดทดลองจากสารหรือสารสกัดบางชนิด แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่าสามารถรักษาโรคมะเร็งในคน
ฤทธิ์อื่น ๆ : มีรายงานการศึกษาด้านหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาอื่นจากการทบทวนวรรณกรรม

ความปลอดภัย

ข้อมูลความปลอดภัยของกระเจานายังมีจำกัด การศึกษาพิษเฉียบพลันในสัตว์ทดลองพบว่าสารสกัดน้ำของ C. aestuans มีความเป็นพิษระดับเล็กน้อยภายใต้เงื่อนไขการทดลอง โดยรายงานค่า LD50 ทางปากประมาณ 3,999.93 มก./กก. ในสัตว์ทดลอง อย่างไรก็ตาม ค่าในสัตว์ไม่สามารถนำมาแปลงเป็นขนาดใช้ในมนุษย์ได้โดยตรง

หมายเหตุ: ไม่ควรนำผลการทดลองพิษในสัตว์มาใช้กำหนดขนาดรับประทานเอง และควรใช้วัตถุดิบที่จำแนกชนิดพืชได้ถูกต้อง เนื่องจากพืชในสกุล Corchorus มีหลายชนิดที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน

ข้อห้ามใช้

หญิงตั้งครรภ์ : ข้อมูลภูมิปัญญาสมุนไพรไทยระบุว่าไม่ควรรับประทานกระเจานา
การใช้เมล็ดเพื่อให้เกิดพิษ : ไม่ควรนำเมล็ดมาใช้เป็นสารเบื่อสัตว์หรือรับประทานเพื่อวัตถุประสงค์ดังกล่าว
ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาหลายชนิด : ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ในรูปแบบสารสกัดหรือผลิตภัณฑ์เข้มข้น

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยัน ปฏิกิริยาระหว่างกระเจานากับยาในมนุษย์ อย่างเป็นระบบ เนื่องจากมีการตรวจพบสารหลายกลุ่มและมีรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้สารสกัดเข้มข้นร่วมกับยาประจำโดยไม่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

การใช้ในอาหาร

มีข้อมูลจากฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์สากลว่ากระเจานาสามารถใช้เป็น พืชอาหาร โดยเฉพาะใบ ในบางพื้นที่ของโลก อย่างไรก็ตาม การนำพืชที่ขึ้นตามทุ่งนาและพื้นที่เกษตรมารับประทานควรคำนึงถึง การปนเปื้อนสารกำจัดศัตรูพืช โลหะหนัก และการจำแนกชนิดพืชให้ถูกต้อง ก่อนบริโภค

การใช้ในผลิตภัณฑ์

เส้นใยธรรมชาติ : เปลือกลำต้นมีเส้นใยเหนียว สามารถนำไปทำเชือกหรือวัสดุจากเส้นใยได้
ผลิตภัณฑ์สมุนไพร : มีศักยภาพในการพัฒนาเป็นวัตถุดิบสารสกัดเพื่อการศึกษาด้านสารต้านอนุมูลอิสระและสารต้านจุลชีพ แต่ยังควรมีข้อมูลด้านมาตรฐานและความปลอดภัยเพิ่มเติมก่อนพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อการรักษา
ผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง : มีรายงานการนำสารสกัดจากใบไปศึกษาในผลิตภัณฑ์ดูแลผิว แต่หลักฐานดังกล่าวยังอยู่ในระดับการวิจัย

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ใบ : เก็บจากต้นที่สมบูรณ์และไม่มีร่องรอยการปนเปื้อนสารเคมี
เมล็ด : เก็บจากผลที่แก่เต็มที่และแห้ง
ส่วนลำต้น : หากต้องการเส้นใย ควรเก็บต้นที่มีขนาดเหมาะสมและผ่านกระบวนการแยกเส้นใยตามวิธีที่เหมาะสม
การเก็บรักษาสมุนไพรแห้ง : ควรทำให้แห้งสนิทก่อนเก็บ บรรจุในภาชนะสะอาด แห้ง ปิดสนิท และเก็บในที่แห้ง พ้นแสงและความชื้น

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ในประเทศไทยกระเจานามีชื่อพื้นเมืองแตกต่างกันตามภูมิภาค เช่น ขัดมอญตัวผู้ กระเจา เส้ง และปอเส้ง และมีการกล่าวถึงการใช้ใบและเมล็ดในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านหลายรูปแบบ นอกจากด้านสมุนไพรแล้ว เปลือกลำต้นยังมีเส้นใยเหนียว ซึ่งเป็นลักษณะที่เชื่อมโยงกระเจานากับพืชกลุ่มปอและการใช้ประโยชน์จากเส้นใยธรรมชาติ

ประวัติและวัฒนธรรม

กระเจานาเป็นพืชที่เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชนเกษตรกรรมในหลายพื้นที่ เนื่องจากพบได้ตาม ทุ่งนา พื้นที่เกษตร และพื้นที่รกร้าง จึงถูกจัดเป็นทั้งพืชสมุนไพรพื้นบ้านและวัชพืชในระบบเกษตร ขณะเดียวกันลักษณะทางพฤกษศาสตร์และการใช้เส้นใยทำให้กระเจานามีความเกี่ยวข้องกับกลุ่มพืชปอที่มีประวัติการใช้ประโยชน์จากเส้นใยมายาวนาน

สถานะการอนุรักษ์

กระเจานาเป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างและสามารถพบได้ในพื้นที่เกษตรและพื้นที่รกร้างหลายแห่ง แต่ สถานะการอนุรักษ์ระดับโลกที่เป็นมาตรฐานเดียวกันยังไม่ปรากฏชัดในฐานข้อมูลที่ตรวจสอบได้สำหรับการจัดอันดับ IUCN ของชนิดนี้ จึงไม่ควรระบุว่าเป็นชนิดที่ใกล้สูญพันธุ์หรือเป็นชนิดที่มีความเสี่ยงต่ำโดยไม่มีแหล่งอ้างอิงเฉพาะ

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
หมวด (Phylum) : Tracheophyta
ชั้น (Class) : Magnoliopsida
อันดับ (Order) : Malvales
วงศ์ (Family) : Malvaceae
สกุล (Genus) : Corchorus L.
ชนิด (Species) : Corchorus aestuans L.
ชื่อพ้องสำคัญ (Synonym) : Corchorus acutangulus Lam.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์กระเจานาควรพิจารณาร่วมกันทั้ง ลักษณะทางสัณฐานวิทยาและข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ ได้แก่

ลำต้นล้มลุก แตกกิ่ง และมีขนละเอียด
ใบรูปไข่ ขอบจักฟันเลื่อย และมีลักษณะรยางค์บริเวณฟันใบคู่ล่าง
หูใบเรียวยาวคล้ายเส้นด้าย
ดอกสีเหลืองขนาดเล็ก ออกเดี่ยวหรือเป็นช่อ 2–3 ดอก
ผลทรงกระบอก มีสันหรือครีบตามยาว และปลายผลแยกเป็นพู
การตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ควรยืนยันกับตัวอย่างอ้างอิงหรือฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน เช่น TH-BIF และฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์มาตรฐาน เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชสกุล Corchorus ชนิดอื่น

คำเตือนทางการแพทย์

กระเจานาไม่ควรใช้แทนยาแผนปัจจุบัน โดยเฉพาะในการรักษาโรคติดเชื้อ โรคมะเร็ง โรคหัวใจ โรคเบาหวาน หรือภาวะฉุกเฉิน แม้งานวิจัยในหลอดทดลองและสัตว์ทดลองจะพบฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหลายประการ แต่ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผลและขนาดการใช้ที่เหมาะสม กรณี พิษปลาปักเป้า หรืออาการได้รับพิษ ไม่ควรใช้กระเจานารักษาเอง ต้องได้รับการรักษาทางการแพทย์อย่างเร่งด่วน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2559). สารานุกรมพืชในประเทศไทย: กระเจานา (Corchorus aestuans L.). สำนักหอพรรณไม้.
สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน). (ม.ป.ป.). TH-BIF: Corchorus aestuans L. ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย.
สถาบันวิจัยข้าว กรมการข้าว. (ม.ป.ป.). ปอวัชพืช (Corchorus aestuans L.). Rice Knowledge Bank.
มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (2563). กระเจานา. ฐานข้อมูลพรรณไม้ท้องถิ่น.
Dhanalakshmi, R., & Manavalan, R. (2014). Determination of bioactive constituents of leaves of Corchorus aestuans (L.) by GC-MS analysis. International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences.
Devarakonda, D. R., & Ganapaty, S. (2012). Phytochemical examination of Corchorus aestuans (Tiliaceae) capsule. International Journal of Pharmacognosy and Phytochemical Research, 4(2), 54–58.
Al-Snafi, A. E. (2016). The constituents and pharmacology of Corchorus aestuans: A review. The Pharmaceutical and Chemical Journal, 3(4), 208–214.
Jannat, N., Fatema, K., Haque, M. A., Fatema, J., Rahman, M., Shimu, M. S. S., & Uzzaman, M. (2024). Evaluation of the antioxidant, thrombolytic, and antimicrobial effects of Corchorus aestuans L. leaf extracts: An in-vitro and in-silico study. South African Journal of Botany, 164, 322–333. https://doi.org/10.1016/j.sajb.2023.11.045
Honoré, T. B. I., Delphine, M. E., Stéphane, D. K., & Koffi, N. (2022). Evaluation of the acute toxicity of aqueous extracts from two species of Corchorus genus: Corchorus aestuans L. and Corchorus olitorius L. (Malvaceae). Asian Research Journal of Agriculture, 15(4), 245–253. https://doi.org/10.9734/arja/2022/v15i4375
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Corchorus aestuans L. Plants of the World Online.