กระจับนก

กระจับนก เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กในวงศ์ Celastraceae พบในป่าธรรมชาติของประเทศไทยและภูมิภาคเอเชียเขตร้อน มีการใช้เป็น สมุนไพรพื้นบ้าน โดยเฉพาะ ราก ลำต้น และเปลือกต้น ในภูมิปัญญาท้องถิ่นหลายพื้นที่ของไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Euonymus cochinchinensis Pierre ซึ่งมีชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์หลายชื่อ เช่น Euonymus similis Craib และ Sphaerodiscus cochinchinensis (Pierre) Nakai

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : กระจับนก
ชื่อท้องถิ่น : ตานขี้ม้า, มะหากาหลัง, มหากาหนัง, นางใย, อึ่งเปาะ, มะดะ, คอแห้ง, ตาสีไสว, กระดูกไก่, ชะแมง
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Euonymus cochinchinensis Pierre
ชื่อสามัญ : Indo-China euonymus, Cochin-China euonymus
วงศ์ : Celastraceae
สกุล : Euonymus
สถานะทางอนุกรมวิธาน : เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ (accepted name)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบขนาดเล็ก สูงประมาณ 6–10 เมตร บางแหล่งรายงานว่าสามารถสูงได้ถึงประมาณ 12 เมตร เปลือกต้นค่อนข้างบาง สีน้ำตาลถึงน้ำตาลครีม มีร่องแตกตามยาว กิ่งอ่อนเรียวและมีสีเขียว
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามเป็นคู่ รูปรีถึงรูปรีแกมขอบขนาน โคนใบสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง ใบมีความกว้างประมาณ 2.5–7 เซนติเมตร และยาวประมาณ 1.6–4.5 เซนติเมตร ก้านใบยาวประมาณ 3–8 มิลลิเมตร
ดอก : ออกเป็นช่อตามซอกใบ ดอกมีสีเหลืองจนถึงชมพูแดง กลีบดอก 5 กลีบ ขอบกลีบมีลักษณะเป็นฝอย
ผล : รูปไข่กลับหรือค่อนข้างกลม ปลายผลเว้าเป็นพูประมาณ 5 พู ผลอ่อนสีเขียว เมื่อแก่เปลี่ยนเป็นสีชมพูหรือแดงเข้ม และเมื่อสุกจัดจะแตกออกเป็นประมาณ 5 ซีก
เมล็ด : มีประมาณ 1 เมล็ดต่อหนึ่งพู รูปรี ปลายและโคนค่อนข้างมน มีเยื่อหุ้มเมล็ดสีส้มหรือแดง

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ถิ่นกำเนิด : มีถิ่นกำเนิดในเอเชียเขตร้อน ตั้งแต่อินเดียและอินโดจีนไปจนถึงภูมิภาคมาเลเซียและนิวกินี
การกระจายพันธุ์ : พบในอินเดีย กัมพูชา ลาว เมียนมา ไทย เวียดนาม มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และนิวกินี รวมถึงหมู่เกาะบางส่วนในมหาสมุทรอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ประเทศไทย : พบในพื้นที่ป่าธรรมชาติหลายแห่ง โดยมีหลักฐานตัวอย่างพรรณไม้จากจังหวัดเชียงใหม่ ชัยภูมิ และพื้นที่ป่าของภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
สภาพถิ่นอาศัย : มักพบในป่าเขตร้อน ป่าดิบ และบริเวณพื้นที่ที่มีความชื้น เช่น ใกล้ลำธารหรือแหล่งน้ำ

การปลูกและการขยายพันธุ์

สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม : ควรปลูกในพื้นที่ที่มีความชื้นเพียงพอและมีการระบายน้ำดี เนื่องจากเป็นพรรณไม้ที่พบตามธรรมชาติในระบบนิเวศป่าเขตร้อนชื้น
แสง : เหมาะกับสภาพแสงรำไรถึงแสงแดดที่ผ่านเรือนยอดของป่า
ดิน : ควรเป็นดินร่วนหรือดินร่วนปนอินทรียวัตถุที่ระบายน้ำได้ดี
การขยายพันธุ์ : สามารถพิจารณาขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด หรือวิธีขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ เช่น การปักชำ แต่ข้อมูลเฉพาะด้านอัตราการงอกและวิธีการเพาะขยายพันธุ์สำหรับ Euonymus cochinchinensis ยังมีจำกัด จึงควรศึกษาวิธีที่เหมาะสมกับแหล่งพันธุกรรมในแต่ละพื้นที่ก่อนการผลิตเชิงการค้า

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ราก : ใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับแก้ ผิดสำแดง และใช้แก้อาการจากการรับประทานเห็ดพิษตามตำรับพื้นบ้าน
ลำต้นหรือเนื้อไม้ : ใช้ต้มน้ำดื่มเพื่อ บำรุงเลือด ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสาน
เปลือกต้น : ใช้ดองหรือแช่ในสุราเพื่อรับประทานก่อนอาหารตามตำรายาไทย ใช้เป็น ยาช่วยเจริญอาหาร

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามภูมิปัญญาและตำรายาไทย

เปลือกต้น : ใช้ดองหรือแช่ในเหล้าโรง รับประทานก่อนอาหาร มีสรรพคุณช่วย เจริญอาหาร และช่วยให้รับประทานอาหารได้มากขึ้น
ราก : ใช้ฝนกับน้ำหรือแช่น้ำ รับประทานเพื่อแก้ ผิดสำแดง
ราก : ใช้ฝนกับน้ำรับประทานเพื่อแก้ เมาเห็ด ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ลำต้น : ต้มน้ำดื่มเพื่อ บำรุงเลือด
ราก : แช่น้ำหรือฝนกับน้ำ ใช้แก้ ผิดสำแดง ซึ่งหมายถึงอาการเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นหลังรับประทานอาหารแสลงหรืออาหารที่ไม่ถูกกับอาการป่วย
ราก : ใช้เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับแก้ เมาเห็ด

ในตำรับยาและการใช้ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

มีรายงานการใช้ เปลือก ราก และเนื้อไม้ ของกระจับนกในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านของกัมพูชา โดยใช้ในลักษณะยาต้ม/ยาชง และมีการระบุการใช้เพื่อช่วย เจริญอาหาร และใช้เป็นยาบำรุงตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

วิธีใช้

เปลือกต้น : นำเปลือกมาแช่หรือดองในสุรา แล้วใช้รับประทานก่อนอาหารตามตำรายาไทยดั้งเดิม
ราก : นำรากมาฝนกับน้ำ หรือแช่น้ำ แล้วรับประทานตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ลำต้น/เนื้อไม้ : นำมาต้มกับน้ำแล้วดื่มตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อบำรุงเลือด

หมายเหตุ : วิธีใช้ข้างต้นเป็นข้อมูลจากตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ควรนำไปใช้ทดแทนการรักษาภาวะพิษจากเห็ดหรือภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์

สาระสำคัญ

กระจับนกเป็น สมุนไพรพื้นบ้านที่มีการใช้มาเป็นเวลานาน โดยส่วนที่กล่าวถึงมากที่สุดคือ ราก เปลือกต้น และลำต้น อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันข้อมูลด้านสารออกฤทธิ์ ปริมาณสารสำคัญ มาตรฐานวัตถุดิบ และการทดลองทางคลินิกของ Euonymus cochinchinensis ยังมีจำกัด จึงไม่ควรสรุปว่าสรรพคุณพื้นบ้านทั้งหมดได้รับการยืนยันทางการแพทย์แล้ว

องค์ประกอบทางเคมี

ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่เผยแพร่เกี่ยวกับ องค์ประกอบทางเคมีเฉพาะของ Euonymus cochinchinensis ยังมีจำกัด เมื่อเทียบกับพืชสมุนไพรที่มีการศึกษามากกว่า จึงยังไม่ควรกำหนดสารใดเป็น สารสำคัญมาตรฐาน สำหรับใช้ควบคุมคุณภาพของกระจับนกโดยไม่มีข้อมูลวิเคราะห์ที่เพียงพอ

พืชในวงศ์ Celastraceae หลายชนิดมีสารกลุ่มเมแทบอไลต์ทุติยภูมิที่หลากหลาย แต่ไม่ควรนำข้อมูลสารเคมีของพืชชนิดอื่นในสกุล Euonymus หรือพืชวงศ์เดียวกันมาเหมารวมว่าเป็นองค์ประกอบของกระจับนก

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีงานวิจัยหนึ่งที่ศึกษาสารสกัดเอทานอลจากพืชพื้นเมืองกัมพูชาจำนวน 69 ชนิด โดยรวม เปลือกและกระพี้ของ Euonymus cochinchinensis ไว้ในกลุ่มตัวอย่าง งานวิจัยใช้เซลล์ประสาท HT22 เป็นแบบจำลองและทดสอบฤทธิ์ปกป้องเซลล์จากความเป็นพิษที่เกิดจากกลูตาเมต แต่สารสกัดจาก E. cochinchinensis ไม่ได้อยู่ในกลุ่ม 8 ตัวอย่างที่แสดงฤทธิ์ปกป้องเซลล์อย่างมีนัยสำคัญ ในการศึกษาดังกล่าว

ดังนั้น ผลการศึกษานี้ยัง ไม่สามารถใช้ยืนยันสรรพคุณทางคลินิก ของกระจับนกในการรักษาโรคใด ๆ ในมนุษย์ได้

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับภูมิปัญญา/ชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์ : มีข้อมูลการใช้ค่อนข้างชัดเจนในประเทศไทยและกัมพูชา
ระดับการทดลองในห้องปฏิบัติการ : มีข้อมูลจำกัด และยังไม่มีหลักฐานเพียงพอสำหรับสรุปประสิทธิผลทางยา
ระดับสัตว์ทดลอง : ยังไม่มีหลักฐานที่เพียงพอสำหรับการยืนยันสรรพคุณที่ใช้ในตำรายาไทย
ระดับการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์ : ยังไม่มีหลักฐานคุณภาพสูงที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลและขนาดใช้ที่เหมาะสม

โดยรวมจึงควรจัด หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ของกระจับนกอยู่ในระดับต่ำ/จำกัด และควรแยกให้ชัดเจนระหว่าง สรรพคุณตามภูมิปัญญา กับ สรรพคุณที่ผ่านการพิสูจน์ทางคลินิก

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ข้อมูลเภสัชวิทยาเฉพาะของ กระจับนก (Euonymus cochinchinensis) ยังมีจำกัด งานวิจัยที่ค้นพบมีลักษณะเป็นการคัดกรองสารสกัดจากพืชจำนวนมากในระดับเซลล์ ไม่ใช่การศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาแบบเจาะจงของกระจับนก และยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะกำหนดกลไกการออกฤทธิ์ ขนาดยา หรือสารออกฤทธิ์หลักของพืชชนิดนี้

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้าน ความเป็นพิษเฉียบพลัน ความเป็นพิษเรื้อรัง ความเป็นพิษต่อระบบสืบพันธุ์ และความปลอดภัยในการใช้ระยะยาว ของกระจับนกยังมีจำกัด การที่มีประวัติการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านไม่ได้หมายความว่าสามารถใช้ในปริมาณสูงหรือใช้ต่อเนื่องได้อย่างปลอดภัย

ควรระมัดระวังเป็นพิเศษในการใช้ สารสกัดเข้มข้น หรือผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐาน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลด้านขนาดที่ปลอดภัยอย่างเพียงพอ

ข้อห้ามใช้

ไม่ควรใช้กระจับนกเป็นวิธีหลักในการรักษา พิษจากเห็ด หรืออาการพิษจากอาหาร เนื่องจากภาวะดังกล่าวอาจเป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องได้รับการประเมินและรักษาโดยแพทย์
หลีกเลี่ยงการใช้ใน หญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร เด็ก และผู้ที่มีโรคประจำตัว หากไม่ได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
ไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์ที่ไม่ทราบชนิดพืช ปริมาณ หรือแหล่งที่มา

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับ ปฏิกิริยาระหว่างกระจับนกกับยาแผนปัจจุบัน จึงไม่สามารถระบุคู่ยาที่ปลอดภัยหรือคู่ยาที่ควรหลีกเลี่ยงได้อย่างแน่นอน ผู้ที่รับประทานยาประจำ โดยเฉพาะยาที่มีช่วงการรักษาแคบ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากกระจับนก

การใช้ในอาหาร

มีรายงานการใช้ ใบกระจับนกเป็นอาหารสัตว์ แต่ข้อมูลเกี่ยวกับการนำส่วนต่าง ๆ ของกระจับนกมาใช้เป็นอาหารมนุษย์ยังไม่เด่นชัด จึงไม่ควรนำส่วนของพืชมาใช้ประกอบอาหารโดยไม่มีข้อมูลยืนยันด้านความปลอดภัยและการจำแนกชนิดที่ถูกต้อง

การใช้ในผลิตภัณฑ์

สามารถพบการกล่าวถึง เปลือกต้น ในรูปแบบวัตถุดิบสมุนไพรพื้นบ้านสำหรับเตรียมยาดองหรือยาสมุนไพรเพื่อช่วยเจริญอาหาร
เนื้อไม้ มีการใช้ประโยชน์ในงานพื้นบ้านบางประเภท
ในปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะระบุ ผลิตภัณฑ์สมุนไพรเชิงพาณิชย์มาตรฐาน ที่มี Euonymus cochinchinensis เป็นตัวยาสำคัญ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

รากและเปลือกต้น ควรเก็บจากต้นที่จำแนกชนิดได้ถูกต้อง และหลีกเลี่ยงการเก็บจากพื้นที่ปนเปื้อน
หลังเก็บควรทำความสะอาดและลดความชื้นอย่างเหมาะสมก่อนเก็บรักษา
วัตถุดิบแห้งควรเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด แมลง และเชื้อรา
ควรติดฉลาก ชื่อสมุนไพร ชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนที่ใช้ และวันที่เก็บ เพื่อป้องกันการสับสนกับพืชชนิดอื่นที่มีชื่อพื้นบ้านใกล้เคียงกัน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

กระจับนกมีชื่อเรียกแตกต่างกันตามภูมิภาค และมีการใช้ใน ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านของไทย โดยเฉพาะภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ตำรายาพื้นบ้านระบุการใช้ รากแก้ผิดสำแดงและแก้เมาเห็ด ส่วนลำต้นใช้ บำรุงเลือด และเปลือกต้นใช้ ช่วยเจริญอาหาร

นอกจากนี้ งานรวบรวมภูมิปัญญาการใช้พืชสมุนไพรในกัมพูชายังรายงานการใช้ E. cochinchinensis โดยใช้ เปลือก ราก และเนื้อไม้ ในตำรับพื้นบ้านบางพื้นที่

ประวัติและวัฒนธรรม

ชื่อวิทยาศาสตร์ Euonymus cochinchinensis ได้รับการตีพิมพ์โดย Pierre ในงาน Flore Forestière de la Cochinchine ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 โดยมีหลักฐานตัวอย่างต้นแบบจากเวียดนาม และต่อมาพบการใช้ชื่อพ้องหลายชื่อในงานพฤกษศาสตร์ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ในระดับวัฒนธรรมพืชพื้นบ้าน กระจับนกสะท้อนให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่าง ทรัพยากรป่าไม้กับภูมิปัญญาการรักษาพื้นบ้าน โดยชื่อเรียกและวิธีใช้แตกต่างกันไปตามท้องถิ่น

สถานะการอนุรักษ์

สถานะระดับโลกของ Euonymus cochinchinensis ถูกระบุเป็น Least Concern (LC) หรือความเสี่ยงต่ำ ตามข้อมูลที่เชื่อมโยงกับ IUCN อย่างไรก็ตาม สถานะการอนุรักษ์ในระดับท้องถิ่นอาจแตกต่างกัน และการเก็บรากหรือเปลือกจากธรรมชาติโดยตรงอาจส่งผลต่อต้นแม่ จึงควรส่งเสริมการเก็บเกี่ยวอย่างยั่งยืนและการขยายพันธุ์เพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
ไฟลัม (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
ชั้นย่อย (Subclass) : Magnoliidae
อันดับ (Order) : Celastrales
วงศ์ (Family) : Celastraceae
สกุล (Genus) : Euonymus L.
ชนิด (Species) : Euonymus cochinchinensis Pierre

ชื่อพ้องที่สำคัญ : Euonymus similis Craib, Euonymus philippinensis Merr., Euonymus oliganthus Merr., Euonymus pahangensis Ridl., Euonymus colonoides Craib, Glyptopetalum scortechinii King และ Sphaerodiscus cochinchinensis (Pierre) Nakai

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของ กระจับนก ควรพิจารณาร่วมกันทั้งลักษณะทางสัณฐานวิทยาและชื่อวิทยาศาสตร์ โดยลักษณะสำคัญ ได้แก่

ลำต้น : ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก เปลือกมีร่องแตกตามยาว
ใบ : ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีถึงรูปรีแกมขอบขนาน ผิวใบเกลี้ยง
ดอก : ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบ กลีบดอกมีขอบเป็นฝอย
ผล : ผลรูปไข่กลับถึงค่อนข้างกลม ปลายเว้าเป็นประมาณ 5 พู และเมื่อแก่มีสีชมพูถึงแดงเข้ม
ชื่อวิทยาศาสตร์สำหรับยืนยันชนิด : Euonymus cochinchinensis Pierre

สำหรับวัตถุดิบแห้งหรือวัตถุดิบที่บดเป็นผง ควรใช้ ตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิง (voucher specimen) ร่วมกับวิธีตรวจสอบทางพฤกษศาสตร์หรือการวิเคราะห์ DNA barcoding เมื่อจำเป็น เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชสกุล Euonymus ชนิดอื่น

คำเตือนทางการแพทย์

กระจับนกเป็นสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้จากภูมิปัญญาพื้นบ้าน แต่หลักฐานทางคลินิกยังไม่เพียงพอ จึงไม่ควรกล่าวอ้างว่าสามารถรักษาโรคหรือภาวะพิษได้โดยตรง โดยเฉพาะกรณี เมาเห็ดหรือสงสัยได้รับสารพิษจากเห็ด ไม่ควรใช้กระจับนกแทนการรักษาฉุกเฉิน

ผู้ที่ตั้งใจใช้กระจับนกในรูปแบบยา สมุนไพรสกัด หรือผลิตภัณฑ์เสริมสุขภาพ ควรปรึกษา แพทย์แผนไทย แพทย์ หรือเภสัชกร ก่อนใช้ และควรเลือกวัตถุดิบที่ผ่านการตรวจสอบชนิดและแหล่งที่มาอย่างเหมาะสม

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). (2567). ตำรายา ฉบับพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านตลาดน้ำ. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร.
องค์การสวนพฤกษศาสตร์. (2563). กระจับนก หรือ มะดะ คอแห้ง. กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ: Euonymus cochinchinensis Pierre. TH-BIF.
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (ม.ป.ป.). ลักษณะประจำวงศ์พรรณไม้. สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช.
Keo, S., Lee, D.-S., Li, B., Choi, H.-G., Kim, K.-S., Ko, W.-M., Oh, H., & Kim, Y.-C. (2012). Neuroprotective effects of Cambodian plant extracts on glutamate-induced cytotoxicity in HT22 cells. Natural Product Sciences, 18(3), 177–182.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Euonymus cochinchinensis Pierre. Plants of the World Online.
International Union for Conservation of Nature (IUCN). (2022). Euonymus cochinchinensis — The IUCN Red List of Threatened Species.
National Museum of Natural Science. (2025). Euonymus cochinchinensis — Indo-China euonymus. Taiwan Botanical Garden.