ครั่ง
ครั่งเป็นเครื่องยาสมุนไพรจากธรรมชาติที่มีความสำคัญทั้งในด้านการแพทย์แผนไทยและอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ แม้จะถูกจัดอยู่ในกลุ่มสมุนไพรที่มีการใช้มาแต่โบราณ แต่ครั่งไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของพืชโดยตรง หากเป็นสารเรซินหรือชันที่สร้างขึ้นจากแมลงครั่ง ซึ่งอาศัยดูดกินน้ำเลี้ยงจากกิ่งไม้และขับสารออกมาห่อหุ้มตัวเองจนเกิดเป็นรังครั่ง มีลักษณะเป็นก้อนแข็งสีน้ำตาลแดงถึงแดงคล้ำ
ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ครั่งมีรสฝาด มีการนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาเพื่อบรรเทาอาการท้องเสีย แก้บิด ห้ามเสมหะ และบำรุงโลหิต นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งของสีแดงธรรมชาติและเรซินที่นำไปใช้ประโยชน์ในอุตสาหกรรมอาหาร เครื่องสำอาง ยา และผลิตภัณฑ์เคลือบผิวอีกด้วย
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพร: ครั่ง
- ชื่อภาษาอังกฤษ: Lac, Lac Resin, Lac Insect
- ชื่อเรียกอื่น: ครั่งดุ้น ครั่งดิบ จุ้ยเก้ง (จีน)
- ชื่อวิทยาศาสตร์ของแมลงครั่งที่พบในประเทศไทย: Kerria chinensis (Mahdihassan)
- ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ใช้ในอุตสาหกรรมครั่งสากล: Kerria lacca (Kerr, 1782)
- ชื่อพ้องที่พบในเอกสารเก่า: Laccifer chinensis Mahdihassan
- วงศ์: Kerriidae
- ประเภทวัตถุดิบ: เครื่องยาจากสัตว์ (Animal-derived crude drug)
- ลักษณะวัตถุดิบ: สารเรซินหรือชันที่แมลงครั่งสร้างขึ้นและสะสมอยู่บนกิ่งไม้
- สี: น้ำตาลแดง แดงเข้ม หรือแดงคล้ำ
- กลิ่น: โดยทั่วไปไม่มีกลิ่นเด่นชัด
- รสตามตำรายาไทย: รสฝาด
- ส่วนที่นำมาใช้: สารคัดหลั่งหรือเรซินจากแมลงครั่ง
หมายเหตุ: ชื่อ Kerria chinensis ใช้อ้างถึงแมลงครั่งที่มีรายงานในประเทศไทย ขณะที่ Kerria lacca เป็นชนิดที่มีการศึกษาและเพาะเลี้ยงเพื่อผลิตครั่งในเชิงพาณิชย์อย่างแพร่หลายในต่างประเทศ จึงไม่ควรนำข้อมูลของทั้งสองชนิดมาใช้แทนกันโดยไม่ตรวจสอบชนิดของวัตถุดิบ
ลักษณะทางชีววิทยาและสัณฐานวิทยา
ครั่งเป็นผลิตผลจากแมลงขนาดเล็กในกลุ่มแมลงปากดูด (Scale Insects) ซึ่งอาศัยอยู่ตามกิ่งและยอดอ่อนของพืชอาศัย ตัวแมลงจะดูดกินน้ำเลี้ยงจากเนื้อเยื่อพืชและสร้างสารเรซินออกมาห่อหุ้มร่างกายจนเกิดเป็นรังครั่ง
เนื่องจากครั่งเป็นผลิตผลจากสัตว์ ไม่ใช่พืช จึงไม่มีลำต้น ใบ ดอก ผล เมล็ด และรากเหมือนสมุนไพรทั่วไป ลักษณะที่สามารถอธิบายได้แบ่งออกเป็นส่วนของแมลงและผลิตผลที่แมลงสร้างขึ้น ดังนี้
- ลักษณะลำตัว: แมลงครั่งตัวเมียมีลำตัวอ่อนนุ่ม รูปร่างคล้ายถุงหรือทรงรี เมื่อเจริญเต็มวัยจะมีลำตัวขยายใหญ่ขึ้นและถูกห่อหุ้มด้วยสารเรซิน ตัวเมียโตเต็มวัยของแมลงครั่งในกลุ่มที่มีการศึกษามีขนาดประมาณ 2.9–3.3 มิลลิเมตร ยาว และกว้างประมาณ 2.6–2.8 มิลลิเมตร
- ลักษณะตัวเมีย: เป็นเพศที่มีความสำคัญต่อการผลิตเรซิน มีการลดรูปของอวัยวะเคลื่อนไหว และเกาะติดอยู่กับพืชอาศัยหลังจากเข้าสู่ระยะตั้งถิ่นฐาน
- ลักษณะตัวผู้: มีขนาดเล็กกว่าเพศเมีย ลำตัวแบ่งเป็นส่วนหัว อก และท้องชัดเจน มีหนวดและขา ตัวเต็มวัยบางชนิดมีปีก สามารถเคลื่อนที่เพื่อผสมพันธุ์ได้
- ลักษณะไข่: ไข่มีขนาดเล็กมากและพัฒนาอยู่ภายในบริเวณที่ตัวเมียสร้างสารเรซินห่อหุ้ม
- ลักษณะตัวอ่อน: ตัวอ่อนระยะแรกมีสีแดงสดหรือแดงเข้ม มีขนาดเล็กและสามารถเคลื่อนที่ออกจากรังเพื่อค้นหากิ่งพืชที่เหมาะสมสำหรับเกาะอาศัย
- ลักษณะรังครั่ง: เกิดจากสารเรซินที่แมลงขับออกมาสะสมและแข็งตัว มีลักษณะเป็นก้อนหรือเปลือกหุ้มกิ่งไม้ ผิวขรุขระและมีสีตั้งแต่น้ำตาลแดงจนถึงแดงคล้ำ
- ลักษณะสี: สีของครั่งขึ้นอยู่กับชนิดของแมลง พืชอาศัย ระยะการเจริญเติบโต และกระบวนการเก็บเกี่ยว

สำหรับส่วนของพืชอาศัย ครั่งสามารถเกาะอยู่บนกิ่งไม้และยอดอ่อนของพืชหลายชนิด โดยเฉพาะต้นฉำฉา (จามจุรี) ทองกวาว พุทรา ตะคร้อ สะแก และพืชในวงศ์ถั่วบางชนิด
ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
แมลงครั่งพบกระจายพันธุ์ในเขตร้อนและเขตกึ่งร้อนของทวีปเอเชีย โดยเฉพาะภูมิภาคเอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และบางพื้นที่ของเอเชียตะวันออก
ประเทศที่มีรายงานการพบหรือมีการเพาะเลี้ยงแมลงครั่ง ได้แก่
- ประเทศไทย
- ประเทศอินเดีย
- ประเทศจีน
- ประเทศเมียนมา
- ประเทศลาว
- ประเทศกัมพูชา
- ประเทศเวียดนาม
- ประเทศบังกลาเทศ
- ประเทศเนปาล
- ประเทศปากีสถาน
- ประเทศศรีลังกา
- ประเทศมาเลเซีย
ในประเทศไทยมีการผลิตครั่งจากแมลงที่อาศัยอยู่บนพืชหลายชนิด โดยเฉพาะต้นฉำฉาหรือต้นจามจุรี ซึ่งเป็นพืชอาศัยที่พบได้ทั่วไปและสามารถใช้เป็นแหล่งเพาะเลี้ยงแมลงครั่งได้
การกระจายพันธุ์ของแมลงครั่งขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของสภาพภูมิอากาศ ความชื้น อุณหภูมิ ชนิดของพืชอาศัย และความสมบูรณ์ของกิ่งไม้
การปลูกและการขยายพันธุ์
ครั่งไม่สามารถปลูกจากเมล็ดหรือขยายพันธุ์ด้วยการปักชำเหมือนพืชสมุนไพรทั่วไป แต่ใช้วิธีเพาะเลี้ยงแมลงครั่งบนต้นไม้ที่เป็นพืชอาศัย โดยอาศัยการนำกิ่งที่มีแมลงครั่งในระยะเหมาะสมไปผูกติดกับต้นไม้ต้นใหม่ เพื่อให้ตัวอ่อนกระจายออกไปเกาะและสร้างรังครั่ง
วิธีการเพาะเลี้ยงครั่งมีขั้นตอนสำคัญดังนี้
- การเลือกพืชอาศัย: เลือกต้นไม้ที่เหมาะสม เช่น ฉำฉา ทองกวาว พุทรา ตะคร้อ และพืชอาศัยชนิดอื่นที่เหมาะกับพื้นที่
- การเตรียมต้นไม้: เลือกต้นไม้ที่มีความสมบูรณ์ แข็งแรง มีกิ่งอ่อนและยอดใหม่ที่เหมาะสำหรับให้แมลงครั่งเกาะ
- การเตรียมกิ่งพันธุ์ครั่ง: คัดเลือกกิ่งที่มีรังครั่งสมบูรณ์และมีตัวอ่อนที่พร้อมออกจากรัง
- การปล่อยตัวอ่อน: นำกิ่งพันธุ์ครั่งไปผูกติดกับกิ่งของต้นไม้เป้าหมาย เพื่อให้ตัวอ่อนเคลื่อนที่ออกไปเกาะตามกิ่งอ่อน
- การดูแลรักษา: ตรวจสอบการเกาะของตัวอ่อน ป้องกันศัตรูธรรมชาติ และดูแลความสมบูรณ์ของพืชอาศัย
- การเก็บเกี่ยว: เมื่อแมลงเจริญเติบโตและสร้างสารเรซินสะสมบนกิ่งไม้ในปริมาณเหมาะสม จึงเก็บกิ่งที่มีรังครั่งไปแปรรูป
วงจรชีวิตของ Kerria lacca ที่มีการศึกษามีระยะเวลาประมาณ 6–8 เดือน ทั้งนี้ระยะเวลาจริงอาจแตกต่างกันตามสายพันธุ์ สภาพอากาศ และชนิดของพืชอาศัย
ส่วนที่ใช้เป็นยา
ส่วนที่นำมาใช้เป็นเครื่องยาสมุนไพร คือ สารเรซินหรือชันที่แมลงครั่งสร้างขึ้น และสะสมอยู่ตามกิ่งไม้ มีการเก็บเกี่ยวและนำมาแปรรูปเป็นครั่งดิบหรือครั่งแห้งเพื่อใช้ประโยชน์
วัตถุดิบที่พบ ได้แก่
- ครั่งดิบ: กิ่งไม้ที่มีสารเรซินและรังครั่งเกาะสะสมอยู่ สามารถนำไปผ่านกระบวนการแยกสิ่งเจือปน
- ครั่งแห้ง: วัตถุดิบครั่งที่ผ่านการทำให้แห้งและเตรียมไว้สำหรับการแปรรูป
- ครั่งที่ผ่านการคัดแยก: เป็นวัตถุดิบที่ผ่านการแยกเศษกิ่งไม้ สิ่งสกปรก และส่วนที่ไม่ต้องการออก
- สารคัดหลั่งจากแมลงครั่ง: เป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับการใช้เป็นเครื่องยาในตำรับยาแผนไทยบางตำรับ
ควรแยกความแตกต่างระหว่างครั่งที่ใช้เป็นเครื่องยา ครั่งที่ใช้สกัดสี และครั่งที่นำไปผลิตเชลแล็ก (Shellac) เนื่องจากกระบวนการผลิตและองค์ประกอบของผลิตภัณฑ์อาจแตกต่างกัน
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
ตามตำรายาไทยและภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน ครั่งมีรสฝาด มีการนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาเพื่อบรรเทาอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารและระบบทางเดินหายใจบางประการ
สรรพคุณตามภูมิปัญญา ได้แก่
- แก้ท้องเสีย: มีการใช้ครั่งเป็นส่วนประกอบของตำรับยาแผนไทยสำหรับบรรเทาอาการท้องเสีย
- แก้ท้องร่วง: ใช้ในตำรับยาเพื่อช่วยควบคุมการถ่ายอุจจาระตามองค์ความรู้ดั้งเดิม
- แก้บิด: มีการใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนโบราณสำหรับอาการท้องเสียและถ่ายผิดปกติ
- คุมอุจจาระ: ด้วยรสฝาดตามตำรายาไทย จึงมีการใช้ในตำรับยาที่มีวัตถุประสงค์เพื่อช่วยควบคุมการขับถ่าย
- บำรุงโลหิต: มีการกล่าวถึงการใช้ครั่งในตำรับยาโบราณเพื่อบำรุงโลหิต
- ห้ามเสมหะ: เป็นสรรพคุณที่ปรากฏในตำรายาไทยบางแหล่ง
- แก้ไอ: มีการกล่าวถึงการใช้ครั่งในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่ โดยเฉพาะครั่งที่ได้จากพืชอาศัยบางชนิด
ข้อควรทราบ: สรรพคุณดังกล่าวเป็นข้อมูลจากตำรับยาและภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ได้หมายความว่าครั่งเดี่ยวได้รับการพิสูจน์ว่ารักษาอาการเหล่านี้ได้จากการทดลองทางคลินิกในมนุษย์
วิธีใช้
การใช้ครั่งเป็นเครื่องยาในตำรับยาแผนไทยควรอาศัยวัตถุดิบที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพและใช้ตามสูตรตำรับที่มีมาตรฐาน ไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานเอง เนื่องจากข้อมูลขนาดใช้ครั่งเดี่ยวและความปลอดภัยจากการรับประทานยังมีจำกัด
รูปแบบการใช้ที่มีการกล่าวถึง ได้แก่
- การใช้ในตำรับยาแผนไทย: นำครั่งเป็นส่วนประกอบร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในตำรับยา เช่น ยาเหลืองปิดสมุทร
- การใช้เป็นวัตถุดิบยา: ผ่านการคัดแยก ทำความสะอาด และเตรียมวัตถุดิบตามมาตรฐานของตำรับยา
- การใช้เป็นสารให้สี: นำสารสีจากครั่งไปผ่านกระบวนการสกัดและแปรรูปตามวัตถุประสงค์
ไม่ควรนำครั่งดิบที่เก็บจากกิ่งไม้มาเคี้ยว รับประทาน หรือต้มดื่มเองโดยไม่มีข้อมูลด้านคุณภาพและขนาดใช้ที่ชัดเจน
ในบัญชียาจากสมุนไพร
ครั่งมีความเกี่ยวข้องกับตำรับยาแผนไทยที่ใช้ในบัญชียาจากสมุนไพร โดยมีการระบุเป็นส่วนประกอบของ ยาเหลืองปิดสมุทร
ยาเหลืองปิดสมุทรเป็นตำรับยาแผนไทยที่ประกอบด้วยสมุนไพรหลายชนิด มีข้อบ่งใช้ตามองค์ความรู้ดั้งเดิมสำหรับบรรเทาอาการท้องเสียชนิดที่ไม่เกิดจากการติดเชื้อ เช่น
- อาการท้องเสียที่ไม่มีไข้
- อาการท้องเสียที่ไม่มีมูกหรือเลือดปนในอุจจาระ
ครั่งเป็นเพียงหนึ่งในส่วนประกอบของตำรับยา ไม่ใช่ตัวยาเดี่ยวที่มีข้อบ่งใช้และขนาดรับประทานแยกต่างหาก
หมายเหตุ: การตรวจสอบสถานะของตำรับยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรควรอ้างอิงประกาศฉบับล่าสุดของคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ เนื่องจากบัญชีดังกล่าวมีการปรับปรุงเพิ่มเติมเป็นระยะ
สารสำคัญ
ครั่งเป็นแหล่งของสารธรรมชาติหลายกลุ่ม โดยองค์ประกอบหลักประกอบด้วยเรซิน สีธรรมชาติ และไขจากแมลงครั่ง
สารสำคัญที่พบ ได้แก่
- Laccaic acids: เป็นสารสีแดงธรรมชาติในกลุ่มแอนทราควิโนน (Anthraquinones) ประกอบด้วย Laccaic acid A, B, C, D และ E มีบทบาทสำคัญในการให้สีแดงแก่ผลิตภัณฑ์ครั่ง
- Aleuritic acid: เป็นกรดไขมันไฮดรอกซีชนิดหนึ่ง มีชื่อทางเคมีว่า 9,10,16-trihydroxyhexadecanoic acid เป็นองค์ประกอบสำคัญที่เกี่ยวข้องกับโครงสร้างของเรซิน
- Shellolic acid: เป็นกรดธรรมชาติที่พบในส่วนเรซินของครั่ง
- Jalaric acid: เป็นองค์ประกอบประเภทกรดเรซินที่พบในผลิตภัณฑ์ครั่ง
- Laksholic acid: เป็นสารกลุ่มกรดที่พบในองค์ประกอบของเรซิน
- Hydroxy fatty acids: เป็นกลุ่มกรดไขมันที่มีหมู่ไฮดรอกซิล มีส่วนเกี่ยวข้องกับคุณสมบัติทางกายภาพของเรซิน
- Lac wax: เป็นไขธรรมชาติที่ประกอบด้วยเอสเทอร์ของกรดไขมันและแอลกอฮอล์สายยาว
องค์ประกอบโดยประมาณของครั่งดิบในรายงานทางวิชาการ ได้แก่
- เรซินประมาณ 70–80%
- ไขประมาณ 5–6%
- สารสีประมาณ 1–2% ในผลิตภัณฑ์ครั่งบางชนิด โดยสัดส่วนอาจสูงขึ้นในครั่งดิบที่ยังไม่ได้ผ่านการแยกสี
- สารประกอบอื่น เช่น โปรตีน น้ำตาล เกลือแร่ และความชื้น
สัดส่วนเหล่านี้อาจแตกต่างกันตามชนิดแมลง พืชอาศัย ระยะเก็บเกี่ยว และกระบวนการแปรรูป จึงไม่ควรใช้เป็นค่ามาตรฐานตายตัวสำหรับครั่งทุกแหล่งผลิต
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
มีงานวิจัยเกี่ยวกับแมลงครั่งและผลิตภัณฑ์จากครั่งในหลายด้าน โดยเฉพาะการศึกษาสารสีธรรมชาติ คุณสมบัติของเรซิน และการนำสารสกัดไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ทางอุตสาหกรรมและชีวภาพ
งานวิจัยที่น่าสนใจ ได้แก่
- การศึกษาสารสีจากครั่ง: พบว่าสารสีแดงจากครั่งประกอบด้วยสารในกลุ่ม Anthraquinone โดยมี Laccaic acid หลายชนิดเป็นองค์ประกอบสำคัญ สามารถนำไปใช้เป็นสีธรรมชาติในอุตสาหกรรมสิ่งทอและผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ
- การศึกษาสารต้านจุลชีพ: งานวิจัยของ Srivastava และคณะ (2017) ศึกษาการดัดแปลงสารสีจากครั่งให้เป็นอนุพันธ์เมทิลของ Laccaic acid เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพทางชีวภาพ โดยพบว่าการดัดแปลงทางเคมีมีความสำคัญต่อคุณสมบัติของสาร อย่างไรก็ตาม ผลการทดลองดังกล่าวไม่ใช่หลักฐานว่าครั่งดิบสามารถใช้รักษาการติดเชื้อได้
- การศึกษาองค์ประกอบของเรซิน: พบว่าเรซินจากครั่งมีกรดไขมันไฮดรอกซีและสารประกอบประเภทเรซินหลายชนิด ซึ่งมีส่วนช่วยให้เกิดความแข็ง ความเหนียว และคุณสมบัติในการเคลือบผิว
- การศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพ: มีการศึกษาชนิดของแมลงครั่ง พืชอาศัย และความสัมพันธ์ระหว่างชนิดพืชกับคุณภาพของครั่ง เพื่อพัฒนาวิธีการเพาะเลี้ยงและเพิ่มผลผลิต
ในภาพรวม งานวิจัยสมัยใหม่ส่วนใหญ่เน้นการพัฒนาครั่งในฐานะวัตถุดิบทางชีวภาพและอุตสาหกรรม มากกว่าการศึกษาประสิทธิผลของครั่งในฐานะยารักษาโรคในมนุษย์
การศึกษาทางเภสัชวิทยา
การศึกษาทางเภสัชวิทยาของครั่งและสารที่ได้จากครั่งมีข้อมูลในระดับห้องปฏิบัติการอยู่บ้าง โดยมุ่งเน้นการศึกษาคุณสมบัติของสารสีและองค์ประกอบของเรซิน
- ฤทธิ์ต้านจุลชีพ: สารอนุพันธ์ของ Laccaic acid ที่ผ่านการดัดแปลงทางเคมีมีการศึกษาฤทธิ์ต้านแบคทีเรียและเชื้อราในห้องปฏิบัติการ แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าครั่งดิบมีประสิทธิภาพในการรักษาโรคติดเชื้อ
- ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: สารในกลุ่ม Anthraquinones เป็นกลุ่มสารที่มีการศึกษาคุณสมบัติทางชีวภาพหลายด้าน แต่ผลการศึกษาของสารแต่ละชนิดอาจแตกต่างกัน และไม่ควรเหมารวมว่าครั่งทุกชนิดมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระในระดับที่มีประโยชน์ทางการรักษา
- คุณสมบัติในการสร้างฟิล์ม: เรซินจากครั่งสามารถสร้างชั้นฟิล์มบาง ๆ บนพื้นผิว มีคุณสมบัติในการเคลือบและป้องกันความชื้น จึงนำไปใช้ในอุตสาหกรรมอาหารและผลิตภัณฑ์เคลือบ
- คุณสมบัติทางชีวภาพของสารสี: มีการศึกษาสารสีจากครั่งเพื่อพัฒนาเป็นสารออกฤทธิ์และผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ แต่ยังจำเป็นต้องมีข้อมูลด้านความเป็นพิษและประสิทธิภาพเพิ่มเติม
ข้อจำกัดของหลักฐาน: ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลของครั่งเดี่ยวในการรักษาโรคท้องเสีย บิด ไอ หรือโรคอื่น ๆ ตามที่กล่าวไว้ในตำรายาโบราณ
ความปลอดภัย
ข้อมูลด้านความปลอดภัยของครั่งแตกต่างกันตามรูปแบบการใช้ ได้แก่ ครั่งดิบ สารสกัดสี เรซิน และเชลแล็กที่ผ่านกระบวนการผลิต
- ครั่งดิบที่เก็บจากธรรมชาติอาจมีฝุ่น เศษกิ่งไม้ สิ่งสกปรก และสารปนเปื้อนจากสภาพแวดล้อม
- ผู้ที่มีประวัติแพ้ครั่งหรือผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนประกอบจากครั่งควรหลีกเลี่ยง
- ผลิตภัณฑ์ครั่งที่ใช้ในอาหารหรือยาไม่ควรนำมาเทียบกับครั่งดิบโดยตรง เนื่องจากผ่านกระบวนการผลิตและควบคุมคุณภาพต่างกัน
- การใช้ครั่งรับประทานเป็นเครื่องยาเดี่ยวไม่มีข้อมูลขนาดใช้และความปลอดภัยระยะยาวที่เพียงพอ
- การใช้ในเด็ก หญิงตั้งครรภ์ และหญิงให้นมบุตรควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน
- หากเกิดอาการแพ้ ผื่นคัน บวม หายใจลำบาก หรืออาการผิดปกติหลังใช้ผลิตภัณฑ์ ควรหยุดใช้และเข้ารับการประเมินทางการแพทย์
ข้อห้ามใช้
- ห้ามใช้ครั่งเป็นยารักษาโรคด้วยตนเองโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
- ผู้ที่มีประวัติแพ้ครั่งหรือส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์ควรหลีกเลี่ยง
- ไม่ควรใช้ครั่งดิบที่ไม่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพมารับประทาน
- ไม่ควรนำผลิตภัณฑ์เชลแล็กสำหรับงานอุตสาหกรรมหรือเคลือบผิวมาใช้เป็นยา
- ผู้ที่มีอาการท้องเสียร่วมกับไข้สูง ถ่ายเป็นมูกเลือด ปวดท้องรุนแรง หรือมีภาวะขาดน้ำ ไม่ควรใช้ตำรับยาสมุนไพรเพื่อทดแทนการรักษาทางการแพทย์
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับระบุปฏิกิริยาระหว่างครั่งเดี่ยวกับยาแผนปัจจุบันอย่างชัดเจน
ผู้ที่ใช้ยาประจำหรือมีโรคประจำตัวควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีครั่งเป็นส่วนประกอบ โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ใช้รับประทานเป็นประจำหรือใช้ร่วมกับสมุนไพรหลายชนิด
การใช้ในอาหาร
ครั่งมีบทบาทในอุตสาหกรรมอาหาร โดยเฉพาะในรูปของเชลแล็ก (Shellac) ซึ่งเป็นเรซินธรรมชาติที่ผ่านกระบวนการแปรรูปและนำมาใช้เป็นสารเคลือบผิวอาหาร
การใช้ประโยชน์ ได้แก่
- สารเคลือบผิวผลไม้: ใช้สร้างชั้นเคลือบบาง ๆ เพื่อเพิ่มความเงางามและช่วยลดการสูญเสียความชื้น
- สารเคลือบลูกอมและขนม: ใช้เพิ่มความเงางามและช่วยป้องกันผิวผลิตภัณฑ์จากความชื้น
- สารเคลือบผลิตภัณฑ์อาหาร: ใช้ในผลิตภัณฑ์บางประเภทเพื่อปรับปรุงลักษณะพื้นผิวและช่วยรักษาคุณภาพ
เชลแล็กที่ใช้ในอาหารเป็นวัตถุดิบที่ผ่านกระบวนการผลิตและต้องเป็นไปตามข้อกำหนดด้านความปลอดภัยของอาหาร ไม่ใช่การนำครั่งดิบมาผสมในอาหารโดยตรง
การใช้ในผลิตภัณฑ์
ครั่งเป็นวัตถุดิบธรรมชาติที่มีประโยชน์ในหลายอุตสาหกรรม เนื่องจากมีคุณสมบัติในการสร้างฟิล์ม ยึดเกาะ และให้สี
- อุตสาหกรรมยา: ใช้เชลแล็กเป็นสารเคลือบในผลิตภัณฑ์ยาบางประเภท
- อุตสาหกรรมอาหาร: ใช้เป็นสารเคลือบผิวอาหารและลูกอม
- อุตสาหกรรมเครื่องสำอาง: ใช้เป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์บางชนิดที่ต้องการคุณสมบัติในการสร้างฟิล์มและให้สี
- อุตสาหกรรมสีธรรมชาติ: ใช้สารสีจากครั่งเป็นสีย้อมผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ และวัสดุสิ่งทอ
- อุตสาหกรรมเฟอร์นิเจอร์: ใช้เชลแล็กเป็นสารเคลือบผิวไม้เพื่อเพิ่มความเงางาม
- อุตสาหกรรมกาวและสารเคลือบ: ใช้เป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์ที่ต้องการคุณสมบัติการยึดเกาะและการเคลือบพื้นผิว
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
การเก็บเกี่ยวครั่งควรดำเนินการในช่วงที่แมลงเจริญเติบโตและสร้างเรซินสะสมบนกิ่งไม้ในปริมาณเหมาะสม โดยพิจารณาจากวัตถุประสงค์ในการผลิต หากต้องการใช้เป็นวัตถุดิบสีธรรมชาติหรือใช้เป็นแม่พันธุ์สำหรับการเพาะเลี้ยง จะมีช่วงเวลาเก็บเกี่ยวที่แตกต่างกัน
ขั้นตอนการเก็บเกี่ยวและจัดเก็บ ได้แก่
- เลือกกิ่งไม้ที่มีรังครั่งสมบูรณ์และมีคุณภาพดี
- ตัดกิ่งที่มีรังครั่งโดยระมัดระวังไม่ให้วัตถุดิบเสียหาย
- แยกสิ่งเจือปน เช่น เศษไม้ ฝุ่น และแมลงที่ไม่ต้องการออก
- นำวัตถุดิบไปผ่านกระบวนการทำความสะอาดและทำให้แห้งตามวัตถุประสงค์
- เก็บในภาชนะที่สะอาด แห้ง และปิดสนิท
- หลีกเลี่ยงความชื้น แสงแดดโดยตรง และความร้อนสูง
- ป้องกันการปนเปื้อนจากเชื้อรา แมลง และสารเคมี
สำหรับวัตถุดิบที่ใช้เป็นเครื่องยา ควรมีการตรวจสอบเอกลักษณ์และคุณภาพก่อนนำไปใช้ในตำรับยา
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
ครั่งเป็นหนึ่งในวัตถุดิบธรรมชาติที่มีความเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาของชุมชนในประเทศไทย โดยเฉพาะชุมชนเกษตรกรรมที่มีการเพาะเลี้ยงแมลงครั่งบนต้นไม้ตามธรรมชาติ
ภูมิปัญญาที่เกี่ยวข้องกับครั่ง ได้แก่
- การเลี้ยงแมลงครั่งบนต้นฉำฉาและต้นไม้ชนิดอื่นเพื่อให้ได้ผลผลิตเรซิน
- การใช้ครั่งเป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนไทย
- การใช้สารสีแดงจากครั่งในการย้อมผ้าและวัสดุสิ่งทอ
- การนำเรซินจากครั่งไปใช้เคลือบวัสดุและผลิตภัณฑ์พื้นบ้าน
- การถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับการเลือกต้นไม้ที่เหมาะสมสำหรับการเลี้ยงครั่ง
ครั่งจึงเป็นตัวอย่างของการใช้ประโยชน์จากความสัมพันธ์ระหว่างแมลงกับพืชอาศัย ซึ่งสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจและเป็นส่วนหนึ่งของภูมิปัญญาท้องถิ่นได้
ประวัติและวัฒนธรรม
ครั่งเป็นวัตถุดิบธรรมชาติที่มีประวัติการใช้มายาวนานในหลายประเทศของเอเชีย โดยเฉพาะการใช้เป็นสีแดงจากธรรมชาติสำหรับย้อมผ้าและตกแต่งวัสดุเครื่องใช้
ในประเทศไทย ครั่งมีความสำคัญทั้งในด้านการแพทย์แผนไทยและการผลิตสีธรรมชาติ โดยมีการใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาและเป็นวัตถุดิบสำหรับย้อมผ้า
ในอดีตสีแดงจากครั่งเป็นสีธรรมชาติที่มีคุณค่า เนื่องจากสามารถนำไปใช้ย้อมเส้นใยธรรมชาติ เช่น ผ้าไหมและผ้าขนสัตว์ ทำให้เกิดสีแดงหลายเฉด ตั้งแต่แดงสด แดงเข้ม ไปจนถึงแดงอมม่วง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับกรรมวิธีการย้อมและสารช่วยติดสี
ในด้านการแพทย์แผนไทย ครั่งยังปรากฏอยู่ในองค์ความรู้เกี่ยวกับเครื่องยาจากสัตว์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าการใช้สมุนไพรไทยในอดีตไม่ได้จำกัดเฉพาะพืชเท่านั้น แต่ยังรวมถึงวัตถุดิบจากสัตว์และแร่ธาตุตามหลักการแพทย์แผนโบราณด้วย
สถานะการอนุรักษ์
แมลงครั่งเป็นแมลงที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจและมีการเพาะเลี้ยงเพื่อผลิตเรซินในหลายประเทศ จึงไม่ควรระบุว่ามีสถานะใกล้สูญพันธุ์โดยไม่มีข้อมูลการประเมินเฉพาะชนิด
อย่างไรก็ตาม การรักษาความหลากหลายของพืชอาศัยและระบบนิเวศที่เหมาะสมมีความสำคัญต่อการผลิตครั่งในระยะยาว
แนวทางการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน ได้แก่
- ส่งเสริมการเพาะเลี้ยงแมลงครั่งโดยไม่ทำลายต้นไม้พืชอาศัย
- รักษาความหลากหลายของพืชท้องถิ่นที่เป็นแหล่งอาหารและที่อยู่อาศัย
- ลดการใช้สารเคมีที่อาจส่งผลกระทบต่อแมลงครั่งและแมลงที่เป็นประโยชน์
- สนับสนุนการศึกษาและวิจัยเกี่ยวกับชนิดของแมลงครั่งในประเทศไทย
- ส่งเสริมการเก็บเกี่ยวอย่างเหมาะสมเพื่อรักษาแหล่งพันธุ์ครั่งในธรรมชาติ
สำหรับสถานะการอนุรักษ์ระดับโลกของ Kerria chinensis หรือ Kerria lacca ยังไม่ควรกำหนดระดับความเสี่ยงโดยอาศัยข้อมูลของแมลงครั่งคนละชนิด
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
การจัดจำแนกทางอนุกรมวิธานของแมลงครั่งที่ใช้ในประเทศไทย โดยอ้างอิงการจัดกลุ่มทางชีววิทยาสมัยใหม่ มีดังนี้
- Kingdom: Animalia
- Phylum: Arthropoda
- Subphylum: Hexapoda
- Class: Insecta
- Order: Hemiptera
- Suborder: Sternorrhyncha
- Superfamily: Coccoidea
- Family: Kerriidae
- Genus: Kerria
- Species: Kerria chinensis (Mahdihassan)
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง:
- Kerria chinensis (Mahdihassan) เป็นชื่อที่ใช้กล่าวถึงแมลงครั่งที่พบในประเทศไทยตามเอกสารข้อมูลสมุนไพรไทย
- Laccifer chinensis Mahdihassan เป็นชื่อเดิมที่พบในเอกสารเก่า
- Kerria lacca (Kerr, 1782) เป็นชนิดแมลงครั่งที่มีการเพาะเลี้ยงเพื่อผลิตครั่งเชิงพาณิชย์อย่างแพร่หลายในต่างประเทศ
- Coccus lacca Kerr, 1782 เป็นชื่อพ้องทางอนุกรมวิธานของ Kerria lacca
หมายเหตุ: ชื่อวงศ์และการจัดจำแนกแมลงครั่งในเอกสารเก่าบางฉบับอาจแตกต่างจากการจัดจำแนกสมัยใหม่ จึงควรใช้ฐานข้อมูลอนุกรมวิธานปัจจุบันประกอบการตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ก่อนเผยแพร่
การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร
การตรวจสอบเอกลักษณ์ครั่งมีความสำคัญต่อการควบคุมคุณภาพของวัตถุดิบ โดยเฉพาะการแยกครั่งแท้ออกจากวัตถุดิบที่มีลักษณะคล้ายกันหรือมีการปนเปื้อน
ลักษณะทางกายภาพที่ใช้ตรวจสอบ ได้แก่
- ลักษณะภายนอก: เป็นก้อนแข็งหรือชิ้นเรซินที่เกาะติดกับกิ่งไม้ มีลักษณะเป็นปุ่มหรือเปลือกหุ้ม
- สี: มีสีน้ำตาลแดง แดงเข้ม หรือแดงคล้ำ
- เนื้อสัมผัส: มีลักษณะแข็ง เปราะเมื่อแห้ง และมีคุณสมบัติเป็นเรซิน
- กลิ่น: โดยทั่วไปไม่มีกลิ่นเด่นชัด
- สิ่งเจือปน: ตรวจสอบเศษกิ่งไม้ ฝุ่น ดิน และสิ่งแปลกปลอมที่อาจปะปนอยู่ในวัตถุดิบ
การตรวจสอบทางห้องปฏิบัติการ ได้แก่
- Thin Layer Chromatography (TLC): ใช้ตรวจสอบลักษณะสารประกอบและสารสีในตัวอย่างครั่ง
- High Performance Liquid Chromatography (HPLC): ใช้วิเคราะห์และแยกองค์ประกอบของสารสี เช่น Laccaic acid
- UV-Visible Spectroscopy: ใช้ศึกษาการดูดกลืนแสงของสารสีจากครั่ง
- Fourier Transform Infrared Spectroscopy (FTIR): ใช้ตรวจสอบหมู่ฟังก์ชันทางเคมีของสารประกอบในเรซิน
- Nuclear Magnetic Resonance (NMR): ใช้ศึกษารูปแบบโครงสร้างของสารประกอบทางเคมี
- การตรวจสอบทางจุลทรรศน์และดีเอ็นเอ: สามารถใช้สนับสนุนการจำแนกชนิดแมลงครั่งและการตรวจสอบแหล่งที่มาของวัตถุดิบได้ตามความเหมาะสม
การตรวจสอบคุณภาพควรเลือกวิธีให้เหมาะสมกับวัตถุประสงค์ เช่น การใช้เป็นเครื่องยา การสกัดสี หรือการผลิตเชลแล็ก
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (ม.ป.ป.). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร. กองผลิตภัณฑ์สมุนไพร. https://herbal.fda.moph.go.th/drug-list/category/ann-drug01
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (1995). Natural colourants and dyestuffs. FAO. https://www.fao.org/4/v8879e/v8879e.pdf
- Integrated Taxonomic Information System. (n.d.). Kerria lacca (Kerr, 1782). https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=1268228
- Kondo, T., & Gullan, P. J. (2011). Taxonomic review of the lac insect genus Kerria (Hemiptera: Coccoidea: Kerriidae).
- Srivastava, S., Roy Chowdhury, A., & Maurya, S. (2017). Antimicrobial efficacy of methylated lac dye, an anthraquinone derivative. Indian Journal of Microbiology, 57(4), 470–476. https://doi.org/10.1007/s12088-017-0682-0
- Unraveling the role of lac insects in providing natural industrial products. (2022). Insects, 13(12), 1117. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9784800/
- Bhagyapriya, P., Rao, S. R. K., Sanyasidhurua, & Ramesh, D. (2025). Performance of lac insect Kerria lacca Kerr on bushy host Flemingia semialata (Roxb.). International Journal of Economic Plants, 12(1), 1–6. https://doi.org/10.23910/2/2025.5716b
