คดสัง
คดสัง เป็นพรรณไม้สมุนไพรพื้นบ้านของไทยในวงศ์สมอ (Combretaceae) มีลักษณะเป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย พบตามพื้นที่ชุ่มชื้น ริมแม่น้ำ และบริเวณที่ราบน้ำท่วมถึง มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น เช่น หญ้ายอดคำ เบน เบนน้ำ ย่านตุด จุด ชุด และเปือย โดยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Combretum trifoliatum Vent. พืชชนิดนี้มีประวัติการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านหลายด้าน โดยเฉพาะการนำราก เปลือก และผลมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยา นอกจากนี้ งานวิจัยสมัยใหม่ยังเริ่มศึกษาสารสำคัญในใบและฤทธิ์ทางชีวภาพของคดสัง ซึ่งทำให้พืชชนิดนี้ได้รับความสนใจในด้านการศึกษาสมุนไพรและเภสัชพฤกษเคมีมากขึ้น
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพรภาษาไทย : คดสัง
- ชื่อวิทยาศาสตร์ : Combretum trifoliatum Vent.
- ชื่อสามัญภาษาอังกฤษ : ยังไม่มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษที่ใช้เป็นมาตรฐานอย่างแพร่หลาย
- ชื่อท้องถิ่น : กรด หญ้ายอดคำ เบน เบ็น เบนน้ำ เปือย ย่านตุด จุด ชุด และสุด
- ชื่อเรียกในแต่ละภูมิภาค :
- ภาคเหนือ : หญ้ายอดคำ
- ภาคกลาง : กรด
- ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ : เบน เบ็น เบนน้ำ และเปือย
- ภาคใต้ : จุด ชุด สุด และย่านตุด
- จังหวัดสุราษฎร์ธานี : คดสัง และย่านตุด
- วงศ์ : Combretaceae (วงศ์สมอ)
- ลักษณะวิสัย : ไม้เถา ไม้เลื้อย หรือไม้พุ่มรอเลื้อย
- ความสูง : ประมาณ 3–5 เมตร
- การขยายพันธุ์ : มีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
- แหล่งอาศัย : พื้นที่ชุ่มชื้น ริมแม่น้ำ และที่ราบน้ำท่วมถึง
- ส่วนที่มีการใช้ตามภูมิปัญญา : ราก เปลือก ลำต้น ผล และทั้งต้น
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- ลำต้น : คดสังเป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย มีความสูงประมาณ 3–5 เมตร ลำต้นและกิ่งสามารถเลื้อยพาดพิงต้นไม้อื่นหรือสิ่งรองรับได้ กิ่งอ่อนมีขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลืองปกคลุม เมื่อกิ่งแก่ขึ้นผิวจะค่อนข้างเกลี้ยง
- ใบ : เป็นใบเดี่ยว ออกเรียงบริเวณข้อเดียวกันเป็นกลุ่มประมาณ 2–5 ใบ โดยมักพบประมาณ 3 ใบ ใบมีลักษณะรูปรีหรือรูปใบหอก กว้างประมาณ 3–5.5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 8–16 เซนติเมตร ปลายใบแหลมและอาจมีติ่งแหลมสั้น โคนใบมนหรือค่อนข้างกลม เนื้อใบค่อนข้างหนาและเป็นมัน ด้านบนค่อนข้างเกลี้ยง ส่วนด้านล่างอาจพบตุ่มหรือขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลืองบริเวณเส้นกลางใบ มีเส้นแขนงใบประมาณ 6–8 คู่ ก้านใบยาวประมาณ 4–7 มิลลิเมตร
- ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายยอดหรือซอกใบ ช่อดอกมีความยาวประมาณ 4–20 เซนติเมตร ขึ้นอยู่กับลักษณะและตัวอย่างพรรณไม้ ดอกมีขนาดเล็ก สีขาวหรือสีขาวอมเหลือง มีกลิ่นหอม กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 กลีบ กลีบดอกมี 5 กลีบ และมีเกสรเพศผู้ประมาณ 10 อัน
- ผล : เป็นผลแห้งแข็ง ไม่มีก้านหรือมีก้านสั้น มีลักษณะรูปรีค่อนข้างแคบ กว้างประมาณ 1–1.5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 3–3.5 เซนติเมตร ผิวผลเกลี้ยง เมื่อแก่มีสีน้ำตาลดำและเป็นมัน มีสันหรือปีกแข็งตามแนวยาว โดยทั่วไปพบ 5 ปีก แต่อาจพบจำนวน 4 หรือ 6 ปีกได้ ปีกกว้างประมาณ 3–5 มิลลิเมตร
- เมล็ด : เมล็ดอยู่ภายในผลแห้งแข็ง ข้อมูลรายละเอียดด้านขนาด รูปร่าง และจำนวนเมล็ดต่อผลยังมีรายงานทางพฤกษศาสตร์ที่เผยแพร่สำหรับใช้อ้างอิงไม่เพียงพอ
- ราก : เป็นระบบรากของไม้เถาหรือไม้พุ่มเลื้อย มีการกล่าวถึงการนำรากมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาพื้นบ้าน แต่ยังไม่มีข้อมูลรายละเอียดทางสัณฐานวิทยาของรากที่ชัดเจนเพียงพอสำหรับระบุขนาดและรูปร่างอย่างแน่นอน

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
คดสังมีถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติในเขตอินโดจีนและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีเขตการกระจายพันธุ์ครอบคลุมหลายพื้นที่ตั้งแต่เมียนมา ไทย กัมพูชา ลาว เวียดนาม มาเลเซีย ไปจนถึงเกาะต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และตอนเหนือของรัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย
ในประเทศไทยพบได้ตามพื้นที่ชุ่มชื้น ป่าริมแม่น้ำ ป่าบุ่งป่าทาม และบริเวณที่ราบน้ำท่วมถึง โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีความชื้นในดินค่อนข้างสูง สามารถพบได้ในพื้นที่ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคใต้
คดสังเป็นพืชที่สัมพันธ์กับระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำและพื้นที่ริมน้ำ ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงระดับน้ำตามฤดูกาล การพบพืชชนิดนี้จึงสามารถใช้เป็นข้อมูลประกอบการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของพืชในระบบนิเวศดังกล่าวได้
การปลูกและการขยายพันธุ์
คดสังเป็นพืชพื้นเมืองที่พบได้ตามธรรมชาติในบริเวณที่มีความชื้นสูงและพื้นที่ริมน้ำ ข้อมูลการเพาะปลูกเชิงพาณิชย์และเทคนิคการผลิตต้นกล้าโดยเฉพาะยังมีจำกัด
- การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด : มีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด สามารถเก็บผลแก่จากต้นที่สมบูรณ์เพื่อนำมาใช้เป็นวัสดุขยายพันธุ์
- สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม : ควรเลือกพื้นที่ที่มีความชื้นในดินเพียงพอและมีสภาพใกล้เคียงกับแหล่งอาศัยตามธรรมชาติ
- ดินที่เหมาะสม : ควรเป็นดินที่สามารถเก็บความชื้นได้ดีและมีการระบายน้ำเหมาะสม
- การดูแลรักษา : ควรควบคุมวัชพืชและรักษาความชื้นในระยะเริ่มต้นของการเจริญเติบโต
ทั้งนี้ ยังไม่มีข้อมูลการทดลองที่เพียงพอสำหรับกำหนดระยะเวลาการงอก อัตราการงอก ระยะปลูก ปริมาณน้ำ และระยะเวลาที่เหมาะสมในการเก็บเกี่ยวเชิงการค้า
ส่วนที่ใช้เป็นยา
ตามข้อมูลภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรพื้นบ้าน มีการนำส่วนต่าง ๆ ของคดสังมาใช้ ได้แก่
- ราก : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการตกขาว ใช้ชำระล้าง และใช้ฝนทาบริเวณฝีหนอง
- เปลือก : ใช้ร่วมกับรากในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการท้องร่วงและโรคบิด
- ลำต้น : มีรายงานการใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินปัสสาวะ
- ผล : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับดูแลเหงือกและช่องปาก รวมถึงการขับพยาธิ
- ทั้งต้น : มีรายงานการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับโรคบิดและการขับพยาธิ
การใช้ส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวเป็นข้อมูลทางชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์และภูมิปัญญาท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันแล้ว
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
คดสังเป็นพืชสมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านหลายภูมิภาค โดยเฉพาะการนำราก เปลือก และผลมาใช้ประกอบตำรับยา ซึ่งมีข้อมูลการใช้ที่สืบทอดกันมา ดังนี้
- แก้โรคบิดและอาการท้องร่วง : ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำเปลือกและรากมาฝนกับน้ำซาวข้าว ใช้ในตำรับสำหรับอาการบิดและท้องร่วง รวมถึงมีการใช้ทั้งต้นในตำรับยาแก้โรคบิด
- สมานลำไส้ : เปลือกและรากมีรายงานการนำมาใช้ในตำรับยาพื้นบ้านที่มีวัตถุประสงค์เพื่อสมานลำไส้
- แก้ปวดท้องและจุกเสียด : มีตำรับพื้นบ้านนำเปลือกและรากไปดองกับเหล้าเพื่อใช้สำหรับอาการปวดท้องและจุกเสียด
- ขับพยาธิ : ทั้งต้นและผลมีรายงานการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับขับพยาธิ โดยเฉพาะผลที่มีการกล่าวถึงการใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน
- ดูแลเหงือกและช่องปาก : ผลคดสังนำมาต้มเอาน้ำใช้อมตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเหงือกบวมและปากเปื่อย
- บำรุงเหงือก : มีการนำผลผสมกับเมล็ดข้าวโพด ทำให้สุกแล้วปั้นเป็นยาลูกกลอน ใช้เคี้ยวตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
- ดูแลอาการตกขาว : รากมีรายงานการนำมาปรุงเป็นยาชงและใช้สำหรับชำระล้างอวัยวะสืบพันธุ์สตรีตามตำรับพื้นบ้าน
- ใช้ภายนอกสำหรับฝีหนอง : มีรายงานการนำรากมาฝนเพื่อใช้ทาบริเวณฝีหนอง
- ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับนิ่วในไต : มีรายงานตำรับยาพื้นบ้านจังหวัดอุบลราชธานีที่ใช้ลำต้นคดสังร่วมกับแก่นมะขาม เบนน้ำ เพกา และจำปาขาว ต้มกับน้ำเพื่อใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
ข้อควรทราบ: สรรพคุณทั้งหมดข้างต้นเป็นข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน ยังไม่มีหลักฐานการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ที่ยืนยันประสิทธิผลและขนาดการใช้ที่ปลอดภัย จึงไม่ควรนำไปใช้รักษาโรคหรือทดแทนการรักษาทางการแพทย์
วิธีใช้
ข้อมูลการใช้คดสังตามตำรับพื้นบ้านที่มีการบันทึกไว้ ประกอบด้วยรูปแบบต่าง ๆ ดังนี้
- การใช้ราก : มีรายงานการนำรากมาปรุงเป็นยาชงตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการตกขาว และใช้สำหรับชำระล้างอวัยวะสืบพันธุ์สตรี
- การใช้เปลือกและราก : มีการนำมาฝนกับน้ำซาวข้าวเพื่อใช้ตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการบิดและท้องร่วง
- การใช้เปลือกและรากดองเหล้า : มีรายงานการนำมาใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการปวดท้องและจุกเสียด
- การใช้ผล : นำมาต้มเอาน้ำใช้อมตามภูมิปัญญาสำหรับดูแลเหงือกและช่องปาก
- การทำยาลูกกลอน : มีรายงานการนำผลคดสังผสมกับเมล็ดข้าวโพด ทำให้สุกแล้วปั้นเป็นยาลูกกลอนสำหรับเคี้ยว
- การใช้เป็นตำรับยาผสม : มีรายงานการใช้ลำต้นร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในตำรับพื้นบ้านจังหวัดอุบลราชธานี
หมายเหตุ: ยังไม่มีการกำหนดขนาดรับประทานมาตรฐาน ระยะเวลาการใช้ หรือปริมาณสารสำคัญที่ปลอดภัยสำหรับมนุษย์ จึงไม่ควรนำวิธีใช้พื้นบ้านข้างต้นไปปฏิบัติเป็นคำแนะนำการรักษาด้วยตนเอง
ในบัญชียาจากสมุนไพร
จากการตรวจสอบข้อมูลที่ค้นพบ ยังไม่พบหลักฐานยืนยันว่าคดสัง (Combretum trifoliatum Vent.) เป็นตัวยาที่ได้รับการบรรจุไว้ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรของประเทศไทย
คดสังจึงควรจัดอยู่ในกลุ่มพืชสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านและมีงานศึกษาทางวิทยาศาสตร์ในระดับสารสกัดและสารประกอบทางเคมี โดยไม่ควรกล่าวอ้างว่าเป็นสมุนไพรที่มีข้อบ่งใช้หรือได้รับการรับรองสำหรับรักษาโรคจากหน่วยงานสาธารณสุข
สารสำคัญ
การศึกษาทางเภสัชพฤกษเคมีของคดสัง โดยเฉพาะการศึกษาจากใบ พบสารประกอบทางธรรมชาติหลายกลุ่ม ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพของพืชชนิดนี้
1. สารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนิน (Triterpenoid Saponins)
เป็นกลุ่มสารสำคัญที่ได้รับความสนใจจากการศึกษาทางเคมีของใบคดสัง โดยมีการแยกสารใหม่ 2 ชนิด ได้แก่
- Comtrifoside A
- Comtrifoside B
นอกจากนี้ยังมีรายงานการพบสารกลุ่มซาโปนินชนิดอื่น ได้แก่ Bellericoside, Chebuloside II, Arjunglucoside II และสารไตรเทอร์พีนอยด์ไกลโคไซด์ชนิดต่าง ๆ
2. สารกลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids)
เป็นสารประกอบฟีนอลิกที่พบในพืชหลายชนิด และมีการตรวจพบสารในกลุ่มนี้จากใบคดสัง ได้แก่
- Apigenin 7-O-β-D-glucopyranoside
- Vitexin
- Isovitexin
- Rutin
- Ononin
3. สารกลุ่มไตรเทอร์พีน (Triterpenes)
มีการแยกสารประกอบในกลุ่มนี้จากใบคดสัง ได้แก่
- Ursolic acid
- Pomolic acid
- Belleric acid
- Uncaric acid
4. สารประกอบกลุ่มอื่น
มีรายงานการแยกสารประกอบอื่น ๆ เช่น Ethyl β-D-glucopyranoside และสารประกอบกลุ่มสเตอรอลไกลโคไซด์ รวมถึงสารประกอบลิพิดบางชนิด
สารเหล่านี้เป็นข้อมูลจากการศึกษาทางเคมีในห้องปฏิบัติการ ไม่ได้หมายความว่าสารทุกชนิดมีฤทธิ์รักษาโรคหรือมีประสิทธิผลเมื่อรับประทานพืชสดหรือสารสกัดทั่วไป
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
งานวิจัยเกี่ยวกับคดสังในปัจจุบันเริ่มมีข้อมูลเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะการศึกษาสารประกอบทางเคมีจากใบและการทดสอบฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับห้องปฏิบัติการ
1. การค้นพบสาร Comtrifoside A และ Comtrifoside B
งานวิจัยของ Nguyen และคณะ ซึ่งเผยแพร่ออนไลน์ในปี พ.ศ. 2567 และตีพิมพ์ในวารสาร Natural Product Research ปี พ.ศ. 2568 ได้รายงานการแยกสารไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินชนิดใหม่ 2 ชนิดจากใบคดสัง ได้แก่ Comtrifoside A และ Comtrifoside B
งานวิจัยดังกล่าวศึกษาการแยกและพิสูจน์โครงสร้างสารด้วยเทคนิคทางเคมีวิเคราะห์ เช่น UV-Vis, IR, HRMS-ESI และ NMR พร้อมทั้งทดสอบฤทธิ์ต้านการอักเสบในเซลล์ RAW264.7 ที่ถูกกระตุ้นด้วย LPS โดยพิจารณาจากการยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ (Nitric Oxide: NO)
2. โครงการวิจัยองค์ประกอบทางเคมีและการพัฒนาสารสกัดต้านการอักเสบ
สถาบันวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งเวียดนาม (Vietnam Academy of Science and Technology) ได้ดำเนินโครงการวิจัยเกี่ยวกับองค์ประกอบทางเคมีและการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้น Chưn bầu ba lá หรือ Combretum trifoliatum
โครงการดำเนินงานระหว่างปี พ.ศ. 2566–2567 โดยสามารถแยกและพิสูจน์โครงสร้างสารประกอบจากใบได้ทั้งหมด 25 ชนิด ประกอบด้วยสารไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินชนิดใหม่ 2 ชนิด และสารประกอบอื่น ๆ อีกหลายชนิด
ผลการศึกษาพบว่าสารสกัดบางส่วนที่อุดมด้วยซาโปนินมีฤทธิ์ยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในเซลล์ RAW264.7 โดยสารสกัดที่ให้ผลดีที่สุดมีค่า IC50 เท่ากับ 46.39 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร
นอกจากนี้ยังมีการทดสอบสารบริสุทธิ์ 12 ชนิด พบว่าสารบางชนิด ได้แก่ Pomolic acid, Ursolic acid และสารกลุ่มซาโปนินบางชนิด มีฤทธิ์ยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในแบบจำลองเซลล์ทดลอง
3. การศึกษาฤทธิ์ต่อแมลงศัตรูพืช
มีงานวิจัยเกี่ยวกับสารสกัดจากใบและกิ่งของคดสัง รวมถึงสาร Apigenin และ Camphor ในการทดสอบฤทธิ์ต่อเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (Nilaparvata lugens) ซึ่งเป็นแมลงศัตรูสำคัญของข้าว
ผลการทดลองแสดงให้เห็นว่าสารสกัดและสารประกอบบางชนิดมีศักยภาพในการออกฤทธิ์ต่อแมลง รวมถึงมีผลต่อเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการกำจัดสารพิษของแมลง
งานวิจัยดังกล่าวเป็นการศึกษาด้านการควบคุมแมลงศัตรูพืช ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคของมนุษย์
สรุปหลักฐานทางวิทยาศาสตร์: คดสังเป็นพืชที่มีความน่าสนใจในด้านสารประกอบทางธรรมชาติ โดยเฉพาะสารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินและฟลาโวนอยด์ อย่างไรก็ตาม ผลการทดลองที่มีอยู่ส่วนใหญ่เป็นการศึกษาทางเคมีและการทดลองในหลอดทดลอง ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาความเป็นพิษ การทดลองในสัตว์ และการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์เพิ่มเติม
การศึกษาทางเภสัชวิทยา
จากงานวิจัยที่มีการเผยแพร่ พบข้อมูลการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของคดสังในประเด็นต่าง ๆ ดังนี้
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารสกัดจากใบคดสังที่มีสารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินเป็นองค์ประกอบสำคัญ สามารถยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในเซลล์ RAW264.7 ที่ถูกกระตุ้นด้วย LPS ได้ภายใต้เงื่อนไขการทดลอง
- ฤทธิ์ของสารประกอบบริสุทธิ์ : สาร Pomolic acid, Ursolic acid และสารประกอบบางชนิดที่แยกได้จากใบแสดงผลการยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในแบบจำลองเซลล์ทดลอง
- ฤทธิ์ต่อแมลงศัตรูพืช : สารสกัดจากใบและกิ่ง รวมถึงสาร Apigenin และ Camphor มีผลต่อเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในการทดลอง
- ผลต่อเอนไซม์ของแมลง : งานวิจัยรายงานผลต่อเอนไซม์ Acetylcholinesterase (AChE), Carboxylesterase และ Glutathione-S-transferase ซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบประสาทและการกำจัดสารพิษของแมลง
อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันฤทธิ์ต้านการอักเสบหรือสรรพคุณรักษาโรคในมนุษย์ รวมถึงยังไม่มีขนาดใช้ทางเภสัชวิทยาที่ได้รับการกำหนดเป็นมาตรฐาน
ความปลอดภัย
ปัจจุบันยังมีข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยของคดสังในมนุษย์ค่อนข้างจำกัด แม้จะมีงานวิจัยด้านสารประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพ แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าการรับประทานพืชสดหรือสารสกัดจากคดสังมีความปลอดภัยในระยะสั้นและระยะยาว
ข้อควรระวังในการใช้ ได้แก่
- ไม่ควรรับประทานคดสังเพื่อรักษาโรคโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
- ไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานจากข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านเพียงอย่างเดียว
- ควรหลีกเลี่ยงการใช้สารสกัดที่ไม่ทราบความเข้มข้นหรือไม่มีข้อมูลมาตรฐาน
- ควรระมัดระวังการใช้ภายนอกบริเวณผิวหนังและเยื่อบุที่บอบบาง เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลการระคายเคืองและการแพ้ที่เพียงพอ
- หากเกิดอาการผิดปกติหลังใช้ เช่น ผื่น คัน คลื่นไส้ อาเจียน หรือปวดท้อง ควรหยุดใช้และปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์
ข้อห้ามใช้
เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยและการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอ จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้คดสังเป็นยารักษาโรคในกลุ่มต่อไปนี้ เว้นแต่จะได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
- หญิงตั้งครรภ์ : ยังไม่มีข้อมูลยืนยันความปลอดภัยต่อทารกในครรภ์
- หญิงให้นมบุตร : ยังไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับการผ่านเข้าสู่น้ำนมและผลต่อทารก
- เด็กเล็ก : ไม่มีข้อมูลขนาดใช้และความปลอดภัยที่เหมาะสม
- ผู้ที่มีโรคประจำตัว : ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีสารสกัดจากคดสัง
- ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชสมุนไพร : ควรหลีกเลี่ยงการใช้หากไม่ทราบความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์
ข้อควรระวังเหล่านี้เป็นแนวทางป้องกันจากการที่ยังขาดข้อมูลความปลอดภัย ไม่ใช่ข้อห้ามใช้ที่ได้รับการยืนยันจากการศึกษาทางคลินิกโดยตรง
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาปฏิกิริยาระหว่างคดสังกับยาแผนปัจจุบันในมนุษย์ที่เพียงพอ จึงไม่สามารถระบุได้ว่าคดสังมีผลเพิ่มหรือลดประสิทธิภาพของยาชนิดใดโดยตรง
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากมีการค้นพบสารประกอบหลายกลุ่มในใบคดสัง จึงควรระมัดระวังการใช้สารสกัดร่วมกับยา โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ยาประจำหรือมีโรคเรื้อรัง
- ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สารสกัด
- ผู้ที่ใช้ยารักษาโรคเรื้อรังไม่ควรหยุดหรือปรับขนาดยาเพื่อใช้สมุนไพรทดแทน
- ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์สมุนไพรทุกชนิดที่ใช้อยู่
ข้อควรระวังข้างต้นเป็นคำแนะนำทั่วไปสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ยังไม่มีข้อมูลปฏิกิริยากับยา ไม่ได้หมายความว่ามีการพิสูจน์แล้วว่าคดสังเกิดปฏิกิริยากับยากลุ่มดังกล่าว
การใช้ในอาหาร
มีข้อมูลภูมิปัญญาการบริโภคคดสังในบางท้องถิ่น โดยเฉพาะในรูปแบบผักพื้นบ้าน
- ยอดอ่อนและใบอ่อน : มีรายงานการนำมารับประทานสดเป็นผักร่วมกับอาหารพื้นบ้าน เช่น ลาบและก้อย
- การบริโภคในชุมชน : เป็นการใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นตามวิถีชีวิตของชุมชนที่รู้จักพืชชนิดนี้
อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลด้านคุณค่าทางโภชนาการ ปริมาณสารต้านโภชนาการ หรือความปลอดภัยในการบริโภคเป็นประจำอย่างเพียงพอ จึงไม่ควรสรุปว่าการรับประทานในปริมาณมากมีความปลอดภัย
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
ข้อมูลมาตรฐานการเก็บเกี่ยวคดสังเพื่อผลิตวัตถุดิบสมุนไพรยังมีจำกัด แต่สามารถใช้หลักการจัดการวัตถุดิบพืชสมุนไพรทั่วไปประกอบการดูแลได้
- การเก็บเกี่ยว : ควรเก็บจากต้นที่สามารถยืนยันชนิดได้อย่างถูกต้อง และเลือกส่วนของพืชที่สมบูรณ์ ไม่มีเชื้อรา หรือร่องรอยการทำลายจากแมลง
- การทำความสะอาด : ควรคัดแยกสิ่งปนเปื้อน ดิน ทราย และเศษวัสดุอื่นออกจากวัตถุดิบ
- การทำให้แห้ง : ควรใช้วิธีที่เหมาะสมกับชนิดของส่วนพืช โดยควบคุมความชื้นและหลีกเลี่ยงการปนเปื้อนระหว่างการทำให้แห้ง
- การเก็บรักษา : ควรเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันแสงแดดและความชื้น
- การตรวจสอบคุณภาพ : ควรตรวจสอบเชื้อรา แมลง และสิ่งปนเปื้อนก่อนนำไปใช้เป็นวัตถุดิบ
หากนำคดสังไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ควรมีการกำหนดมาตรฐานวัตถุดิบ การตรวจสอบเอกลักษณ์ และการวิเคราะห์สารสำคัญอย่างเหมาะสม
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
คดสังเป็นหนึ่งในพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่มีชื่อเรียกหลากหลายตามภูมิภาค สะท้อนให้เห็นถึงการนำพืชในท้องถิ่นมาใช้ประโยชน์ตามความรู้ที่สืบทอดกันมา
ภูมิปัญญาการใช้คดสังมีทั้งการนำรากและเปลือกมาปรุงเป็นตำรับยา รวมถึงการใช้ผลสำหรับดูแลสุขภาพช่องปากและการขับพยาธิ
ในจังหวัดอุบลราชธานีมีรายงานตำรับยาพื้นบ้านที่ใช้ลำต้นคดสังร่วมกับแก่นมะขาม เบนน้ำ เพกา และจำปาขาว ต้มกับน้ำเพื่อใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการเกี่ยวกับนิ่วในไต
นอกจากนี้ ยอดอ่อนและใบอ่อนยังมีรายงานการนำมารับประทานเป็นผักพื้นบ้านร่วมกับอาหารประเภทลาบและก้อยอีกด้วย
ข้อมูลดังกล่าวเป็นองค์ความรู้ด้านพืชสมุนไพรและอาหารพื้นบ้านที่มีคุณค่าต่อการศึกษาและอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น แต่ควรแยกออกจากหลักฐานทางการแพทย์สมัยใหม่อย่างชัดเจน
ประวัติและวัฒนธรรม
คดสังมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Combretum trifoliatum Vent. โดยได้รับการตีพิมพ์ชื่อทางพฤกษศาสตร์ในผลงาน Choix de Plantes ของ Étienne Pierre Ventenat ในปี ค.ศ. 1808
พืชชนิดนี้อยู่ในวงศ์ Combretaceae ซึ่งเป็นวงศ์ของพืชที่พบได้ในเขตร้อนและกึ่งร้อนหลายพื้นที่ทั่วโลก
ในประเทศไทย คดสังมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำและพื้นที่ริมแม่น้ำ ทั้งในด้านการใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้านและการนำยอดอ่อนมาเป็นผักประกอบอาหาร
ชื่อเรียกที่หลากหลาย เช่น เบน ย่านตุด หญ้ายอดคำ และเปือย แสดงให้เห็นถึงความหลากหลายทางภาษาและวัฒนธรรมของชุมชนที่รู้จักและใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้
สถานะการอนุรักษ์
จากข้อมูลของ Plants of the World Online (POWO) ภายใต้ Royal Botanic Gardens, Kew ระบุว่า Combretum trifoliatum เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับในปัจจุบัน (Accepted Name)
นอกจากนี้ ฐานข้อมูล Angiosperm Extinction Risk Predictions v1 ซึ่งเป็นข้อมูลคาดการณ์ความเสี่ยงการสูญพันธุ์ของพืชดอกทั่วโลก ระบุว่าพืชชนิดนี้มีการคาดการณ์สถานะเป็น Not Threatened หรือไม่อยู่ในกลุ่มที่ถูกคาดการณ์ว่าถูกคุกคาม โดยมีระดับความเชื่อมั่น Confident
อย่างไรก็ตาม สถานะดังกล่าวเป็นการคาดการณ์ระดับโลก ไม่ใช่การประเมินประชากรคดสังในประเทศไทยโดยเฉพาะ
การอนุรักษ์คดสังจึงควรให้ความสำคัญกับการรักษาพื้นที่ชุ่มน้ำ ป่าริมแม่น้ำ และป่าบุ่งป่าทาม ซึ่งเป็นแหล่งอาศัยตามธรรมชาติของพืชชนิดนี้ รวมถึงการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพืชอย่างเหมาะสม
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
การจำแนกทางอนุกรมวิธานของคดสังตามลำดับจากระดับสูงไปสู่ระดับชนิด มีดังนี้
- อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
- ไฟลัม (Phylum) : Tracheophyta
- ชั้น (Class) : Magnoliopsida
- อันดับ (Order) : Myrtales
- วงศ์ (Family) : Combretaceae
- สกุล (Genus) : Combretum
- ชนิด (Species) : Combretum trifoliatum Vent.
ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์ (Synonyms) ที่พบในฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน ได้แก่
- Cacoucia lucida (Blume) Hassk.
- Cacoucia trifoliata (Vent.) DC.
- Combretum bellum Steud.
- Combretum lucidum Blume
- Combretum subalternans Wall.
- Combretum undulatum Wall.
- Embryogonia lucida (Blume) Blume
- Terminalia lancifolia Griff.
หมายเหตุ: ชื่อพ้องบางชื่อมีสถานะการตีพิมพ์หรือข้อกำหนดทางอนุกรมวิธานแตกต่างกัน ควรใช้ชื่อ Combretum trifoliatum Vent. เป็นชื่อหลักในการอ้างอิง
การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร
การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคดสังมีความสำคัญต่อการป้องกันการใช้พืชผิดชนิด โดยเฉพาะเมื่อนำมาใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรหรือพัฒนาผลิตภัณฑ์จากพืช
ลักษณะสำคัญที่ใช้ประกอบการตรวจสอบ ได้แก่
- ลักษณะลำต้น : เป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย สูงประมาณ 3–5 เมตร กิ่งอ่อนมีขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลือง
- ลักษณะใบ : เป็นใบเดี่ยว ออกเป็นกลุ่มบริเวณข้อประมาณ 2–5 ใบ ใบรูปรีหรือรูปใบหอก เนื้อใบค่อนข้างหนาและเป็นมัน
- ลักษณะดอก : ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายยอดหรือซอกใบ มีสีขาวหรือขาวอมเหลือง และมีกลิ่นหอม
- ลักษณะผล : ผลแห้งแข็ง รูปรีแคบ ผิวเกลี้ยง สีน้ำตาลดำเป็นมัน และมีปีกหรือสันแข็งตามแนวยาว โดยทั่วไปพบ 5 ปีก
การตรวจสอบในระดับห้องปฏิบัติการ
- ควรเปรียบเทียบลักษณะของตัวอย่างพืชกับเอกสารพรรณไม้และตัวอย่างอ้างอิงที่ได้รับการยืนยันชนิด
- สามารถตรวจสอบลักษณะทางจุลทรรศน์ของวัตถุดิบพืชเพื่อประกอบการจำแนก
- การตรวจสอบองค์ประกอบทางเคมีสามารถใช้เทคนิคโครมาโทกราฟี เช่น TLC และ HPLC เพื่อวิเคราะห์สารสำคัญ
- ควรมีตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิง (Voucher Specimen) ที่ระบุแหล่งเก็บ วันที่เก็บ และผู้จำแนกชนิดอย่างชัดเจน
สำหรับการนำคดสังไปผลิตเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ควรตรวจสอบเอกลักษณ์ทางพฤกษศาสตร์ร่วมกับการตรวจสอบคุณภาพทางเคมี เพื่อให้มั่นใจว่าวัตถุดิบเป็นพืชชนิดที่ถูกต้อง
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. (ม.ป.ป.). คดสัง. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. https://www.phargarden.com/
- กรมป่าไม้. (2565). รายชื่อพันธุ์ไม้สามัญและวิทยาศาสตร์. กรมป่าไม้.
- กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ผักพื้นบ้านในประเทศไทย: เบ็น. กรมส่งเสริมการเกษตร.
- เที่ยงบูรณธรรม, วิทย์. (ม.ป.ป.). พจนานุกรมสมุนไพรไทย (พิมพ์ครั้งที่ 5, น. 156–157).
- สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2563). ข้อมูลสิ่งมีชีวิต: Combretum trifoliatum. ระบบคลังข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF). https://thbif.onep.go.th/taxons/detail/10368
- Bachman, S. P., Brown, M. J. M., Leão, T. C. C., Lughadha, E. N., & Walker, B. E. (2024). Extinction risk predictions for the world’s flowering plants. New Phytologist. https://doi.org/10.1111/nph.19592
- Nguyen, C. T. S., Vo, T. H., Pham, N. K. T., Huynh, B. L. C., Ngo, T. N., Dang, V. S., Huynh, T. K. C., Bui, T. D., Nguyen, D. X. K., Phan, N. M., Mai, D. T., Nguyen, K. P. P., & Nguyen, T. P. (2025). Comtrifosides A and B, two new triterpenoid saponins from the leaves of Combretum trifoliatum. Natural Product Research, 39(14), 4104–4111. https://doi.org/10.1080/14786419.2024.2332487
- Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Combretum trifoliatum Vent. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:170537-1
- Nguyen, T. P., et al. (2025). Effect of isolated compounds from Combretum trifoliatum on toxicity and detoxification enzymes in Nilaparvata lugens. PubMed Central. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11696173/
- Vietnam Academy of Science and Technology. (2025). Research on chemical constituents and development of anti-inflammatory preparations from Combretum trifoliatum. VAST. https://vast.gov.vn/
