คดสัง

คดสัง

คดสัง

คดสัง เป็นพรรณไม้สมุนไพรพื้นบ้านของไทยในวงศ์สมอ (Combretaceae) มีลักษณะเป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย พบตามพื้นที่ชุ่มชื้น ริมแม่น้ำ และบริเวณที่ราบน้ำท่วมถึง มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น เช่น หญ้ายอดคำ เบน เบนน้ำ ย่านตุด จุด ชุด และเปือย โดยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Combretum trifoliatum Vent. พืชชนิดนี้มีประวัติการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านหลายด้าน โดยเฉพาะการนำราก เปลือก และผลมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยา นอกจากนี้ งานวิจัยสมัยใหม่ยังเริ่มศึกษาสารสำคัญในใบและฤทธิ์ทางชีวภาพของคดสัง ซึ่งทำให้พืชชนิดนี้ได้รับความสนใจในด้านการศึกษาสมุนไพรและเภสัชพฤกษเคมีมากขึ้น

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

  • ชื่อสมุนไพรภาษาไทย : คดสัง
  • ชื่อวิทยาศาสตร์ : Combretum trifoliatum Vent.
  • ชื่อสามัญภาษาอังกฤษ : ยังไม่มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษที่ใช้เป็นมาตรฐานอย่างแพร่หลาย
  • ชื่อท้องถิ่น : กรด หญ้ายอดคำ เบน เบ็น เบนน้ำ เปือย ย่านตุด จุด ชุด และสุด
  • ชื่อเรียกในแต่ละภูมิภาค :
    • ภาคเหนือ : หญ้ายอดคำ
    • ภาคกลาง : กรด
    • ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ : เบน เบ็น เบนน้ำ และเปือย
    • ภาคใต้ : จุด ชุด สุด และย่านตุด
    • จังหวัดสุราษฎร์ธานี : คดสัง และย่านตุด
  • วงศ์ : Combretaceae (วงศ์สมอ)
  • ลักษณะวิสัย : ไม้เถา ไม้เลื้อย หรือไม้พุ่มรอเลื้อย
  • ความสูง : ประมาณ 3–5 เมตร
  • การขยายพันธุ์ : มีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
  • แหล่งอาศัย : พื้นที่ชุ่มชื้น ริมแม่น้ำ และที่ราบน้ำท่วมถึง
  • ส่วนที่มีการใช้ตามภูมิปัญญา : ราก เปลือก ลำต้น ผล และทั้งต้น

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

  • ลำต้น : คดสังเป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย มีความสูงประมาณ 3–5 เมตร ลำต้นและกิ่งสามารถเลื้อยพาดพิงต้นไม้อื่นหรือสิ่งรองรับได้ กิ่งอ่อนมีขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลืองปกคลุม เมื่อกิ่งแก่ขึ้นผิวจะค่อนข้างเกลี้ยง
  • ใบ : เป็นใบเดี่ยว ออกเรียงบริเวณข้อเดียวกันเป็นกลุ่มประมาณ 2–5 ใบ โดยมักพบประมาณ 3 ใบ ใบมีลักษณะรูปรีหรือรูปใบหอก กว้างประมาณ 3–5.5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 8–16 เซนติเมตร ปลายใบแหลมและอาจมีติ่งแหลมสั้น โคนใบมนหรือค่อนข้างกลม เนื้อใบค่อนข้างหนาและเป็นมัน ด้านบนค่อนข้างเกลี้ยง ส่วนด้านล่างอาจพบตุ่มหรือขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลืองบริเวณเส้นกลางใบ มีเส้นแขนงใบประมาณ 6–8 คู่ ก้านใบยาวประมาณ 4–7 มิลลิเมตร
  • ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายยอดหรือซอกใบ ช่อดอกมีความยาวประมาณ 4–20 เซนติเมตร ขึ้นอยู่กับลักษณะและตัวอย่างพรรณไม้ ดอกมีขนาดเล็ก สีขาวหรือสีขาวอมเหลือง มีกลิ่นหอม กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 กลีบ กลีบดอกมี 5 กลีบ และมีเกสรเพศผู้ประมาณ 10 อัน
  • ผล : เป็นผลแห้งแข็ง ไม่มีก้านหรือมีก้านสั้น มีลักษณะรูปรีค่อนข้างแคบ กว้างประมาณ 1–1.5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 3–3.5 เซนติเมตร ผิวผลเกลี้ยง เมื่อแก่มีสีน้ำตาลดำและเป็นมัน มีสันหรือปีกแข็งตามแนวยาว โดยทั่วไปพบ 5 ปีก แต่อาจพบจำนวน 4 หรือ 6 ปีกได้ ปีกกว้างประมาณ 3–5 มิลลิเมตร
  • เมล็ด : เมล็ดอยู่ภายในผลแห้งแข็ง ข้อมูลรายละเอียดด้านขนาด รูปร่าง และจำนวนเมล็ดต่อผลยังมีรายงานทางพฤกษศาสตร์ที่เผยแพร่สำหรับใช้อ้างอิงไม่เพียงพอ
  • ราก : เป็นระบบรากของไม้เถาหรือไม้พุ่มเลื้อย มีการกล่าวถึงการนำรากมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาพื้นบ้าน แต่ยังไม่มีข้อมูลรายละเอียดทางสัณฐานวิทยาของรากที่ชัดเจนเพียงพอสำหรับระบุขนาดและรูปร่างอย่างแน่นอน

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

คดสังมีถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติในเขตอินโดจีนและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีเขตการกระจายพันธุ์ครอบคลุมหลายพื้นที่ตั้งแต่เมียนมา ไทย กัมพูชา ลาว เวียดนาม มาเลเซีย ไปจนถึงเกาะต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และตอนเหนือของรัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย

ในประเทศไทยพบได้ตามพื้นที่ชุ่มชื้น ป่าริมแม่น้ำ ป่าบุ่งป่าทาม และบริเวณที่ราบน้ำท่วมถึง โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีความชื้นในดินค่อนข้างสูง สามารถพบได้ในพื้นที่ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคใต้

คดสังเป็นพืชที่สัมพันธ์กับระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำและพื้นที่ริมน้ำ ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงระดับน้ำตามฤดูกาล การพบพืชชนิดนี้จึงสามารถใช้เป็นข้อมูลประกอบการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของพืชในระบบนิเวศดังกล่าวได้

การปลูกและการขยายพันธุ์

คดสังเป็นพืชพื้นเมืองที่พบได้ตามธรรมชาติในบริเวณที่มีความชื้นสูงและพื้นที่ริมน้ำ ข้อมูลการเพาะปลูกเชิงพาณิชย์และเทคนิคการผลิตต้นกล้าโดยเฉพาะยังมีจำกัด

  • การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด : มีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด สามารถเก็บผลแก่จากต้นที่สมบูรณ์เพื่อนำมาใช้เป็นวัสดุขยายพันธุ์
  • สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม : ควรเลือกพื้นที่ที่มีความชื้นในดินเพียงพอและมีสภาพใกล้เคียงกับแหล่งอาศัยตามธรรมชาติ
  • ดินที่เหมาะสม : ควรเป็นดินที่สามารถเก็บความชื้นได้ดีและมีการระบายน้ำเหมาะสม
  • การดูแลรักษา : ควรควบคุมวัชพืชและรักษาความชื้นในระยะเริ่มต้นของการเจริญเติบโต

ทั้งนี้ ยังไม่มีข้อมูลการทดลองที่เพียงพอสำหรับกำหนดระยะเวลาการงอก อัตราการงอก ระยะปลูก ปริมาณน้ำ และระยะเวลาที่เหมาะสมในการเก็บเกี่ยวเชิงการค้า

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตามข้อมูลภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรพื้นบ้าน มีการนำส่วนต่าง ๆ ของคดสังมาใช้ ได้แก่

  • ราก : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการตกขาว ใช้ชำระล้าง และใช้ฝนทาบริเวณฝีหนอง
  • เปลือก : ใช้ร่วมกับรากในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการท้องร่วงและโรคบิด
  • ลำต้น : มีรายงานการใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินปัสสาวะ
  • ผล : ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับดูแลเหงือกและช่องปาก รวมถึงการขับพยาธิ
  • ทั้งต้น : มีรายงานการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับโรคบิดและการขับพยาธิ

การใช้ส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวเป็นข้อมูลทางชาติพันธุ์พฤกษศาสตร์และภูมิปัญญาท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันแล้ว

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

คดสังเป็นพืชสมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านหลายภูมิภาค โดยเฉพาะการนำราก เปลือก และผลมาใช้ประกอบตำรับยา ซึ่งมีข้อมูลการใช้ที่สืบทอดกันมา ดังนี้

  • แก้โรคบิดและอาการท้องร่วง : ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการนำเปลือกและรากมาฝนกับน้ำซาวข้าว ใช้ในตำรับสำหรับอาการบิดและท้องร่วง รวมถึงมีการใช้ทั้งต้นในตำรับยาแก้โรคบิด
  • สมานลำไส้ : เปลือกและรากมีรายงานการนำมาใช้ในตำรับยาพื้นบ้านที่มีวัตถุประสงค์เพื่อสมานลำไส้
  • แก้ปวดท้องและจุกเสียด : มีตำรับพื้นบ้านนำเปลือกและรากไปดองกับเหล้าเพื่อใช้สำหรับอาการปวดท้องและจุกเสียด
  • ขับพยาธิ : ทั้งต้นและผลมีรายงานการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับขับพยาธิ โดยเฉพาะผลที่มีการกล่าวถึงการใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน
  • ดูแลเหงือกและช่องปาก : ผลคดสังนำมาต้มเอาน้ำใช้อมตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเหงือกบวมและปากเปื่อย
  • บำรุงเหงือก : มีการนำผลผสมกับเมล็ดข้าวโพด ทำให้สุกแล้วปั้นเป็นยาลูกกลอน ใช้เคี้ยวตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
  • ดูแลอาการตกขาว : รากมีรายงานการนำมาปรุงเป็นยาชงและใช้สำหรับชำระล้างอวัยวะสืบพันธุ์สตรีตามตำรับพื้นบ้าน
  • ใช้ภายนอกสำหรับฝีหนอง : มีรายงานการนำรากมาฝนเพื่อใช้ทาบริเวณฝีหนอง
  • ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับนิ่วในไต : มีรายงานตำรับยาพื้นบ้านจังหวัดอุบลราชธานีที่ใช้ลำต้นคดสังร่วมกับแก่นมะขาม เบนน้ำ เพกา และจำปาขาว ต้มกับน้ำเพื่อใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

ข้อควรทราบ: สรรพคุณทั้งหมดข้างต้นเป็นข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน ยังไม่มีหลักฐานการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ที่ยืนยันประสิทธิผลและขนาดการใช้ที่ปลอดภัย จึงไม่ควรนำไปใช้รักษาโรคหรือทดแทนการรักษาทางการแพทย์

วิธีใช้

ข้อมูลการใช้คดสังตามตำรับพื้นบ้านที่มีการบันทึกไว้ ประกอบด้วยรูปแบบต่าง ๆ ดังนี้

  • การใช้ราก : มีรายงานการนำรากมาปรุงเป็นยาชงตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการตกขาว และใช้สำหรับชำระล้างอวัยวะสืบพันธุ์สตรี
  • การใช้เปลือกและราก : มีการนำมาฝนกับน้ำซาวข้าวเพื่อใช้ตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการบิดและท้องร่วง
  • การใช้เปลือกและรากดองเหล้า : มีรายงานการนำมาใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการปวดท้องและจุกเสียด
  • การใช้ผล : นำมาต้มเอาน้ำใช้อมตามภูมิปัญญาสำหรับดูแลเหงือกและช่องปาก
  • การทำยาลูกกลอน : มีรายงานการนำผลคดสังผสมกับเมล็ดข้าวโพด ทำให้สุกแล้วปั้นเป็นยาลูกกลอนสำหรับเคี้ยว
  • การใช้เป็นตำรับยาผสม : มีรายงานการใช้ลำต้นร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นในตำรับพื้นบ้านจังหวัดอุบลราชธานี

หมายเหตุ: ยังไม่มีการกำหนดขนาดรับประทานมาตรฐาน ระยะเวลาการใช้ หรือปริมาณสารสำคัญที่ปลอดภัยสำหรับมนุษย์ จึงไม่ควรนำวิธีใช้พื้นบ้านข้างต้นไปปฏิบัติเป็นคำแนะนำการรักษาด้วยตนเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

จากการตรวจสอบข้อมูลที่ค้นพบ ยังไม่พบหลักฐานยืนยันว่าคดสัง (Combretum trifoliatum Vent.) เป็นตัวยาที่ได้รับการบรรจุไว้ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรของประเทศไทย

คดสังจึงควรจัดอยู่ในกลุ่มพืชสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านและมีงานศึกษาทางวิทยาศาสตร์ในระดับสารสกัดและสารประกอบทางเคมี โดยไม่ควรกล่าวอ้างว่าเป็นสมุนไพรที่มีข้อบ่งใช้หรือได้รับการรับรองสำหรับรักษาโรคจากหน่วยงานสาธารณสุข

สารสำคัญ

การศึกษาทางเภสัชพฤกษเคมีของคดสัง โดยเฉพาะการศึกษาจากใบ พบสารประกอบทางธรรมชาติหลายกลุ่ม ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพของพืชชนิดนี้

1. สารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนิน (Triterpenoid Saponins)

เป็นกลุ่มสารสำคัญที่ได้รับความสนใจจากการศึกษาทางเคมีของใบคดสัง โดยมีการแยกสารใหม่ 2 ชนิด ได้แก่

  • Comtrifoside A
  • Comtrifoside B

นอกจากนี้ยังมีรายงานการพบสารกลุ่มซาโปนินชนิดอื่น ได้แก่ Bellericoside, Chebuloside II, Arjunglucoside II และสารไตรเทอร์พีนอยด์ไกลโคไซด์ชนิดต่าง ๆ

2. สารกลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids)

เป็นสารประกอบฟีนอลิกที่พบในพืชหลายชนิด และมีการตรวจพบสารในกลุ่มนี้จากใบคดสัง ได้แก่

  • Apigenin 7-O-β-D-glucopyranoside
  • Vitexin
  • Isovitexin
  • Rutin
  • Ononin

3. สารกลุ่มไตรเทอร์พีน (Triterpenes)

มีการแยกสารประกอบในกลุ่มนี้จากใบคดสัง ได้แก่

  • Ursolic acid
  • Pomolic acid
  • Belleric acid
  • Uncaric acid

4. สารประกอบกลุ่มอื่น

มีรายงานการแยกสารประกอบอื่น ๆ เช่น Ethyl β-D-glucopyranoside และสารประกอบกลุ่มสเตอรอลไกลโคไซด์ รวมถึงสารประกอบลิพิดบางชนิด

สารเหล่านี้เป็นข้อมูลจากการศึกษาทางเคมีในห้องปฏิบัติการ ไม่ได้หมายความว่าสารทุกชนิดมีฤทธิ์รักษาโรคหรือมีประสิทธิผลเมื่อรับประทานพืชสดหรือสารสกัดทั่วไป

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับคดสังในปัจจุบันเริ่มมีข้อมูลเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะการศึกษาสารประกอบทางเคมีจากใบและการทดสอบฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับห้องปฏิบัติการ

1. การค้นพบสาร Comtrifoside A และ Comtrifoside B

งานวิจัยของ Nguyen และคณะ ซึ่งเผยแพร่ออนไลน์ในปี พ.ศ. 2567 และตีพิมพ์ในวารสาร Natural Product Research ปี พ.ศ. 2568 ได้รายงานการแยกสารไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินชนิดใหม่ 2 ชนิดจากใบคดสัง ได้แก่ Comtrifoside A และ Comtrifoside B

งานวิจัยดังกล่าวศึกษาการแยกและพิสูจน์โครงสร้างสารด้วยเทคนิคทางเคมีวิเคราะห์ เช่น UV-Vis, IR, HRMS-ESI และ NMR พร้อมทั้งทดสอบฤทธิ์ต้านการอักเสบในเซลล์ RAW264.7 ที่ถูกกระตุ้นด้วย LPS โดยพิจารณาจากการยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ (Nitric Oxide: NO)

2. โครงการวิจัยองค์ประกอบทางเคมีและการพัฒนาสารสกัดต้านการอักเสบ

สถาบันวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งเวียดนาม (Vietnam Academy of Science and Technology) ได้ดำเนินโครงการวิจัยเกี่ยวกับองค์ประกอบทางเคมีและการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้น Chưn bầu ba lá หรือ Combretum trifoliatum

โครงการดำเนินงานระหว่างปี พ.ศ. 2566–2567 โดยสามารถแยกและพิสูจน์โครงสร้างสารประกอบจากใบได้ทั้งหมด 25 ชนิด ประกอบด้วยสารไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินชนิดใหม่ 2 ชนิด และสารประกอบอื่น ๆ อีกหลายชนิด

ผลการศึกษาพบว่าสารสกัดบางส่วนที่อุดมด้วยซาโปนินมีฤทธิ์ยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในเซลล์ RAW264.7 โดยสารสกัดที่ให้ผลดีที่สุดมีค่า IC50 เท่ากับ 46.39 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร

นอกจากนี้ยังมีการทดสอบสารบริสุทธิ์ 12 ชนิด พบว่าสารบางชนิด ได้แก่ Pomolic acid, Ursolic acid และสารกลุ่มซาโปนินบางชนิด มีฤทธิ์ยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในแบบจำลองเซลล์ทดลอง

3. การศึกษาฤทธิ์ต่อแมลงศัตรูพืช

มีงานวิจัยเกี่ยวกับสารสกัดจากใบและกิ่งของคดสัง รวมถึงสาร Apigenin และ Camphor ในการทดสอบฤทธิ์ต่อเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (Nilaparvata lugens) ซึ่งเป็นแมลงศัตรูสำคัญของข้าว

ผลการทดลองแสดงให้เห็นว่าสารสกัดและสารประกอบบางชนิดมีศักยภาพในการออกฤทธิ์ต่อแมลง รวมถึงมีผลต่อเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการกำจัดสารพิษของแมลง

งานวิจัยดังกล่าวเป็นการศึกษาด้านการควบคุมแมลงศัตรูพืช ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคของมนุษย์

สรุปหลักฐานทางวิทยาศาสตร์: คดสังเป็นพืชที่มีความน่าสนใจในด้านสารประกอบทางธรรมชาติ โดยเฉพาะสารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินและฟลาโวนอยด์ อย่างไรก็ตาม ผลการทดลองที่มีอยู่ส่วนใหญ่เป็นการศึกษาทางเคมีและการทดลองในหลอดทดลอง ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาความเป็นพิษ การทดลองในสัตว์ และการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์เพิ่มเติม

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

จากงานวิจัยที่มีการเผยแพร่ พบข้อมูลการศึกษาฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของคดสังในประเด็นต่าง ๆ ดังนี้

  • ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : สารสกัดจากใบคดสังที่มีสารกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินเป็นองค์ประกอบสำคัญ สามารถยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในเซลล์ RAW264.7 ที่ถูกกระตุ้นด้วย LPS ได้ภายใต้เงื่อนไขการทดลอง
  • ฤทธิ์ของสารประกอบบริสุทธิ์ : สาร Pomolic acid, Ursolic acid และสารประกอบบางชนิดที่แยกได้จากใบแสดงผลการยับยั้งการสร้างไนตริกออกไซด์ในแบบจำลองเซลล์ทดลอง
  • ฤทธิ์ต่อแมลงศัตรูพืช : สารสกัดจากใบและกิ่ง รวมถึงสาร Apigenin และ Camphor มีผลต่อเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในการทดลอง
  • ผลต่อเอนไซม์ของแมลง : งานวิจัยรายงานผลต่อเอนไซม์ Acetylcholinesterase (AChE), Carboxylesterase และ Glutathione-S-transferase ซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบประสาทและการกำจัดสารพิษของแมลง

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันฤทธิ์ต้านการอักเสบหรือสรรพคุณรักษาโรคในมนุษย์ รวมถึงยังไม่มีขนาดใช้ทางเภสัชวิทยาที่ได้รับการกำหนดเป็นมาตรฐาน

ความปลอดภัย

ปัจจุบันยังมีข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยของคดสังในมนุษย์ค่อนข้างจำกัด แม้จะมีงานวิจัยด้านสารประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพ แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าการรับประทานพืชสดหรือสารสกัดจากคดสังมีความปลอดภัยในระยะสั้นและระยะยาว

ข้อควรระวังในการใช้ ได้แก่

  • ไม่ควรรับประทานคดสังเพื่อรักษาโรคโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
  • ไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานจากข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านเพียงอย่างเดียว
  • ควรหลีกเลี่ยงการใช้สารสกัดที่ไม่ทราบความเข้มข้นหรือไม่มีข้อมูลมาตรฐาน
  • ควรระมัดระวังการใช้ภายนอกบริเวณผิวหนังและเยื่อบุที่บอบบาง เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลการระคายเคืองและการแพ้ที่เพียงพอ
  • หากเกิดอาการผิดปกติหลังใช้ เช่น ผื่น คัน คลื่นไส้ อาเจียน หรือปวดท้อง ควรหยุดใช้และปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์

ข้อห้ามใช้

เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยและการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอ จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้คดสังเป็นยารักษาโรคในกลุ่มต่อไปนี้ เว้นแต่จะได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์

  • หญิงตั้งครรภ์ : ยังไม่มีข้อมูลยืนยันความปลอดภัยต่อทารกในครรภ์
  • หญิงให้นมบุตร : ยังไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับการผ่านเข้าสู่น้ำนมและผลต่อทารก
  • เด็กเล็ก : ไม่มีข้อมูลขนาดใช้และความปลอดภัยที่เหมาะสม
  • ผู้ที่มีโรคประจำตัว : ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีสารสกัดจากคดสัง
  • ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชสมุนไพร : ควรหลีกเลี่ยงการใช้หากไม่ทราบความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์

ข้อควรระวังเหล่านี้เป็นแนวทางป้องกันจากการที่ยังขาดข้อมูลความปลอดภัย ไม่ใช่ข้อห้ามใช้ที่ได้รับการยืนยันจากการศึกษาทางคลินิกโดยตรง

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาปฏิกิริยาระหว่างคดสังกับยาแผนปัจจุบันในมนุษย์ที่เพียงพอ จึงไม่สามารถระบุได้ว่าคดสังมีผลเพิ่มหรือลดประสิทธิภาพของยาชนิดใดโดยตรง

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากมีการค้นพบสารประกอบหลายกลุ่มในใบคดสัง จึงควรระมัดระวังการใช้สารสกัดร่วมกับยา โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ยาประจำหรือมีโรคเรื้อรัง

  • ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สารสกัด
  • ผู้ที่ใช้ยารักษาโรคเรื้อรังไม่ควรหยุดหรือปรับขนาดยาเพื่อใช้สมุนไพรทดแทน
  • ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์สมุนไพรทุกชนิดที่ใช้อยู่

ข้อควรระวังข้างต้นเป็นคำแนะนำทั่วไปสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ยังไม่มีข้อมูลปฏิกิริยากับยา ไม่ได้หมายความว่ามีการพิสูจน์แล้วว่าคดสังเกิดปฏิกิริยากับยากลุ่มดังกล่าว

การใช้ในอาหาร

มีข้อมูลภูมิปัญญาการบริโภคคดสังในบางท้องถิ่น โดยเฉพาะในรูปแบบผักพื้นบ้าน

  • ยอดอ่อนและใบอ่อน : มีรายงานการนำมารับประทานสดเป็นผักร่วมกับอาหารพื้นบ้าน เช่น ลาบและก้อย
  • การบริโภคในชุมชน : เป็นการใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นตามวิถีชีวิตของชุมชนที่รู้จักพืชชนิดนี้

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลด้านคุณค่าทางโภชนาการ ปริมาณสารต้านโภชนาการ หรือความปลอดภัยในการบริโภคเป็นประจำอย่างเพียงพอ จึงไม่ควรสรุปว่าการรับประทานในปริมาณมากมีความปลอดภัย

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ข้อมูลมาตรฐานการเก็บเกี่ยวคดสังเพื่อผลิตวัตถุดิบสมุนไพรยังมีจำกัด แต่สามารถใช้หลักการจัดการวัตถุดิบพืชสมุนไพรทั่วไปประกอบการดูแลได้

  • การเก็บเกี่ยว : ควรเก็บจากต้นที่สามารถยืนยันชนิดได้อย่างถูกต้อง และเลือกส่วนของพืชที่สมบูรณ์ ไม่มีเชื้อรา หรือร่องรอยการทำลายจากแมลง
  • การทำความสะอาด : ควรคัดแยกสิ่งปนเปื้อน ดิน ทราย และเศษวัสดุอื่นออกจากวัตถุดิบ
  • การทำให้แห้ง : ควรใช้วิธีที่เหมาะสมกับชนิดของส่วนพืช โดยควบคุมความชื้นและหลีกเลี่ยงการปนเปื้อนระหว่างการทำให้แห้ง
  • การเก็บรักษา : ควรเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันแสงแดดและความชื้น
  • การตรวจสอบคุณภาพ : ควรตรวจสอบเชื้อรา แมลง และสิ่งปนเปื้อนก่อนนำไปใช้เป็นวัตถุดิบ

หากนำคดสังไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ควรมีการกำหนดมาตรฐานวัตถุดิบ การตรวจสอบเอกลักษณ์ และการวิเคราะห์สารสำคัญอย่างเหมาะสม

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

คดสังเป็นหนึ่งในพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่มีชื่อเรียกหลากหลายตามภูมิภาค สะท้อนให้เห็นถึงการนำพืชในท้องถิ่นมาใช้ประโยชน์ตามความรู้ที่สืบทอดกันมา

ภูมิปัญญาการใช้คดสังมีทั้งการนำรากและเปลือกมาปรุงเป็นตำรับยา รวมถึงการใช้ผลสำหรับดูแลสุขภาพช่องปากและการขับพยาธิ

ในจังหวัดอุบลราชธานีมีรายงานตำรับยาพื้นบ้านที่ใช้ลำต้นคดสังร่วมกับแก่นมะขาม เบนน้ำ เพกา และจำปาขาว ต้มกับน้ำเพื่อใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการเกี่ยวกับนิ่วในไต

นอกจากนี้ ยอดอ่อนและใบอ่อนยังมีรายงานการนำมารับประทานเป็นผักพื้นบ้านร่วมกับอาหารประเภทลาบและก้อยอีกด้วย

ข้อมูลดังกล่าวเป็นองค์ความรู้ด้านพืชสมุนไพรและอาหารพื้นบ้านที่มีคุณค่าต่อการศึกษาและอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น แต่ควรแยกออกจากหลักฐานทางการแพทย์สมัยใหม่อย่างชัดเจน

ประวัติและวัฒนธรรม

คดสังมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Combretum trifoliatum Vent. โดยได้รับการตีพิมพ์ชื่อทางพฤกษศาสตร์ในผลงาน Choix de Plantes ของ Étienne Pierre Ventenat ในปี ค.ศ. 1808

พืชชนิดนี้อยู่ในวงศ์ Combretaceae ซึ่งเป็นวงศ์ของพืชที่พบได้ในเขตร้อนและกึ่งร้อนหลายพื้นที่ทั่วโลก

ในประเทศไทย คดสังมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำและพื้นที่ริมแม่น้ำ ทั้งในด้านการใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้านและการนำยอดอ่อนมาเป็นผักประกอบอาหาร

ชื่อเรียกที่หลากหลาย เช่น เบน ย่านตุด หญ้ายอดคำ และเปือย แสดงให้เห็นถึงความหลากหลายทางภาษาและวัฒนธรรมของชุมชนที่รู้จักและใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้

สถานะการอนุรักษ์

จากข้อมูลของ Plants of the World Online (POWO) ภายใต้ Royal Botanic Gardens, Kew ระบุว่า Combretum trifoliatum เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับในปัจจุบัน (Accepted Name)

นอกจากนี้ ฐานข้อมูล Angiosperm Extinction Risk Predictions v1 ซึ่งเป็นข้อมูลคาดการณ์ความเสี่ยงการสูญพันธุ์ของพืชดอกทั่วโลก ระบุว่าพืชชนิดนี้มีการคาดการณ์สถานะเป็น Not Threatened หรือไม่อยู่ในกลุ่มที่ถูกคาดการณ์ว่าถูกคุกคาม โดยมีระดับความเชื่อมั่น Confident

อย่างไรก็ตาม สถานะดังกล่าวเป็นการคาดการณ์ระดับโลก ไม่ใช่การประเมินประชากรคดสังในประเทศไทยโดยเฉพาะ

การอนุรักษ์คดสังจึงควรให้ความสำคัญกับการรักษาพื้นที่ชุ่มน้ำ ป่าริมแม่น้ำ และป่าบุ่งป่าทาม ซึ่งเป็นแหล่งอาศัยตามธรรมชาติของพืชชนิดนี้ รวมถึงการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพืชอย่างเหมาะสม

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

การจำแนกทางอนุกรมวิธานของคดสังตามลำดับจากระดับสูงไปสู่ระดับชนิด มีดังนี้

  • อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
  • ไฟลัม (Phylum) : Tracheophyta
  • ชั้น (Class) : Magnoliopsida
  • อันดับ (Order) : Myrtales
  • วงศ์ (Family) : Combretaceae
  • สกุล (Genus) : Combretum
  • ชนิด (Species) : Combretum trifoliatum Vent.

ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์ (Synonyms) ที่พบในฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน ได้แก่

  • Cacoucia lucida (Blume) Hassk.
  • Cacoucia trifoliata (Vent.) DC.
  • Combretum bellum Steud.
  • Combretum lucidum Blume
  • Combretum subalternans Wall.
  • Combretum undulatum Wall.
  • Embryogonia lucida (Blume) Blume
  • Terminalia lancifolia Griff.

หมายเหตุ: ชื่อพ้องบางชื่อมีสถานะการตีพิมพ์หรือข้อกำหนดทางอนุกรมวิธานแตกต่างกัน ควรใช้ชื่อ Combretum trifoliatum Vent. เป็นชื่อหลักในการอ้างอิง

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคดสังมีความสำคัญต่อการป้องกันการใช้พืชผิดชนิด โดยเฉพาะเมื่อนำมาใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรหรือพัฒนาผลิตภัณฑ์จากพืช

ลักษณะสำคัญที่ใช้ประกอบการตรวจสอบ ได้แก่

  • ลักษณะลำต้น : เป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อย สูงประมาณ 3–5 เมตร กิ่งอ่อนมีขนนุ่มสีน้ำตาลแกมเหลือง
  • ลักษณะใบ : เป็นใบเดี่ยว ออกเป็นกลุ่มบริเวณข้อประมาณ 2–5 ใบ ใบรูปรีหรือรูปใบหอก เนื้อใบค่อนข้างหนาและเป็นมัน
  • ลักษณะดอก : ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายยอดหรือซอกใบ มีสีขาวหรือขาวอมเหลือง และมีกลิ่นหอม
  • ลักษณะผล : ผลแห้งแข็ง รูปรีแคบ ผิวเกลี้ยง สีน้ำตาลดำเป็นมัน และมีปีกหรือสันแข็งตามแนวยาว โดยทั่วไปพบ 5 ปีก

การตรวจสอบในระดับห้องปฏิบัติการ

  • ควรเปรียบเทียบลักษณะของตัวอย่างพืชกับเอกสารพรรณไม้และตัวอย่างอ้างอิงที่ได้รับการยืนยันชนิด
  • สามารถตรวจสอบลักษณะทางจุลทรรศน์ของวัตถุดิบพืชเพื่อประกอบการจำแนก
  • การตรวจสอบองค์ประกอบทางเคมีสามารถใช้เทคนิคโครมาโทกราฟี เช่น TLC และ HPLC เพื่อวิเคราะห์สารสำคัญ
  • ควรมีตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิง (Voucher Specimen) ที่ระบุแหล่งเก็บ วันที่เก็บ และผู้จำแนกชนิดอย่างชัดเจน

สำหรับการนำคดสังไปผลิตเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร ควรตรวจสอบเอกลักษณ์ทางพฤกษศาสตร์ร่วมกับการตรวจสอบคุณภาพทางเคมี เพื่อให้มั่นใจว่าวัตถุดิบเป็นพืชชนิดที่ถูกต้อง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

  • คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. (ม.ป.ป.). คดสัง. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. https://www.phargarden.com/
  • กรมป่าไม้. (2565). รายชื่อพันธุ์ไม้สามัญและวิทยาศาสตร์. กรมป่าไม้.
  • กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ผักพื้นบ้านในประเทศไทย: เบ็น. กรมส่งเสริมการเกษตร.
  • เที่ยงบูรณธรรม, วิทย์. (ม.ป.ป.). พจนานุกรมสมุนไพรไทย (พิมพ์ครั้งที่ 5, น. 156–157).
  • สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2563). ข้อมูลสิ่งมีชีวิต: Combretum trifoliatum. ระบบคลังข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF). https://thbif.onep.go.th/taxons/detail/10368
  • Bachman, S. P., Brown, M. J. M., Leão, T. C. C., Lughadha, E. N., & Walker, B. E. (2024). Extinction risk predictions for the world’s flowering plants. New Phytologist. https://doi.org/10.1111/nph.19592
  • Nguyen, C. T. S., Vo, T. H., Pham, N. K. T., Huynh, B. L. C., Ngo, T. N., Dang, V. S., Huynh, T. K. C., Bui, T. D., Nguyen, D. X. K., Phan, N. M., Mai, D. T., Nguyen, K. P. P., & Nguyen, T. P. (2025). Comtrifosides A and B, two new triterpenoid saponins from the leaves of Combretum trifoliatum. Natural Product Research, 39(14), 4104–4111. https://doi.org/10.1080/14786419.2024.2332487
  • Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Combretum trifoliatum Vent. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:170537-1
  • Nguyen, T. P., et al. (2025). Effect of isolated compounds from Combretum trifoliatum on toxicity and detoxification enzymes in Nilaparvata lugens. PubMed Central. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11696173/
  • Vietnam Academy of Science and Technology. (2025). Research on chemical constituents and development of anti-inflammatory preparations from Combretum trifoliatum. VAST. https://vast.gov.vn/

 

Scroll to top