คงคาเดือด

คงคาเดือด

คงคาเดือด

คงคาเดือด เป็นไม้ยืนต้นสมุนไพรพื้นบ้านของไทย พบได้ในป่าผลัดใบและป่าดิบแล้ง มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น เช่น ช้างเผือก ตะไล หมากเล็กหมากน้อย และสมุยกุย เป็นพืชในวงศ์ Sapindaceae หรือวงศ์เงาะ มีการนำส่วนของลำต้น เปลือกต้น เนื้อไม้ และใบมาใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะการใช้เกี่ยวกับอาการไข้ ไอ อาการคัน และความผิดปกติของผิวหนัง

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

  • ชื่อสมุนไพรไทย: คงคาเดือด
  • ชื่ออื่น: ช้างเผือก, ตะไล, ตะไลคงคา, คงคาเลือด, หมากเล็กหมากน้อย, สมุยกุย
  • ชื่อวิทยาศาสตร์: Arfeuillea arborescens Pierre ex Radlk.
  • ชื่อสามัญ: Hop Tree
  • ชื่อวงศ์: Sapindaceae
  • ประเภทพืช: ไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดกลาง
  • ความสูง: ประมาณ 8–20 เมตร
  • ลักษณะเด่น: ใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง และผลแห้งมีปีก 3 ปีก
  • การใช้ประโยชน์: ใช้เป็นไม้สมุนไพร ไม้ให้ร่มเงา และไม้สำหรับทำเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

  • ลำต้น: คงคาเดือดเป็นไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดกลาง มีความสูงประมาณ 8–20 เมตร ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งก้านเป็นพุ่มกลม เรือนยอดค่อนข้างแน่น เปลือกต้นเรียบหรือมีรอยแตกตื้น ๆ สีน้ำตาลอ่อนถึงน้ำตาลเทา มีช่องอากาศกระจายอยู่บนเปลือก และอาจพบจุดสีขาวกระจายตามผิวเปลือก กิ่งอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอ่อน
  • ใบ: เป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ เรียงสลับตามกิ่ง ใบย่อยมีประมาณ 1–4 คู่ หรืออาจพบจำนวนมากกว่านั้นตามลักษณะของกิ่ง ใบย่อยเรียงตรงข้ามหรือเยื้องกันเล็กน้อย รูปไข่หรือรูปใบหอก กว้างประมาณ 2.5–4 เซนติเมตร ยาวประมาณ 4.5–7 เซนติเมตร ปลายใบแหลมหรือเป็นติ่งแหลม โคนใบสอบหรือเบี้ยว ขอบใบเรียบหรือเป็นคลื่นเล็กน้อย แผ่นใบบาง สีเขียวเข้ม ผิวใบด้านล่างมีขน โดยเฉพาะบริเวณใกล้เส้นกลางใบ เส้นแขนงใบประมาณ 10–12 คู่ ก้านใบย่อยยาวประมาณ 2–6 มิลลิเมตร
  • ดอก: ออกดอกเป็นช่อแบบช่อกระจุกแยกแขนงบริเวณปลายกิ่ง ดอกเป็นดอกแยกเพศแต่อยู่บนต้นเดียวกัน ช่อดอกยาวได้ประมาณ 15 เซนติเมตร ช่อย่อยยาวประมาณ 2–4 เซนติเมตร ดอกมีขนาดเล็ก กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ รูปรีถึงรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 5.5–9 มิลลิเมตร มีสีแดงอมเขียว กลีบดอกมี 2–4 กลีบ รูปไข่กลับ สีขาว ยาวประมาณ 3 มิลลิเมตร มีเกสรเพศผู้ประมาณ 6–9 อัน ดอกมีกลิ่นหอมอ่อน ๆ
  • ผล: เป็นผลแห้งแตกแบบแคปซูล มีลักษณะบาง รูปรีถึงรูปไข่ ยาวประมาณ 2.5–5.5 เซนติเมตร มีปีกบาง 3 ปีก แต่ละปีกกว้างประมาณ 2 เซนติเมตร ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่และแห้งจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล จากนั้นผลจะแตกออกเพื่อปล่อยเมล็ด
  • เมล็ด: มีสีดำ รูปรีหรือรูปไข่กลับ ขนาดยาวประมาณ 5–5.5 มิลลิเมตร มีขนสีน้ำตาลปกคลุม ขั้วเมล็ดมีขนาดเล็กและไม่มีเยื่อหุ้มเมล็ด
  • ราก: เป็นระบบรากของไม้ยืนต้น สามารถหยั่งลึกลงในดินได้ ช่วยยึดเกาะดินและพยุงลำต้น ทั้งนี้ยังไม่มีข้อมูลรายละเอียดทางกายวิภาคและขนาดของรากที่เพียงพอสำหรับระบุเป็นตัวเลข

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

คงคาเดือดมีถิ่นกำเนิดในภูมิภาคอินโดจีน พบกระจายพันธุ์ในประเทศไทยและประเทศใกล้เคียง เช่น กัมพูชา และมีรายงานการพบในประเทศเมียนมาตามข้อมูลพฤกษศาสตร์

ในประเทศไทยพบได้หลายภูมิภาค ยกเว้นภาคใต้ โดยมักขึ้นอยู่ตามป่าเบญจพรรณ ป่าผลัดใบผสม และป่าดิบแล้ง โดยเฉพาะบริเวณภูเขาหินปูน สามารถพบได้ตั้งแต่พื้นที่ราบจนถึงระดับความสูงประมาณ 600 เมตรจากระดับน้ำทะเล

เป็นพรรณไม้ที่สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่มีช่วงฤดูแล้งได้ และพบได้ในพื้นที่ป่าที่มีแสงแดดค่อนข้างมาก

การปลูกและการขยายพันธุ์

คงคาเดือดสามารถขยายพันธุ์ได้ด้วยเมล็ด และมีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยการตอนกิ่งและการปักชำ โดยวิธีที่เหมาะสมและมีข้อมูลรองรับมากที่สุดคือการเพาะเมล็ด

  • การเก็บเมล็ด: เก็บผลแก่ที่แห้งจากต้นหรือบริเวณใต้ต้น ก่อนที่เมล็ดจะเสื่อมคุณภาพ ควรเลือกเมล็ดที่สมบูรณ์และไม่มีร่องรอยการถูกแมลงทำลาย
  • การเตรียมเมล็ด: นำเปลือกหุ้มผลออกและคัดเลือกเมล็ดที่สมบูรณ์
  • การเพาะเมล็ด: ใช้วัสดุเพาะที่ระบายน้ำได้ดี เช่น ทรายหยาบผสมขี้เถ้าแกลบ เพาะในบริเวณที่มีแสงรำไร
  • การดูแลต้นกล้า: รักษาความชื้นของวัสดุเพาะให้เหมาะสม ไม่ปล่อยให้แฉะหรือแห้งจนเกินไป
  • การย้ายปลูก: เมื่อต้นกล้าแข็งแรงและมีขนาดเหมาะสม สามารถย้ายลงถุงเพาะชำหรือพื้นที่ปลูกจริงได้
  • สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม: ชอบแสงแดด สามารถทนต่อสภาพแห้งแล้งได้ และเจริญเติบโตได้ในดินหลายประเภท

มีรายงานการทดลองเพาะเมล็ดว่า เมล็ดสามารถงอกภายในประมาณ 4–18 วัน โดยมีอัตราการงอกประมาณร้อยละ 75–88 ขึ้นอยู่กับแหล่งที่เก็บเมล็ดและสภาพการเพาะ

ส่วนที่ใช้เป็นยา

  • ต้นและลำต้น: ใช้เป็นส่วนประกอบในการเตรียมยาตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
  • เปลือกต้น: เป็นส่วนที่มีรายงานการนำมาใช้ต้มดื่มหรือต้มอาบ
  • เนื้อไม้: ใช้ในตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับอาการไข้ ร้อนใน และการขับพยาธิ
  • ใบ: มีรายงานการใช้ตามตำรายาพื้นบ้านเกี่ยวกับอาการไอ ไข้ และการขับพยาธิ

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

ตามตำรายาไทยและภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรพื้นบ้าน คงคาเดือดมีรสยาส่วนใหญ่เป็นรสเย็น ฝาด และขม มีการใช้ส่วนต่าง ๆ ดังนี้

  • ต้น: มีการใช้เป็นยาพื้นบ้านสำหรับแก้ไอ แก้ไข้ และขับพยาธิ
  • เปลือกต้น: มีรสเย็น ฝาดขม ใช้ตามภูมิปัญญาเพื่อแก้ไอ แก้ไข้ แก้คัน ช่วยเจริญอาหาร แก้ซางตัวร้อน แก้ร้อนในกระหายน้ำ และบรรเทาอาการแสบร้อนตามผิวหนัง
  • เนื้อไม้: มีรสเย็น ฝาดขม มีการใช้เป็นยาขับพยาธิ แก้ซางตัวร้อน ดับพิษไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ และช่วยเจริญอาหาร
  • ใบ: มีรายงานการใช้เป็นยาพื้นบ้านสำหรับแก้ไอ แก้ไข้ และขับพยาธิ
  • ส่วนที่ใช้ภายนอก: มีข้อมูลภูมิปัญญาการใช้กับอาการคัน พุพอง น้ำเหลืองเสีย และโรคผิวหนังเปื่อยเน่า

หมายเหตุ: คำว่าแก้ซางและน้ำเหลืองเสียเป็นคำเรียกตามตำราและการแพทย์แผนไทย ไม่สามารถนำมาเทียบเป็นการวินิจฉัยโรคทางการแพทย์แผนปัจจุบันได้โดยตรง สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญา ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ที่ได้รับการยืนยันทางคลินิก

วิธีใช้

ข้อมูลตำรายาพื้นบ้านมีการกล่าวถึงวิธีใช้คงคาเดือดในรูปแบบต่าง ๆ ดังนี้

  • การต้มดื่ม: ใช้เนื้อไม้หรือเปลือกต้นนำมาต้มกับน้ำ โดยมีการใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการไข้ ไอ ร้อนในกระหายน้ำ และช่วยเจริญอาหาร
  • การต้มอาบ: ใช้เปลือกต้นต้มกับน้ำ แล้วนำน้ำที่ได้มาใช้อาบตามภูมิปัญญาสำหรับอาการคันและความผิดปกติของผิวหนัง
  • การฝนเนื้อไม้: มีรายงานการนำเนื้อไม้มาฝนกับน้ำอุ่นเพื่อใช้ตามตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับการขับพยาธิ

ข้อควรระวัง: ยังไม่มีขนาดการใช้ที่ผ่านการศึกษาทางคลินิกและกำหนดเป็นมาตรฐานอย่างชัดเจน ไม่ควรนำวิธีใช้ดังกล่าวไปทดลองรับประทานหรือใช้รักษาโรคด้วยตนเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

จากการตรวจสอบข้อมูลบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรและเอกสารประกาศที่เกี่ยวข้อง ไม่พบข้อมูลยาที่ระบุคงคาเดือด (Arfeuillea arborescens) เป็นตัวยาสำคัญหรือเป็นรายการยาในบัญชีดังกล่าว

ดังนั้น คงคาเดือดยังควรจัดอยู่ในกลุ่มพืชสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้ตามตำรายาและภูมิปัญญาท้องถิ่น มากกว่าการจัดเป็นสมุนไพรที่มีข้อบ่งใช้เป็นยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร

สารสำคัญ

จากการศึกษาทางเคมีของลำต้นคงคาเดือดในระดับวิทยานิพนธ์ พบสารประกอบหลายกลุ่มที่สามารถแยกได้จากสารสกัดด้วยตัวทำละลายอินทรีย์ ได้แก่

  • กลุ่มสเตอรอล (Sterols): พบสาร Stigmasterol และ β-Sitosterol
  • กลุ่มไกลโคไซด์ (Glycosides): พบ Stigmasteryl-3-O-β-D-glucopyranoside
  • กลุ่มคูมาริน (Coumarins): พบ Scopoletin
  • กลุ่มสารประกอบฟีนอลิก (Phenolic compounds): พบ p-Hydroxybenzoic acid
  • กลุ่มสารประกอบคาร์บอนิล: พบ 5-Hydroxymethylfurfural และ 3,5-Bis-[3,3-dimethylallyl]-p-hydroxybenzaldehyde
  • สารประกอบประเภทน้ำตาลและอนุพันธ์: พบ (+)-Proto-quercitol
  • กลุ่มไฮโดรคาร์บอนและเอสเทอร์: พบสารไฮโดรคาร์บอนสายโซ่ยาวและเอสเทอร์สายโซ่ยาว

สารเหล่านี้เป็นสารที่แยกได้จากการศึกษาลำต้น ไม่ควรสรุปว่าพบในทุกส่วนของต้นหรือมีปริมาณเท่ากันในใบ เปลือก และเนื้อไม้

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีงานวิจัยที่ศึกษาองค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพของคงคาเดือด โดยมีข้อมูลที่น่าสนใจดังนี้

  • การศึกษาองค์ประกอบทางเคมีของลำต้น: วิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโทของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในปี พ.ศ. 2541 ศึกษาสารสกัดจากลำต้นคงคาเดือด สามารถแยกสารประกอบและของผสมได้หลายชนิด รวมถึง Stigmasterol, β-Sitosterol, Scopoletin และ p-Hydroxybenzoic acid
  • การศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science Essence Journal ปี พ.ศ. 2553 ศึกษาสารสกัดจากใบสดของพืชสมุนไพรไทย 11 ชนิด รวมถึงคงคาเดือด โดยใช้สารสกัดเมทานอล 80% และทดสอบด้วยวิธี DPPH
  • ผลการทดสอบ DPPH: สารสกัดใบคงคาเดือดมีค่า EC50 เท่ากับ 2,010.24 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร แสดงให้เห็นฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระในระดับที่ค่อนข้างต่ำเมื่อเปรียบเทียบกับพืชหลายชนิดที่อยู่ในการทดลองเดียวกัน
  • การวิเคราะห์สารประกอบฟีนอลิก: งานวิจัยดังกล่าวรายงานปริมาณสารประกอบฟีนอลิกของคงคาเดือดเท่ากับ 0.41 มิลลิกรัมสมมูลกรดแกลลิกต่อ 100 มิลลิกรัมของตัวอย่างสด

ผลการศึกษาเหล่านี้เป็นข้อมูลเบื้องต้นในระดับห้องปฏิบัติการ ไม่สามารถนำไปยืนยันประสิทธิภาพการรักษาโรคในมนุษย์ได้

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

จากงานวิจัยที่มีรายงาน สามารถสรุปข้อมูลการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพของคงคาเดือดได้ดังนี้

  • ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: มีการทดสอบสารสกัดจากใบสดด้วยวิธี DPPH พบว่าสามารถกำจัดอนุมูลอิสระได้ แต่มีค่า EC50 ค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับพืชบางชนิดในงานทดลองเดียวกัน
  • ฤทธิ์ต้านจุลชีพ: การศึกษาสาร 5-Hydroxymethylfurfural ที่แยกได้จากลำต้นรายงานฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียหลายชนิด เช่น Escherichia coli, Bacillus cereus, Staphylococcus aureus และ Listeria monocytogenes รวมถึงเชื้อรา Cladosporium cucumerinum
  • ฤทธิ์ทางชีวภาพต่อเซลล์สิ่งมีชีวิต: สาร 5-Hydroxymethylfurfural และ p-Hydroxybenzoic acid แสดงความเป็นพิษต่อไรทะเล Artemia salina ในการทดสอบระดับห้องปฏิบัติการ
  • ฤทธิ์ยับยั้งการเจริญเติบโตของพืช: มีรายงานว่าสาร 5-Hydroxymethylfurfural สามารถยับยั้งการเจริญเติบโตของต้นข้าวพันธุ์ กข.23 ในการทดลอง

ข้อจำกัดของหลักฐาน: ผลการทดลองเหล่านี้เป็นการศึกษาสารสกัดหรือสารบริสุทธิ์ ไม่ใช่การทดลองใช้สมุนไพรทั้งต้นในมนุษย์ และยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะยืนยันฤทธิ์รักษาโรคตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

ความปลอดภัย

ปัจจุบันยังมีข้อมูลด้านความปลอดภัยของคงคาเดือดไม่เพียงพอ โดยเฉพาะข้อมูลความเป็นพิษเฉียบพลัน ความเป็นพิษเรื้อรัง ผลต่อการทำงานของตับและไต และความปลอดภัยเมื่อใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน

นอกจากนี้ การศึกษาทางเคมีที่พบสารบางชนิดมีความเป็นพิษต่อสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กในห้องปฏิบัติการ เป็นเหตุผลที่ควรให้ความสำคัญกับการศึกษาความปลอดภัยเพิ่มเติม ไม่ควรถือว่าการเป็นสมุนไพรพื้นบ้านหมายถึงการใช้ได้อย่างปลอดภัยทุกขนาด

ข้อห้ามใช้

เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยในมนุษย์อย่างเพียงพอ จึงควรใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษในกลุ่มต่อไปนี้

  • หญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร ควรหลีกเลี่ยงการใช้เป็นยารับประทาน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัย
  • เด็กเล็กและทารก ไม่ควรนำมาใช้รักษาโรคหรืออาการเจ็บป่วยด้วยตนเอง
  • ผู้ที่มีโรคประจำตัว โดยเฉพาะผู้ที่มีความผิดปกติของตับและไต ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อนใช้
  • ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชสมุนไพรหรือมีผิวหนังบอบบาง ควรหลีกเลี่ยงการใช้ภายนอกโดยไม่มีคำแนะนำที่เหมาะสม
  • ผู้ที่มีอาการเจ็บป่วยรุนแรงหรือมีไข้สูง ไม่ควรใช้สมุนไพรทดแทนการตรวจวินิจฉัยและการรักษาทางการแพทย์

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลการศึกษาทางคลินิกที่ยืนยันปฏิกิริยาระหว่างคงคาเดือดกับยาแผนปัจจุบันโดยตรง

อย่างไรก็ตาม ผู้ที่รับประทานยาประจำ โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อการทำงานของตับและไต หรือยาที่มีช่วงการรักษาแคบ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สารสกัดหรือผลิตภัณฑ์จากคงคาเดือดร่วมกัน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลปฏิกิริยาระหว่างสารสำคัญกับยาอย่างเพียงพอ

การใช้ในผลิตภัณฑ์

  • ผลิตภัณฑ์สมุนไพรพื้นบ้าน: มีข้อมูลการนำเปลือกต้นและเนื้อไม้มาใช้เตรียมเป็นน้ำต้มตามตำรับพื้นบ้าน
  • ผลิตภัณฑ์เพื่อการศึกษาวิจัย: สารสกัดจากลำต้นและสารประกอบที่แยกได้ถูกนำมาใช้ในการศึกษาองค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพ
  • ผลิตภัณฑ์จากไม้: เนื้อไม้สามารถนำไปใช้ทำเครื่องมือเครื่องใช้ในครัวเรือนและเครื่องมือทางการเกษตรที่ไม่ต้องรับน้ำหนักมาก

ยังไม่มีข้อมูลยืนยันการใช้คงคาเดือดเป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์สมุนไพรเชิงพาณิชย์ที่ได้รับการรับรองเป็นวงกว้าง

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

  • การเก็บเกี่ยวเปลือกต้น: ควรเก็บจากต้นที่มีความสมบูรณ์และหลีกเลี่ยงการลอกเปลือกออกเป็นวงรอบลำต้น เพราะอาจทำให้ต้นไม้ตายได้
  • การเก็บเกี่ยวเนื้อไม้: ควรดำเนินการจากแหล่งที่ได้รับอนุญาตและไม่ส่งผลกระทบต่อประชากรพืชตามธรรมชาติ
  • การเก็บใบ: เลือกใบที่สมบูรณ์ ไม่มีร่องรอยของโรคหรือแมลง
  • การเก็บเมล็ด: เก็บผลแก่ที่เริ่มแห้งและคัดแยกเมล็ดที่สมบูรณ์ก่อนนำไปเพาะ
  • การเก็บรักษา: หากนำส่วนของพืชมาแปรรูปเป็นวัตถุดิบแห้ง ควรทำความสะอาด ผึ่งหรือตากในบริเวณที่อากาศถ่ายเทจนแห้งสนิท และเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด และแมลง

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

คงคาเดือดเป็นสมุนไพรที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันตามภูมิภาค สะท้อนให้เห็นถึงการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพืชในท้องถิ่น

  • ภาคกลาง: เรียกคงคาเดือด หมากเล็กหมากน้อย หรือคงคาเลือด
  • ภาคเหนือ: เรียกช้างเผือก
  • ภาคตะวันตก: เรียกตะไล
  • จังหวัดชัยนาท: เรียกตะไลคงคา
  • จังหวัดนครราชสีมา: เรียกสมุยกุย

ภูมิปัญญาการใช้ยาพื้นบ้านมีการนำเปลือกต้นและเนื้อไม้มาเตรียมเป็นยาต้มดื่ม รวมถึงการนำเปลือกต้นมาต้มอาบเพื่อบรรเทาอาการคันและความผิดปกติของผิวหนัง โดยเป็นองค์ความรู้ที่ถ่ายทอดกันมาในแต่ละท้องถิ่น

ประวัติและวัฒนธรรม

ชื่อสกุล Arfeuillea ตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่ Arfeuille ซึ่งเป็นเพื่อนของ Jean Baptiste Louis Pierre นักพฤกษศาสตร์ชาวฝรั่งเศส ผู้มีบทบาทในการศึกษาพรรณไม้ในภูมิภาคอินโดจีน

คงคาเดือดเป็นพรรณไม้ที่มีความสำคัญทั้งในด้านพฤกษศาสตร์และภูมิปัญญาการใช้พืชสมุนไพรของไทย นอกจากการใช้ประโยชน์ทางยาแล้ว ยังมีการนำเนื้อไม้ไปใช้ทำเครื่องมือพื้นบ้านและเครื่องใช้ในการเกษตร ตลอดจนปลูกเพื่อให้ร่มเงาในพื้นที่ที่เหมาะสม

สถานะการอนุรักษ์

คงคาเดือดเป็นพรรณไม้พื้นเมืองของภูมิภาคอินโดจีนและมีรายงานการพบในหลายพื้นที่ของประเทศไทย

ข้อมูลจาก Plants of the World Online (Kew Science) ระบุว่าชนิดพืชนี้มีการประเมินความเสี่ยงต่อการถูกคุกคามจากการคาดการณ์ Angiosperm Extinction Risk Predictions (AERP) โดยมีผลการคาดการณ์อยู่ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงถูกคุกคาม และมีระดับความเชื่อมั่นของการคาดการณ์

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวเป็นผลการคาดการณ์ความเสี่ยง ไม่ควรนำไปกล่าวว่าเป็นสถานะ IUCN Red List อย่างเป็นทางการโดยไม่มีข้อมูลการประเมินรองรับเพิ่มเติม

การอนุรักษ์คงคาเดือดจึงควรให้ความสำคัญกับการรักษาถิ่นอาศัยตามธรรมชาติ การเก็บเกี่ยวอย่างเหมาะสม และการขยายพันธุ์เพื่อเพิ่มจำนวนต้นไม้ในพื้นที่ที่เหมาะสม

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

  • อาณาจักร (Kingdom): Plantae
  • หมวด (Division): Tracheophyta
  • ชั้น (Class): Magnoliopsida
  • อันดับ (Order): Sapindales
  • วงศ์ (Family): Sapindaceae
  • สกุล (Genus): Arfeuillea
  • ชนิด (Species): Arfeuillea arborescens
  • ชื่อวิทยาศาสตร์เต็ม (Scientific name): Arfeuillea arborescens Pierre ex Radlk.
  • ชื่อพ้อง (Synonym): Koelreuteria arborescens Pierre

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคงคาเดือดควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์หลายส่วนประกอบกัน เพื่อป้องกันการสับสนกับพืชชนิดอื่นที่มีชื่อท้องถิ่นใกล้เคียงกัน

  • ลักษณะลำต้น: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงประมาณ 8–20 เมตร เปลือกค่อนข้างเรียบ สีน้ำตาลอ่อน มีช่องอากาศกระจาย
  • ลักษณะใบ: ใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ เรียงสลับ ใบย่อยรูปไข่หรือรูปใบหอก ขนาดประมาณ 2.5–4 × 4.5–7 เซนติเมตร
  • ลักษณะดอก: ช่อดอกแยกแขนงออกบริเวณปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง 5 กลีบ กลีบดอก 2–4 กลีบ และมีเกสรเพศผู้ 6–9 อัน
  • ลักษณะผล: ผลแห้งแตก มีปีกบาง 3 ปีก เป็นลักษณะเด่นที่ช่วยจำแนกชนิด
  • ลักษณะเมล็ด: เมล็ดสีดำ รูปรี มีขนสีน้ำตาลปกคลุม

การยืนยันชนิดพืชควรเปรียบเทียบกับตัวอย่างอ้างอิงจากหอพรรณไม้หรือเอกสารอนุกรมวิธาน โดยเฉพาะกรณีที่มีเพียงตัวอย่างเปลือกไม้หรือวัตถุดิบแห้งซึ่งอาจไม่เพียงพอต่อการจำแนกชนิดอย่างแม่นยำ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

  • กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2559, 17 สิงหาคม). คงคาเดือด (Arfeuillea arborescens Pierre). สารานุกรมพืชในประเทศไทย (ฉบับย่อ). https://botany.dnp.go.th/detail.aspx?wordsnamesci=Arfeuillea0arborescens0Pierre
  • สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). คงคาเดือด (Arfeuillea arborescens). ระบบคลังข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF). https://thbif.onep.go.th/taxons/detail/54571
  • องค์การสวนพฤกษศาสตร์. (ม.ป.ป.). คงคาเดือด. ฐานข้อมูลพรรณไม้.
  • วสุพงษ์พันธ์, ว., และเปรมไกรสร, พ. (2553). การประเมินฤทธิ์การต้านอนุมูลอิสระของพืชสมุนไพรไทยสิบเอ็ดชนิด. Science Essence Journal, 26(1). https://ejournals.swu.ac.th/index.php/sej/article/view/927
  • Phuwapraisirisan, P. (1998). Chemical constituents from the stems of Arfeuillea arborescens Pierre and their biological activity [Master’s thesis, Chulalongkorn University]. Chulalongkorn University Theses and Dissertations. https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/22558
  • Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Arfeuillea arborescens Pierre ex Radlk. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/782067-1
  • van Welzen, P. C. (1999). Sapindaceae. In Flora of Thailand (Vol. 7, Part 1, p. 185). The Forest Herbarium, Royal Forest Department.
Scroll to top