คนทา
คนทา เป็นสมุนไพรพื้นบ้านของไทยที่พบได้ในป่าธรรมชาติหลายภูมิภาค มีลักษณะเป็นไม้พุ่มกึ่งเลื้อย ลำต้นและกิ่งก้านมีหนามแข็ง นิยมนำรากมาใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนไทย โดยเฉพาะตำรับยาที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไข้และบรรเทาอาการท้องเสีย คนทายังเป็นพืชสมุนไพรที่ได้รับความสนใจจากนักวิจัย เนื่องจากมีสารประกอบธรรมชาติหลายกลุ่ม เช่น ลิโมนอยด์ (Limonoids) และโครโมน (Chromones) ซึ่งมีรายงานการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับห้องปฏิบัติการ
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อไทย: คนทา
- ชื่อภาษาอังกฤษ: Khon Tha
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Harrisonia perforata (Blanco) Merr.
- ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์: Paliurus perforatus Blanco
- ชื่อวงศ์: Rutaceae
- ชื่อสกุล: Harrisonia
- ชื่อสามัญ: Khontha
- ชื่อท้องถิ่น: กะลันทา, สีฟัน, สีฟันคนตาย, สีฟันคนทา, โกทา, ขี้ตำตา, จี้, จี้หนาม, หนามจี้, หนามคนทา และสีเตาะ
- ประเภทพืช: ไม้พุ่มกึ่งเลื้อยหรือไม้พุ่มทอดเลื้อย
- ลักษณะเด่น: ลำต้นและกิ่งก้านมีหนามแข็ง ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ ใบอ่อนมีสีแดง
- ส่วนที่นิยมใช้เป็นยา: ราก
- รสสมุนไพร: ขม
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
คนทาเป็นไม้พุ่มกึ่งเลื้อยหรือไม้พุ่มทอดเลื้อยที่สามารถเกาะเกี่ยวกับพืชหรือสิ่งรองรับใกล้เคียงได้ มีหนามแข็งตามลำต้นและกิ่งก้าน เป็นพืชที่พบได้ในป่าเขตร้อนและพื้นที่ค่อนข้างแห้งแล้ง มีลักษณะทางพฤกษศาสตร์ดังนี้
- ลำต้น: เป็นไม้พุ่มกึ่งเลื้อยหรือไม้พุ่มทอดเลื้อย สูงประมาณ 3–6 เมตร ตามข้อมูลพฤกษศาสตร์ของไทย บางแหล่งรายงานว่าสามารถเจริญเป็นไม้พุ่มตั้งตรงหรือไม้ต้นขนาดเล็กได้สูงประมาณ 5 เมตร ลำต้นและกิ่งมีผิวสีเทาแกมน้ำตาล มีกิ่งก้านแตกแขนงและมีหนามแข็งรูปกรวยหรือหนามแหลมสั้นตามลำต้นและกิ่งแก่ หนามมีลักษณะตรงหรือโค้งเล็กน้อย
- ใบ: เป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ เรียงสลับตามกิ่ง ใบประกอบมีความยาวได้ประมาณ 20 เซนติเมตร แกนกลางใบมีปีกแคบ ใบย่อยมีประมาณ 1–7 คู่ หรืออาจพบได้มากถึง 15 คู่ตามความแตกต่างของตัวอย่าง ใบย่อยรูปไข่ รูปรี หรือรูปไข่แกมรูปใบหอก ขนาดกว้างประมาณ 0.5–2 เซนติเมตร ยาวประมาณ 1–5 เซนติเมตร ปลายใบแหลมหรือมน โคนใบสอบหรือมน ขอบใบหยักมนหรือหยักซี่ฟันห่าง ๆ ผิวใบเรียบ ใบอ่อนและยอดอ่อนมักมีสีแดง
- ดอก: ออกเป็นช่อกระจุกตามซอกใบบริเวณปลายกิ่งหรือปลายยอด ช่อดอกมีดอกย่อยประมาณ 8–20 ดอก ช่อดอกมีความยาวประมาณ 12–20 เซนติเมตร ดอกมีขนาดเล็ก กลีบดอกด้านนอกมีสีแดงอมม่วง ส่วนด้านในมีสีขาวนวลหรือสีครีม ดอกมีทั้งกลีบเลี้ยงและกลีบดอกอย่างละ 4–5 กลีบ กลีบดอกมีลักษณะรูปขอบขนานหรือรูปใบหอก ขนาดยาวประมาณ 5–9 มิลลิเมตร และกว้างประมาณ 2–4 มิลลิเมตร
- ผล: เป็นผลสดลักษณะค่อนข้างกลม หรือกลมแป้นเล็กน้อย ผิวผลเรียบ มีลักษณะคล้ายแผ่นหนัง ผลมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1–1.5 เซนติเมตร หรือมีความกว้างประมาณ 1–1.5 เซนติเมตรตามข้อมูลตำราพฤกษศาสตร์ ภายในมีชั้นเนื้อเยื่อและส่วนเปลือกในที่แข็ง ผลอาจมีลักษณะเป็นพูตื้น ๆ
- เมล็ด: มีลักษณะแข็ง อยู่ภายในผล โดยตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทยระบุว่าผลมีเมล็ดประมาณ 3–5 เมล็ด ขณะที่ข้อมูลภูมิปัญญาการขยายพันธุ์ในประเทศไทยบางแหล่งระบุว่ามักพบเมล็ดเด่นอยู่ภายในผลเพียง 1 เมล็ด เมล็ดมีเปลือกหุ้มบางและมีเนื้อเยื่อสะสมอาหาร
- ราก: เป็นระบบรากที่เจริญลงในดิน มีรากแขนงแตกออกจากรากหลัก รากมีสีน้ำตาลถึงน้ำตาลเทา เมื่อนำมาใช้เป็นสมุนไพรจะนำมาตัดเป็นท่อนหรือสับเป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วทำให้แห้ง เนื้อไม้ด้านในมีสีเหลืองอ่อนและอาจเห็นวงสีน้ำตาลเข้มบริเวณแกนกลาง

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
คนทาเป็นพืชพื้นเมืองในเขตร้อนของเอเชีย พบกระจายพันธุ์ตั้งแต่เอเชียใต้ไปจนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีรายงานการพบในประเทศและพื้นที่ต่าง ๆ ได้แก่
- ประเทศไทย
- ประเทศเมียนมา
- ประเทศลาว
- ประเทศกัมพูชา
- ประเทศเวียดนาม
- ประเทศมาเลเซีย
- ประเทศอินโดนีเซีย
- ประเทศฟิลิปปินส์
- ประเทศบังกลาเทศ
- ประเทศจีน โดยเฉพาะบริเวณตอนใต้และเกาะไหหลำ
ในประเทศไทยพบได้ทุกภูมิภาค โดยเฉพาะบริเวณเขาหินปูน ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าละเมาะ ป่าข้างทาง และพื้นที่รกร้างที่มีแสงแดดเพียงพอ สามารถพบได้ตั้งแต่พื้นที่ระดับใกล้น้ำทะเลจนถึงระดับความสูงประมาณ 900 เมตรจากระดับน้ำทะเล
คนทาเป็นพืชที่สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่ค่อนข้างแห้งแล้งได้ดี จึงพบได้ตามป่าโปร่งและพื้นที่ดอนที่มีการระบายน้ำดี
การปลูกและการขยายพันธุ์
คนทาสามารถปลูกได้ในพื้นที่ดอนและพื้นที่ที่มีแสงแดดค่อนข้างมาก เป็นพืชที่ทนแล้งได้ดีเมื่อเจริญเติบโตเต็มที่ การปลูกในประเทศไทยนิยมขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด โดยมีแนวทางดังนี้
- การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด: เลือกผลที่แก่จัดและสุกเต็มที่ นำมาล้างเอาเปลือกและเนื้อผลออกให้สะอาด จากนั้นนำเมล็ดไปผึ่งหรือตากให้แห้ง ก่อนนำไปเพาะในกระบะเพาะชำหรือถุงเพาะชำ
- ระยะเวลาการงอก: เมล็ดที่ได้รับการเตรียมอย่างเหมาะสมมีรายงานว่าสามารถงอกได้ภายในประมาณ 30–45 วัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความสมบูรณ์ของเมล็ดและสภาพแวดล้อมในการเพาะ
- การเตรียมดิน: เลือกพื้นที่ดอนหรือบริเวณที่ระบายน้ำได้ดี ขุดหลุมปลูกขนาดประมาณ 50 × 50 × 50 เซนติเมตร รองก้นหลุมด้วยปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักเพื่อเพิ่มอินทรียวัตถุในดิน
- การย้ายปลูก: เมื่อต้นกล้ามีอายุประมาณ 6–12 เดือน สามารถย้ายลงปลูกในแปลงที่เตรียมไว้ กลบดินให้แน่นและรดน้ำให้ชุ่ม ควรมีหลักไม้ช่วยพยุงต้นในระยะแรก
- ฤดูกาลปลูก: สามารถปลูกได้ตลอดปี แต่ช่วงต้นฤดูฝนประมาณเดือนพฤษภาคม–กรกฎาคมเป็นช่วงที่เหมาะสม เนื่องจากมีความชื้นในดินเพียงพอ
- การดูแลรักษา: ในช่วงแรกควรรดน้ำอย่างสม่ำเสมอ เมื่อพืชตั้งตัวได้แล้วสามารถลดความถี่ในการให้น้ำได้ เนื่องจากเป็นพืชทนแล้ง ควรใส่ปุ๋ยอินทรีย์และกำจัดวัชพืชเป็นระยะ
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- ราก: เป็นส่วนที่ใช้เป็นยาสมุนไพรตามตำรับยาแผนไทย โดยนำรากมาใช้ทั้งในรูปแบบรากสดและรากแห้ง โดยเฉพาะรากแห้งที่ผ่านการเตรียมวัตถุดิบตามมาตรฐานตำรายาสมุนไพร
- ลำต้นและเนื้อไม้: มีรายงานการศึกษาสารประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพในห้องปฏิบัติการ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะใช้ทดแทนรากในตำรับยาได้
- ใบและส่วนเหนือดิน: พบสารประกอบธรรมชาติหลายชนิดและมีรายงานการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพ แต่ยังไม่ควรนำมาใช้เป็นยารักษาโรคด้วยตนเอง
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
คนทาเป็นสมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับยาแผนไทยมาเป็นเวลานาน โดยเฉพาะส่วนรากซึ่งมีรสขมและถูกนำมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาสำหรับบรรเทาอาการไข้และความผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร
สรรพคุณตามตำรับยาและภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ได้แก่
- แก้ไข้: รากคนทาใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนไทยสำหรับบรรเทาอาการไข้
- แก้ไข้เพื่อเส้น: เป็นสรรพคุณที่ปรากฏในตำรายาและข้อมูลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
- แก้ไข้พิษและไข้กาฬ: มีการกล่าวถึงการใช้รากคนทาในตำรับยาไทยสำหรับกลุ่มอาการไข้ดังกล่าว
- แก้ท้องร่วง: ตามภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรพื้นบ้าน มีการนำรากคนทามาใช้ในตำรับยาที่เกี่ยวข้องกับอาการท้องเสีย
- แก้โรคลำไส้: มีการกล่าวถึงการใช้รากคนทาเพื่อบรรเทาความผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร
- เป็นส่วนประกอบของตำรับยาห้าแก้ไข้: คนทาเป็นหนึ่งในสมุนไพรที่ปรากฏในตำรับยาห้าโลกาวิเชียร ซึ่งใช้ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
หมายเหตุ: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลการใช้ตามตำรับยาและภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ใช่ข้อยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคตามหลักการแพทย์สมัยใหม่
วิธีใช้
คนทาเป็นสมุนไพรที่ใช้ในรูปแบบวัตถุดิบประกอบตำรับยา โดยส่วนที่ใช้หลักคือราก มีแนวทางการใช้ตามภูมิปัญญาดังนี้
- การใช้รากแห้ง: นำรากคนทาที่ผ่านการทำความสะอาดและทำให้แห้งแล้วมาใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนไทย
- การใช้ในตำรับยาห้าโลกาวิเชียร: ใช้รากคนทาร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นตามสัดส่วนและวิธีปรุงที่กำหนดในตำรับยา
- การใช้ในตำรับยาห้าราก: ใช้รากคนทาเป็นหนึ่งในสมุนไพรห้าชนิดตามตำรับยาแผนไทย
ข้อควรระวัง: ยังไม่มีข้อมูลขนาดการใช้รากคนทาเดี่ยวที่ได้รับการยืนยันอย่างเพียงพอสำหรับการรักษาโรค จึงไม่ควรกำหนดปริมาณรับประทานหรือปรุงยารับประทานเอง ควรใช้ตามสูตรตำรับและคำแนะนำของแพทย์แผนไทยหรือเภสัชกรที่มีความรู้ด้านสมุนไพร
ในบัญชียาจากสมุนไพร
คนทามีความสำคัญในระบบการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะในฐานะส่วนประกอบของตำรับยาสมุนไพรที่ใช้สำหรับบรรเทาอาการไข้
- ตำรับยาห้าโลกาวิเชียร: คนทาเป็นหนึ่งในสมุนไพรที่ใช้ในตำรับยานี้ ซึ่งเป็นตำรับยาแผนไทยที่มีการใช้ตามภูมิปัญญาในการแก้ไข้
- ตำรับยาห้าราก: รากคนทาเป็นหนึ่งในสมุนไพรที่ใช้ประกอบตำรับยา โดยมีการนำตำรับยานี้มาใช้เพื่อบรรเทาอาการไข้
- ตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย: กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ได้จัดทำมาตรฐานวัตถุดิบสมุนไพรคนทาในชื่อ Harrisonia Perforata Root เพื่อกำหนดลักษณะ คุณภาพ และวิธีตรวจสอบเอกลักษณ์ของรากคนทา
ควรแยกความหมายระหว่างการมีชื่อเป็นวัตถุดิบในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรกับการมีชื่อเป็นรายการยาเดี่ยวในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร เนื่องจากเป็นคนละสถานะทางวิชาการและทางกฎหมาย
สารสำคัญ
คนทามีสารประกอบทางเคมีตามธรรมชาติหลายกลุ่ม โดยเฉพาะสารกลุ่มลิโมนอยด์และโครโมน ซึ่งพบได้ในราก ใบ กิ่ง และส่วนเหนือดินของพืช
สารสำคัญที่มีรายงาน ได้แก่
- Limonoids (ลิโมนอยด์): เป็นกลุ่มสารประกอบธรรมชาติที่พบได้ในพืชวงศ์ Rutaceae และมีการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน
- Obacunone (โอบาคูโนน): เป็นสารกลุ่มลิโมนอยด์ที่พบในรากคนทา
- Harperfolide (ฮาร์เพอร์โฟไลด์): เป็นสารประกอบในกลุ่มลิโมนอยด์ที่มีรายงานในรากคนทา
- Harrisonin (แฮร์ริโซนิน): เป็นสารประกอบที่พบในรากคนทา
- Chromones (โครโมน): เป็นสารประกอบกลุ่มที่พบในส่วนต่าง ๆ ของพืช
- Harperamone (ฮาร์เพอราโมน): เป็นสารประกอบในกลุ่มโครโมนที่มีรายงานในคนทา
- Perforatin (เพอร์ฟอราติน): เป็นสารประกอบที่มีการแยกได้จากส่วนต่าง ๆ ของคนทา
- Perforatinolone (เพอร์ฟอราติโนโลน): เป็นสารประกอบที่พบในส่วนเหนือดินและใบ
- Haperforin C2 (ฮาเพอร์ฟอริน ซีทู): เป็นสารประกอบที่มีรายงานในกลุ่มสารที่พบในคนทา
- Coumarins (คูมาริน): เป็นสารประกอบธรรมชาติอีกกลุ่มหนึ่งที่มีรายงานในพืชชนิดนี้
- Sterols (สเตอรอล): เป็นสารประกอบที่พบร่วมในองค์ประกอบทางเคมีของคนทา
สารเหล่านี้เป็นสารที่อยู่ระหว่างการศึกษาทางเคมีและเภสัชวิทยา ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าสารชนิดใดเป็นสารออกฤทธิ์หลักที่ทำให้เกิดสรรพคุณทางยาของคนทาในมนุษย์
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
คนทาเป็นสมุนไพรที่ได้รับความสนใจจากนักวิจัยด้านเภสัชเวทและเภสัชวิทยา โดยมีการศึกษาสารประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพจากราก กิ่ง ใบ และส่วนเหนือดินของพืช
งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ได้แก่
- การศึกษาสารประกอบกลุ่มโครโมนจากกิ่งคนทา (พ.ศ. 2549): Tuntiwachwuttikul และคณะ สามารถแยกสารโครโมนชนิดใหม่จากกิ่งคนทาได้ 4 ชนิด ได้แก่ Perforamone A, B, C และ D รวมถึงสารโครโมนที่เคยมีรายงานมาก่อนอีกหลายชนิด งานวิจัยนี้ยังศึกษาฤทธิ์ต้านเชื้อมัยโคแบคทีเรียและฤทธิ์ต้านเชื้อมาลาเรียของสารที่แยกได้
- การศึกษาฤทธิ์ต้านเอนไซม์ HIV-1 Integrase (พ.ศ. 2552): Bunluepuech และ Tewtrakul ศึกษาสารสกัดจากพืชสมุนไพรไทยหลายชนิด พบว่าสารสกัดน้ำจากเนื้อไม้คนทามีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ HIV-1 Integrase ในระดับหลอดทดลอง โดยมีค่า IC50 ประมาณ 2.3 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร ผลดังกล่าวเป็นเพียงข้อมูลการทดลองระดับเอนไซม์ ไม่ได้หมายความว่าคนทาสามารถรักษาหรือป้องกันโรค HIV ได้
- การศึกษาฤทธิ์ยับยั้งการกระตุ้นแมคโครฟาจ (พ.ศ. 2553): Somsill และคณะ ศึกษาสารสกัดเอทานอลจากรากคนทาในเซลล์แมคโครฟาจที่ถูกกระตุ้นด้วยสาร LPS พบว่าสารสกัดสามารถลดการสร้างไนตริกออกไซด์ (Nitric Oxide) ในลักษณะที่สัมพันธ์กับความเข้มข้นของสารสกัด
- การศึกษาฤทธิ์ต้านการอักเสบ (พ.ศ. 2555): Somsila และคณะ ศึกษาฤทธิ์ต้านการอักเสบของสารสกัดเอทานอลจากรากคนทา ทั้งในหลอดทดลองและในสัตว์ทดลอง โดยใช้หนูทดลองและการประเมินอาการบวมของอุ้งเท้า ผลการศึกษาสนับสนุนว่ารากคนทามีศักยภาพในการออกฤทธิ์ต้านการอักเสบในระดับก่อนคลินิก
- การพัฒนาวิธีวิเคราะห์สารโครโมนด้วย HPLC-DAD (พ.ศ. 2567): Wechprakhona และคณะ พัฒนาวิธีวิเคราะห์และควบคุมมาตรฐานสารโครโมนในคนทาและตำรับยาห้าราก โดยให้ความสำคัญกับสาร O-methylalloptaeroxylin และ Peucenin-7-methyl ether เพื่อใช้เป็นสารบ่งชี้ในการตรวจสอบคุณภาพวัตถุดิบสมุนไพร
โดยภาพรวม งานวิจัยในปัจจุบันแสดงให้เห็นว่าคนทามีสารประกอบที่น่าสนใจและมีฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน แต่หลักฐานส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับการทดลองในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์เพิ่มเติม
การศึกษาทางเภสัชวิทยา
จากการศึกษาทางเภสัชวิทยาของคนทา พบรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพที่น่าสนใจหลายประการ ได้แก่
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ: สารสกัดจากรากคนทามีรายงานว่าสามารถลดการสร้างสารที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการอักเสบในเซลล์ และลดอาการบวมในสัตว์ทดลอง
- ฤทธิ์ต้านเชื้อไข้จับสั่น: มีรายงานการศึกษาสารสกัดจากใบและกิ่งที่แสดงฤทธิ์ต้านเชื้อมาลาเรีย Plasmodium falciparum ในระดับหลอดทดลอง
- ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย: สารสกัดจากรากและลำต้นมีรายงานฤทธิ์ต่อเชื้อแบคทีเรียบางชนิด เช่น Mycobacterium smegmatis และ Staphylococcus aureus
- ฤทธิ์ยับยั้งฮิสตามีน: มีข้อมูลการศึกษาก่อนคลินิกเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านฮิสตามีนของรากคนทา
- ฤทธิ์ยับยั้ง HIV-1 Integrase: สารสกัดน้ำจากเนื้อไม้มีรายงานว่าสามารถยับยั้งเอนไซม์ HIV-1 Integrase ในระดับหลอดทดลอง
- ฤทธิ์ยับยั้งการกระตุ้นเซลล์ภูมิคุ้มกัน: สารสกัดจากรากมีรายงานว่าสามารถลดการสร้างไนตริกออกไซด์ในเซลล์แมคโครฟาจที่ถูกกระตุ้น
ผลการศึกษาข้างต้นยังไม่สามารถนำมาใช้เป็นข้อสรุปว่าคนทาสามารถรักษาโรคติดเชื้อ โรคภูมิแพ้ โรคมาลาเรีย หรือโรค HIV ในมนุษย์ได้ จำเป็นต้องมีการศึกษาความปลอดภัย ขนาดการใช้ และประสิทธิผลทางคลินิกเพิ่มเติม
ความปลอดภัย
ข้อมูลด้านความปลอดภัยของคนทาในมนุษย์ยังมีจำกัด โดยเฉพาะการใช้รากคนทาเดี่ยวในปริมาณสูงหรือใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานาน
ข้อควรพิจารณาในการใช้ ได้แก่
- ควรเลือกใช้วัตถุดิบที่ผ่านการตรวจสอบชนิดพืชและคุณภาพตามมาตรฐาน
- ไม่ควรเก็บรากคนทาจากธรรมชาติมาปรุงรับประทานเองโดยไม่ทราบชนิดพืชอย่างแน่ชัด
- ไม่ควรใช้สารสกัดเข้มข้นหรือผลิตภัณฑ์ที่ไม่มีข้อมูลความปลอดภัยรองรับ
- ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือกำลังใช้ยาเป็นประจำควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้
- ไม่ควรใช้สมุนไพรแทนการรักษาโรคติดเชื้อหรือโรคที่ต้องได้รับการดูแลจากแพทย์
- การใช้ในตำรับยาแผนไทยควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย
ข้อห้ามใช้
เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยในมนุษย์ที่เพียงพอ จึงควรระมัดระวังเป็นพิเศษในกลุ่มต่อไปนี้
- หญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่ชัดเจน
- เด็กเล็ก เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลขนาดการใช้ที่เหมาะสม
- ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชสมุนไพรหรือสารประกอบจากพืชชนิดนี้
- ผู้ที่มีโรคประจำตัวและต้องใช้ยารักษาโรคอย่างต่อเนื่อง
ไม่ควรใช้คนทาเพื่อรักษาอาการไข้สูง ไข้รุนแรง ท้องเสียอย่างรุนแรง หรืออาการที่มีสัญญาณของภาวะขาดน้ำ โดยไม่เข้ารับการตรวจวินิจฉัยจากแพทย์
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาปฏิกิริยาระหว่างคนทากับยาแผนปัจจุบันในมนุษย์อย่างเพียงพอ จึงไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าคนทามีผลเพิ่มหรือลดฤทธิ์ของยาชนิดใด
อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ใช้ยารักษาโรคเป็นประจำควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากคนทา โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์สารสกัดเข้มข้นหรือผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมของสมุนไพรหลายชนิด
ไม่ควรหยุดหรือลดขนาดยาแผนปัจจุบันเพื่อเปลี่ยนมาใช้สมุนไพรโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
การเก็บเกี่ยวคนทาเพื่อใช้เป็นสมุนไพรนิยมเก็บส่วนราก ซึ่งเป็นส่วนที่ใช้ในตำรับยาแผนไทย โดยมีแนวทางการเก็บเกี่ยวและจัดการหลังเก็บเกี่ยวดังนี้
- อายุการเก็บเกี่ยว: โดยทั่วไปนิยมเก็บต้นที่มีอายุประมาณ 3–5 ปีขึ้นไป เพื่อให้มีการเจริญเติบโตและสะสมสารประกอบในรากอย่างเหมาะสม
- ฤดูกาลเก็บเกี่ยว: สามารถเก็บเกี่ยวได้ตลอดปี แต่ช่วงฤดูแล้งประมาณเดือนธันวาคม–เมษายนเป็นช่วงที่นิยมเก็บเกี่ยว
- วิธีการเก็บเกี่ยว: ขุดต้นขึ้นจากดินอย่างระมัดระวัง แยกรากออกจากส่วนลำต้นและกิ่งก้าน จากนั้นทำความสะอาดดินและสิ่งสกปรกที่ติดอยู่
- การแปรรูป: นำรากมาหั่นหรือสับเป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วนำไปตากแดดประมาณ 4–5 แดด หรืออบด้วยความร้อนที่เหมาะสมจนแห้งสนิท
- การบรรจุ: เก็บรากแห้งในถุงหรือภาชนะที่สะอาด ปิดสนิท และป้องกันความชื้นได้ดี
- การเก็บรักษา: ควรเก็บในที่แห้ง อากาศถ่ายเท และหลีกเลี่ยงแสงแดดโดยตรง เพื่อป้องกันเชื้อราและการเสื่อมคุณภาพของวัตถุดิบสมุนไพร
ตามตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย รากคนทาที่ได้มาตรฐานควรมีปริมาณความชื้นหลังการทำแห้งไม่เกินร้อยละ 9 และควรมีสิ่งแปลกปลอมไม่เกินร้อยละ 2 โดยน้ำหนัก
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
คนทาเป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่มีความเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมาอย่างยาวนาน ชาวบ้านในหลายภูมิภาคนำรากมาใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยาสมุนไพร โดยเฉพาะตำรับยาที่ใช้บรรเทาอาการไข้และอาการผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร
ภูมิปัญญาการใช้คนทาที่พบ ได้แก่
- การใช้รากแก้ไข้: นำรากคนทามาเป็นส่วนประกอบของตำรับยาไทยสำหรับบรรเทาอาการไข้
- การใช้ในตำรับยาห้าโลกาวิเชียร: เป็นหนึ่งในสมุนไพรที่ใช้ร่วมกับพืชสมุนไพรชนิดอื่นตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
- การใช้ในตำรับยาห้าราก: เป็นส่วนประกอบสำคัญของตำรับยาที่ใช้ตามภูมิปัญญาในการแก้ไข้
- การใช้แก้ท้องร่วง: มีรายงานการใช้รากคนทาในตำรับยาพื้นบ้านสำหรับอาการท้องเสีย
- การอนุรักษ์พันธุ์พืช: มีการส่งเสริมการปลูกคนทาในพื้นที่เหมาะสม เพื่อเป็นแหล่งวัตถุดิบสำหรับการใช้ประโยชน์ด้านสมุนไพรและลดการเก็บจากป่าธรรมชาติ
ประวัติและวัฒนธรรม
คนทาเป็นพืชสมุนไพรที่มีชื่อปรากฏในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและตำรับยาโบราณ โดยชื่อท้องถิ่นแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่น กะลันทา สีฟัน และสีฟันคนตาย ในภาคกลาง โกทาในภาคตะวันออก และขี้ตำตาในจังหวัดเชียงใหม่
ชื่อเรียกที่หลากหลายสะท้อนให้เห็นถึงการใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้ในชุมชนต่าง ๆ โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่มีการใช้พืชสมุนไพรจากป่าธรรมชาติเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพ
คนทายังมีความสำคัญในฐานะสมุนไพรที่ปรากฏในตำรับยาแผนไทย ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการนำทรัพยากรพืชท้องถิ่นมาพัฒนาเป็นองค์ความรู้ด้านการแพทย์และการดูแลสุขภาพที่สืบทอดกันมา
สถานะการอนุรักษ์
คนทาเป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์ในหลายประเทศของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย ซึ่งพบได้ในป่าหลายประเภทและพื้นที่ค่อนข้างแห้งแล้ง
ข้อมูลจากฐานข้อมูลพืชสากล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ระบุว่าคนทาเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดครอบคลุมหลายประเทศในภูมิภาคเอเชีย และข้อมูลสถานภาพการอนุรักษ์ที่เชื่อมโยงกับ IUCN ระบุสถานะ Least Concern (LC) หรือมีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ในระดับโลก
อย่างไรก็ตาม การเก็บรากเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพรจำเป็นต้องขุดถอนต้นออกจากธรรมชาติ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อจำนวนประชากรพืชในพื้นที่ได้ จึงควรส่งเสริมการเพาะปลูกเพื่อผลิตวัตถุดิบทดแทนการเก็บจากป่าธรรมชาติ และสนับสนุนการใช้ทรัพยากรพืชสมุนไพรอย่างยั่งยืน
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
การจัดจำแนกทางอนุกรมวิธานของคนทาตามระบบการจัดจำแนกพืชสากล มีลำดับดังนี้
- Kingdom: Plantae
- Clade: Tracheophytes
- Clade: Angiosperms
- Clade: Eudicots
- Clade: Rosids
- Order: Sapindales
- Family: Rutaceae
- Genus: Harrisonia
- Species: Harrisonia perforata (Blanco) Merr.
ชื่อวิทยาศาสตร์: Harrisonia perforata (Blanco) Merr.
ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์: Paliurus perforatus Blanco
หมายเหตุทางอนุกรมวิธาน: เอกสารพฤกษศาสตร์ของไทยในอดีตเคยจัดสกุล Harrisonia ไว้ในวงศ์ Simaroubaceae แต่การจัดจำแนกสมัยใหม่ได้ย้ายสกุลนี้ไปอยู่ในวงศ์ Rutaceae แล้ว ดังนั้นควรใช้ Rutaceae เป็นวงศ์หลักในการอ้างอิงทางอนุกรมวิธานในปัจจุบัน
การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร
การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคนทามีความสำคัญต่อการควบคุมคุณภาพวัตถุดิบ เนื่องจากในตลาดสมุนไพรอาจพบการปะปนของส่วนลำต้น กิ่ง และส่วนอื่น ๆ แทนรากที่เป็นส่วนใช้ทำยาตามมาตรฐาน
ลักษณะสำคัญในการตรวจสอบ ได้แก่
- ลักษณะภายนอก: รากแห้งมีลักษณะเป็นชิ้นตัดตามขวางหรือตามยาว รูปร่างและขนาดแตกต่างกันตามอายุและขนาดของราก
- เปลือกราก: มีสีน้ำตาลเทาถึงน้ำตาล ความหนาของเปลือกประมาณ 1–3 มิลลิเมตร ผิวอาจมีรอยแผลและรอยแตกกระจายอยู่
- เนื้อไม้: เนื้อไม้ด้านในมีสีเหลืองอ่อน อาจพบวงสีน้ำตาลเข้มบริเวณแกนกลาง
- กลิ่นและรส: ไม่มีกลิ่นเด่นชัด และมีรสขม
- ลักษณะทางจุลทรรศน์: พบเซลล์คอร์ก เนื้อเยื่อพาเรงคิมา เส้นใย ท่อลำเลียง และผลึกแคลเซียมออกซาเลตชนิดผลึกรวมรูปดอกกุหลาบ
- การตรวจสอบทางเคมี: สามารถใช้ปฏิกิริยาทางเคมีและการตรวจสอบด้วยวิธี Thin-Layer Chromatography (TLC) เพื่อช่วยยืนยันเอกลักษณ์ของวัตถุดิบตามตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย
การตรวจสอบคุณภาพควรดำเนินการตามวิธีมาตรฐานของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ เพื่อป้องกันการปลอมปนและการใช้สมุนไพรผิดชนิด
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (ม.ป.ป.). คนทา (Khon Tha). กระทรวงสาธารณสุข.
- กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. (2562). ตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย: คนทา (Khon Tha). สำนักยาและวัตถุเสพติด กระทรวงสาธารณสุข.
- อุทยานพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์. (ม.ป.ป.). คนทา (Harrisonia perforata). มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์.
- สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ. (ม.ป.ป.). ข้อมูลพืชสมุนไพรและความหลากหลายทางชีวภาพ: คนทา.
- Bunluepuech, K., & Tewtrakul, S. (2009). Anti-HIV-1 integrase activity of Thai medicinal plants. Songklanakarin Journal of Science and Technology, 31(3), 289–292.
- Somsill, P., Itthipanichpong, C., Ruangrungsi, N., & Limpanasithikul, W. (2010). Inhibitory effect of Harrisonia perforata root extract on macrophage activation. Thai Journal of Pharmacology, 32(1), 168–171.
- Somsila, P., Ruangrungsi, N., Limpanasitikul, W., & Itthipanichpong, C. (2012). In vivo and in vitro anti-inflammatory activity of Harrisonia perforata root extract. Pharmacognosy Journal, 4(32), 38–43. https://doi.org/10.5530/pj.2012.32.8
- Tuntiwachwuttikul, P., Phansa, P., Pootaeng-on, Y., & Taylor, W. C. (2006). Chromones from the branches of Harrisonia perforata. Chemical and Pharmaceutical Bulletin, 54(1), 44–47. https://doi.org/10.1248/cpb.54.44
- Wechprakhona, S., Sripanidkulchai, B., Jaipakdee, N., & Tabboon, P. (2024). Development of the HPLC-DAD method for chromone determination and standardization in Harrisonia perforata (Blanco) Merr. and Thai herbal Ya-Ha-Rak formulation. ScienceAsia, 50(2), 2024052. https://doi.org/10.2306/scienceasia1513-1874.2024.052
- Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Harrisonia perforata (Blanco) Merr. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:813738-1
- Department of
