คล้า
คล้า เป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่พบได้ในประเทศไทย โดยเฉพาะบริเวณพื้นที่ชุ่มน้ำ ริมลำคลอง ริมแม่น้ำ และพื้นที่ที่มีความชื้นสูง มีลักษณะเป็นพืชล้มลุกอายุหลายปี เจริญเติบโตเป็นกอ มีเหง้าอยู่ใต้ดิน ลำต้นแตกแขนงและมีความเหนียว สามารถนำมาใช้ประโยชน์ในงานจักสานได้ นอกจากการใช้ประโยชน์ด้านหัตถกรรมแล้ว คล้ายังเป็นพืชที่มีประวัติการใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน โดยเฉพาะการนำเหง้ามาใช้เป็นสมุนไพรเกี่ยวกับอาการไข้และความร้อนในร่างกาย
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่พบในเอกสารพฤกษศาสตร์ไทยคือ Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep. ปัจจุบันฐานข้อมูล Plants of the World Online (POWO) ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับชื่อ Schumannianthus benthamianus (Kuntze) Veldkamp & I.M.Turner เป็นชื่อที่ถูกต้องตามการจัดจำแนกปัจจุบัน โดยจัดชื่อเดิมเป็นชื่อพ้อง
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพร: คล้า
- ชื่อภาษาอังกฤษ: Mat plant, Shital Pati plant
- ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ใช้ในเอกสารไทย: Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep.
- ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับโดย POWO: Schumannianthus benthamianus (Kuntze) Veldkamp & I.M.Turner
- ชื่อวงศ์: Marantaceae
- ชื่อท้องถิ่น:
- ก้านพร้า พบในภาคกลาง
- แหย่ง พบในภาคเหนือ
- หญ้าเข่าเปียง พบในจังหวัดน่าน
- คลุ่ม และคลุ้ม เป็นชื่อที่พบในบางท้องถิ่น
- บูแมจี่จ๊ะไอย์ เป็นชื่อภาษามลายูในพื้นที่ปัตตานี
- เบอร์แม เป็นชื่อที่พบในพื้นที่นราธิวาส
- ประเภทพืช: ไม้ล้มลุกอายุหลายปี หรือไม้พุ่มเนื้ออ่อน
- ลักษณะเด่น: มีเหง้าใต้ดิน ลำต้นตั้งตรงและแตกแขนง ใบเดี่ยวขนาดใหญ่ ดอกสีขาว และเจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ชุ่มน้ำ
- การใช้ประโยชน์: สมุนไพรพื้นบ้าน พืชจักสาน พืชเส้นใย และไม้ประดับ
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
คล้าเป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวในวงศ์ Marantaceae มีอายุหลายปี เจริญเติบโตเป็นกอ มีเหง้าใต้ดิน ลักษณะลำต้น ใบ ดอก และผล มีรายละเอียดดังนี้
- ลำต้น: เป็นลำต้นเหนือดิน ลักษณะกลม สีเขียวเข้ม ผิวค่อนข้างเรียบและมีความเหนียว ลำต้นแตกแขนงเป็นสองแฉกในบริเวณส่วนบน เจริญเติบโตเป็นกอและมีเหง้าอยู่ใต้ดิน ความสูงโดยทั่วไปประมาณ 2–4 เมตร ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมและความอุดมสมบูรณ์ของดิน
- เหง้า: เป็นลำต้นใต้ดิน มีลักษณะทอดเลื้อยหรือแตกแขนง สามารถสร้างหน่อใหม่และเจริญเป็นต้นได้หลายต้น เป็นส่วนที่มีการกล่าวถึงในการใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้าน
- ใบ: เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับตามลำต้น แผ่นใบรูปขอบขนานแกมรูปรีหรือรูปรีกว้าง โคนใบมน ปลายใบแหลม ผิวใบค่อนข้างเรียบและเป็นมันเล็กน้อย ใบมีขนาดประมาณ 20–35 เซนติเมตร ยาว และกว้างประมาณ 10–20 เซนติเมตร ก้านใบยาวประมาณ 10–20 เซนติเมตร
- ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณส่วนยอดหรือบริเวณซอกใบ ดอกมีสีขาว ออกเป็นกลุ่ม กลุ่มละประมาณ 2–3 ดอก ดอกบานมีขนาดประมาณ 2–3 เซนติเมตร ประกอบด้วยกลีบเลี้ยงและกลีบดอก โดยกลีบดอกมี 3 กลีบ โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นหลอด
- ผล: เป็นผลแห้ง มีลักษณะค่อนข้างกลมและมี 3 พู ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ขนาดประมาณ 1.5–2 เซนติเมตร
- เมล็ด: ภายในผลมีเมล็ดประมาณ 1–3 เมล็ด เมล็ดมีลักษณะค่อนข้างกลม สามารถใช้ในการขยายพันธุ์ได้
- ราก: เป็นระบบรากที่เจริญจากบริเวณเหง้า ทำหน้าที่ยึดลำต้นและดูดซึมน้ำกับธาตุอาหารจากดิน

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
คล้าเป็นพืชพื้นเมืองในเขตร้อนของเอเชีย มีการกระจายพันธุ์ตั้งแต่บริเวณเอเชียใต้ไปจนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบได้ในพื้นที่ที่มีความชื้นสูงและบริเวณแหล่งน้ำธรรมชาติ
- ถิ่นกำเนิดและแหล่งกระจายพันธุ์: พบในอินเดีย บังกลาเทศ เมียนมา ไทย กัมพูชา เวียดนาม มาเลเซีย บอร์เนียว และพื้นที่ใกล้เคียงในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
- การกระจายพันธุ์ในประเทศไทย: พบได้ในหลายภูมิภาค โดยเฉพาะบริเวณริมห้วย ริมคลอง ริมแม่น้ำ พื้นที่ลุ่ม และบริเวณหุบเขาที่มีความชุ่มชื้น
- ระดับความสูง: มีรายงานการพบในประเทศไทยที่ระดับความสูงไม่เกินประมาณ 800 เมตรจากระดับน้ำทะเล
- ระบบนิเวศ: เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่ดินแฉะ และบริเวณที่มีน้ำเพียงพอ สามารถพบได้ทั้งในบริเวณที่ได้รับแสงแดดและพื้นที่ร่มรำไร
การปลูกและการขยายพันธุ์
คล้าเป็นพืชที่สามารถปลูกได้ไม่ยาก หากจัดสภาพแวดล้อมให้มีความชื้นเพียงพอและมีดินที่เหมาะสม นิยมปลูกบริเวณริมสระน้ำ ริมคลอง หรือพื้นที่สวนที่มีความชื้นสูง
- การเตรียมพื้นที่ปลูก: เลือกพื้นที่ที่มีความชื้นสูง ดินร่วนหรือดินเหนียวที่สามารถเก็บความชื้นได้ดี หากปลูกในพื้นที่สวนควรเตรียมบริเวณที่มีน้ำเพียงพอ
- การเตรียมดิน: ใช้ดินร่วนผสมอินทรียวัตถุหรือดินเหนียวที่อุดมสมบูรณ์ เพื่อช่วยรักษาความชื้นและส่งเสริมการเจริญเติบโตของเหง้า
- แสงแดด: สามารถเจริญเติบโตได้ในบริเวณที่มีแสงแดดหรือแสงรำไร แต่ควรหลีกเลี่ยงสภาพแห้งแล้งเป็นเวลานาน
- การให้น้ำ: ควรรักษาความชื้นของดินอย่างสม่ำเสมอ คล้าสามารถเจริญเติบโตในพื้นที่ชุ่มน้ำและดินแฉะได้ดี
- การขยายพันธุ์ด้วยเหง้า: แยกเหง้าที่มีหน่อและรากติดอยู่ไปปลูกในพื้นที่ใหม่ เป็นวิธีที่เหมาะสมสำหรับการขยายพันธุ์
- การขยายพันธุ์ด้วยการแยกกอ: แยกกอจากต้นแม่โดยให้มีรากและส่วนของเหง้าติดไปด้วย แล้วนำไปปลูกในดินที่เตรียมไว้
- การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด: เก็บเมล็ดจากผลที่แก่เต็มที่ นำไปเพาะในวัสดุเพาะที่มีความชื้นเหมาะสม
- การขยายพันธุ์ด้วยการปักชำ: สามารถใช้ส่วนของลำต้นที่เหมาะสมในการขยายพันธุ์ได้ตามวิธีที่มีรายงานในเอกสารการเพาะปลูก
- การดูแลรักษา: กำจัดวัชพืชบริเวณโคนต้น เติมอินทรียวัตถุและดูแลความชื้นของดินอย่างสม่ำเสมอ
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- เหง้า: เป็นส่วนที่มีการกล่าวถึงมากที่สุดในการใช้ตามภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน โดยนำมาต้มเป็นยาสมุนไพร
- ราก: มีรายงานการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่ เช่น จังหวัดเชียงใหม่
- ลำต้น: มีการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางแห่ง และเป็นส่วนที่นำไปศึกษาทางเภสัชวิทยา รวมถึงใช้เป็นวัสดุสำหรับงานจักสาน
- ดอก: มีรายงานภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับการใช้น้ำที่เก็บจากดอกในช่วงเช้า
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
คล้าเป็นพืชสมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับและภูมิปัญญาพื้นบ้านของไทย โดยเฉพาะส่วนเหง้าที่มีการกล่าวถึงในตำรายาสมุนไพรพื้นบ้านเกี่ยวกับการแก้ไข้และลดความร้อนในร่างกาย
- เหง้า: ตามตำรายาพื้นบ้านมีรสเย็นและมีการกล่าวถึงการใช้แก้ไข้ ลดพิษไข้ และบรรเทาความร้อนในร่างกาย
- การแก้ไข้: มีการใช้เหง้าคล้าในภูมิปัญญาพื้นบ้านสำหรับอาการไข้หลายชนิด เช่น ไข้หวัด ไข้จับสั่น ไข้หัด และไข้ที่มีอาการรุนแรง
- การบรรเทาอาการร้อนใน: มีการกล่าวถึงการใช้เหง้าคล้าในตำรับพื้นบ้านเพื่อช่วยลดความร้อนในร่างกาย
- การดูแลปัญหาผิวหนัง: มีรายงานการใช้เหง้าหรือส่วนต่าง ๆ ของคล้าในภูมิปัญญาพื้นบ้านเกี่ยวกับโรคผิวหนังบางชนิด
- การใช้เกี่ยวกับอาการปวด: ในภูมิปัญญาพื้นบ้านของประเทศบังกลาเทศ มีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชชนิดนี้เกี่ยวข้องกับการบรรเทาอาการปวด
- การใช้เกี่ยวกับระบบประสาท: มีข้อมูลภูมิปัญญาพื้นบ้านในจังหวัดเชียงใหม่ที่กล่าวถึงการใช้รากสำหรับอาการเกี่ยวกับเส้นประสาท
- การใช้เกี่ยวกับดวงตา: มีรายงานภูมิปัญญาท้องถิ่นในจังหวัดพังงาเกี่ยวกับการใช้น้ำที่เก็บจากดอกในตอนเช้าสำหรับปัญหาที่เกี่ยวข้องกับกระจกตา
หมายเหตุ: สรรพคุณเหล่านี้เป็นข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการรับรอง และยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์เพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิผล
วิธีใช้
การใช้คล้าในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการกล่าวถึงการนำเหง้ามาเตรียมเป็นยาสมุนไพร โดยมีรายละเอียดการใช้ที่แตกต่างกันไปตามท้องถิ่น
- การใช้เหง้า: มีรายงานการนำเหง้าคล้ามาต้มเป็นน้ำสมุนไพรตามตำรับพื้นบ้าน โดยมีวัตถุประสงค์เกี่ยวกับการแก้ไข้และลดความร้อนในร่างกาย
- การใช้ราก: พบข้อมูลการใช้รากในภูมิปัญญาพื้นบ้านบางพื้นที่สำหรับอาการเกี่ยวกับเส้นประสาท
- การใช้ดอก: มีรายงานการเก็บน้ำจากดอกในช่วงเช้าตามภูมิปัญญาท้องถิ่นบางแห่ง
ข้อควรทราบ: ปัจจุบันยังไม่มีขนาดรับประทานมาตรฐานหรือสูตรการปรุงยาที่ผ่านการศึกษาความปลอดภัยในมนุษย์อย่างเพียงพอ จึงไม่ควรนำข้อมูลภูมิปัญญาดังกล่าวไปกำหนดขนาดรับประทานเอง
ในบัญชียาจากสมุนไพร
จากการตรวจสอบข้อมูลบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร ไม่พบรายการที่ระบุให้คล้า (Schumannianthus dichotomus หรือ Schumannianthus benthamianus) เป็นตัวยาสมุนไพรหรือเป็นส่วนประกอบของตำรับยาที่บรรจุอยู่ในบัญชีดังกล่าว
การใช้คล้าในภูมิปัญญาพื้นบ้านจึงควรแยกออกจากสถานะของสมุนไพรที่ผ่านการประเมินและขึ้นทะเบียนในระบบยาสมุนไพรตามมาตรฐานของหน่วยงานสาธารณสุข
สารสำคัญ
การศึกษาทางพฤกษเคมีของคล้าพบสารประกอบหลายกลุ่ม โดยเฉพาะสารกลุ่มฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ ซึ่งเป็นสารจากธรรมชาติที่มีการศึกษาความสามารถในการต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ทางชีวภาพ
สารและกลุ่มสารที่มีรายงานจากการศึกษาส่วนต่าง ๆ ของคล้า ได้แก่
- กลุ่มฟีนอลิก (Phenolic compounds): สารประกอบฟีนอลิกที่พบในสารสกัดจากเหง้าและใบ
- กลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids): สารประกอบที่พบในสารสกัดจากพืชและมีการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
- Catechin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์ที่พบในสารสกัดเหง้า
- Epicatechin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์ที่มีรายงานในสารสกัดเหง้า
- Caffeic acid: สารประกอบฟีนอลิกที่มีการตรวจพบในเหง้า
- Gallic acid: สารประกอบฟีนอลิกที่มีการนำมาใช้เป็นสารอ้างอิงในการวิเคราะห์ปริมาณฟีนอลิกรวม
- Tannic acid: สารประกอบในกลุ่มแทนนิน
- Quercetin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Isoquercetin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Rutin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Kaempferol: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Apigenin: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Eriodictyol: สารในกลุ่มฟลาโวนอยด์
- Syringic acid: สารประกอบฟีนอลิกที่มีรายงานในส่วนของใบ
- Methyl syringate: สารประกอบที่มีการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพ
- Schumannione: สารประกอบที่มีรายงานจากการศึกษาทางพฤกษเคมี
- 8-carboxylinalool: สารประกอบที่มีรายงานในการศึกษาสารเคมีจากพืชชนิดนี้
- 8-(5-oxo-2,5-dihydrofuran-2-yl)octanoic acid (ODFO): สารประกอบที่มีรายงานในงานวิจัยทางพฤกษเคมี
นอกจากนี้ ยังมีรายงานการพบสารกลุ่มซาโปนิน (Saponins) ไกลโคไซด์ (Glycosides) ไฟโตสเตอรอล (Phytosterols) และแทนนิน (Tannins)
หมายเหตุ: การตรวจพบสารในสารสกัดจากพืชไม่ได้หมายความว่าสารดังกล่าวจะมีปริมาณเท่ากันในต้นสดทุกต้น หรือยืนยันว่าการรับประทานพืชจะให้ผลทางการรักษาเช่นเดียวกับสารสกัดในการทดลอง
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
ปัจจุบันมีงานวิจัยเกี่ยวกับคล้าเพิ่มขึ้น โดยมุ่งศึกษาสารสำคัญและฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดจากเหง้า ลำต้น และใบ อย่างไรก็ตาม งานวิจัยส่วนใหญ่ยังอยู่ในระดับห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง
- งานวิจัยด้านฤทธิ์ลดไข้และลดปวด ปี ค.ศ. 2020: มีการศึกษาสารสกัดจากเหง้าและลำต้นของคล้าในหนูทดลอง พบผลต่อการตอบสนองต่อความเจ็บปวดและการลดอุณหภูมิร่างกาย โดยผลการทดลองมีความแตกต่างระหว่างหนูเพศผู้และเพศเมีย
- งานวิจัยด้านการปกป้องตับและลดระดับน้ำตาล ปี ค.ศ. 2023: มีการศึกษาสารสกัดเมทานอลจากเหง้าคล้าในสัตว์ทดลอง พบผลที่เกี่ยวข้องกับตัวชี้วัดการทำงานของตับและระดับน้ำตาลในเลือด
- งานวิจัยด้านฤทธิ์ต้านเบาหวาน ปี ค.ศ. 2024: ศึกษาสารสกัดเอทานอลจากเหง้าคล้า พบความสามารถในการยับยั้งเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับการย่อยคาร์โบไฮเดรต เช่น α-glucosidase และ α-amylase ในการทดลองทางห้องปฏิบัติการ
- งานวิจัยด้านสารต้านอนุมูลอิสระ ปี ค.ศ. 2024: ศึกษาสารสกัดจากใบและเหง้า พบสารกลุ่มฟีนอลิก ฟลาโวนอยด์ ซาโปนิน ไกลโคไซด์ ไฟโตสเตอรอล และแทนนิน รวมถึงแสดงความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระจากการทดสอบในหลอดทดลอง
- งานวิจัยด้านผลิตภัณฑ์ดูแลผิว ปี ค.ศ. 2026: ศึกษาสารสกัดเอทานอลจากเหง้าคล้า พบสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ รวมถึงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบในแบบจำลองเซลล์ และฤทธิ์ต่อเชื้อ Cutibacterium acnes ในหลอดทดลอง
การศึกษาทางเภสัชวิทยา
จากการศึกษาสารสกัดคล้าในระดับห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง พบฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาที่น่าสนใจหลายด้าน ได้แก่
- ฤทธิ์ลดไข้ (Antipyretic activity): สารสกัดจากเหง้าและลำต้นมีผลลดอุณหภูมิร่างกายในหนูทดลองที่ถูกเหนี่ยวนำให้เกิดไข้
- ฤทธิ์ลดปวด (Antinociceptive activity): สารสกัดจากเหง้าและลำต้นแสดงผลลดการตอบสนองต่อความเจ็บปวดในแบบจำลองสัตว์ทดลอง
- ฤทธิ์ปกป้องตับ (Hepatoprotective activity): งานวิจัยในสัตว์ทดลองพบว่าสารสกัดจากเหง้ามีผลต่อค่าชี้วัดการทำงานของตับในแบบจำลองการทำลายตับ
- ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือด (Hypoglycemic activity): มีรายงานผลจากการศึกษาสารสกัดเหง้าในสัตว์ทดลองที่มีภาวะน้ำตาลในเลือดสูง
- ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ (Antioxidant activity): สารสกัดจากใบและเหง้าแสดงความสามารถในการกำจัดอนุมูลอิสระจากการทดสอบ DPPH และวิธีทดสอบอื่น ๆ
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ (Anti-inflammatory activity): งานวิจัยปี 2026 พบว่าสารสกัดเหง้าสามารถลดการสร้าง nitric oxide ในเซลล์ที่ถูกกระตุ้นด้วยสารก่อการอักเสบ
- ฤทธิ์ต้านจุลชีพ (Antimicrobial activity): มีรายงานฤทธิ์ต่อเชื้อ Cutibacterium acnes ในการทดสอบสารสกัดสำหรับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ดูแลผิว แต่ไม่พบฤทธิ์ยับยั้งเชื้อทุกชนิดที่นำมาทดสอบ
ข้อจำกัดของหลักฐาน: ฤทธิ์ที่พบยังไม่สามารถนำไปสรุปว่าคล้าสามารถรักษาโรคในมนุษย์ได้ จำเป็นต้องมีการศึกษาด้านขนาดใช้ ความเป็นพิษ และการทดลองทางคลินิกเพิ่มเติม
ความปลอดภัย
ข้อมูลความปลอดภัยของคล้าในมนุษย์ยังมีจำกัด โดยเฉพาะการรับประทานเหง้าหรือสารสกัดเป็นเวลานาน งานวิจัยที่มีอยู่ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง
- ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะกำหนดขนาดรับประทานที่ปลอดภัยสำหรับประชาชนทั่วไป
- ยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยระยะยาวจากการใช้เหง้าคล้าในมนุษย์
- สารสกัดที่ได้จากตัวทำละลายต่างชนิดกันอาจมีองค์ประกอบและความเข้มข้นของสารสำคัญแตกต่างกัน
- การใช้สารสกัดเข้มข้นไม่ควรเทียบเท่ากับการใช้สมุนไพรสดหรือการต้มสมุนไพรแบบพื้นบ้าน
- ควรระมัดระวังการใช้ในผู้ที่มีโรคประจำตัวและผู้ที่ต้องรับประทานยาเป็นประจำ
- หญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็ก ไม่ควรใช้เป็นยารับประทานโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
ข้อห้ามใช้
ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่กำหนดข้อห้ามใช้เฉพาะของคล้าไว้อย่างเป็นมาตรฐาน อย่างไรก็ตาม ควรคำนึงถึงข้อควรระวังดังต่อไปนี้
- ไม่ควรนำคล้ามาใช้รักษาโรคแทนการรักษาทางการแพทย์ โดยเฉพาะกรณีมีไข้สูง ไข้ต่อเนื่อง หรือมีอาการติดเชื้อ
- ไม่ควรรับประทานสารสกัดหรือเหง้าคล้าในปริมาณมากโดยไม่มีข้อมูลขนาดใช้ที่ปลอดภัย
- ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรืออยู่ระหว่างการรักษาด้วยยา ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้
- ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชสมุนไพรควรระมัดระวังและหยุดใช้หากเกิดอาการผิดปกติ
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ปัจจุบันยังไม่มีการศึกษาทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับปฏิกิริยาระหว่างคล้ากับยาแผนปัจจุบัน จึงยังไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าคล้าสามารถใช้ร่วมกับยาชนิดใดได้อย่างปลอดภัย
- ยาลดระดับน้ำตาลในเลือด: เนื่องจากมีงานวิจัยเบื้องต้นเกี่ยวกับฤทธิ์ลดน้ำตาลของสารสกัดเหง้าคล้า จึงควรระมัดระวังหากใช้ร่วมกับยารักษาเบาหวาน แม้ยังไม่มีหลักฐานยืนยันปฏิกิริยาดังกล่าวในมนุษย์
- ยาที่มีผลต่อการทำงานของตับ: ควรระมัดระวังการใช้สารสกัดร่วมกับยาที่มีผลต่อระบบตับ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลปฏิกิริยาระหว่างสารสกัดกับยาอย่างชัดเจน
- ยาต้านการแข็งตัวของเลือด: ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอเกี่ยวกับการใช้ร่วมกัน จึงไม่ควรสรุปว่าปลอดภัยจากข้อมูลการทดลองในหลอดทดลองเพียงอย่างเดียว
ผู้ที่รับประทานยาประจำไม่ควรหยุดยา ลดขนาดยา หรือเปลี่ยนวิธีการรักษาเพื่อใช้สมุนไพรแทนโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
การใช้ในอาหาร
คล้าไม่ใช่พืชอาหารที่มีข้อมูลการบริโภคอย่างแพร่หลายในประเทศไทย การใช้ประโยชน์หลักที่พบได้ชัดเจนคือการนำลำต้นไปใช้ในงานจักสานและการใช้เป็นไม้ประดับ
มีรายงานจากประเทศบังกลาเทศว่าชุมชนบางแห่งมีการบริโภคส่วนเยื่อหุ้มเมล็ดของพืชชนิดนี้เป็นครั้งคราว อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลด้านคุณค่าทางโภชนาการและความปลอดภัยในการบริโภคที่เพียงพอ จึงไม่ควรแนะนำให้รับประทานส่วนต่าง ๆ ของคล้าเป็นอาหารโดยไม่มีข้อมูลยืนยัน
การใช้ในผลิตภัณฑ์
คล้าเป็นพืชที่มีศักยภาพในการนำไปพัฒนาเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์หลายประเภท โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับเส้นใยธรรมชาติและผลิตภัณฑ์ดูแลผิว
- ผลิตภัณฑ์จักสาน: ลำต้นมีเส้นใยเหนียว สามารถนำมาแปรรูปเป็นเส้นสำหรับทำเสื่อ กระเป๋า ตะกร้า เชือก และเครื่องใช้พื้นบ้าน
- ผลิตภัณฑ์หัตถกรรม: ใช้เป็นวัสดุในการผลิตงานจักสานที่สะท้อนภูมิปัญญาของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำ
- ผลิตภัณฑ์ดูแลผิว: มีงานวิจัยปี ค.ศ. 2026 ศึกษาสารสกัดเอทานอลจากเหง้าคล้า โดยพบสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ รวมถึงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบในระดับห้องปฏิบัติการ
- ผลิตภัณฑ์สมุนไพร: มีศักยภาพในการพัฒนาสารสกัดจากเหง้าเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบในการศึกษาผลิตภัณฑ์สมุนไพร แต่ยังต้องมีการศึกษาความปลอดภัยและกำหนดมาตรฐานสารสำคัญเพิ่มเติม
- ผลิตภัณฑ์ตกแต่งสวน: สามารถปลูกเป็นไม้ประดับบริเวณสวนริมน้ำและพื้นที่ชุ่มชื้นได้
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
การเก็บเกี่ยวคล้าควรพิจารณาวัตถุประสงค์ในการนำไปใช้ ไม่ว่าจะเป็นการใช้ลำต้นสำหรับจักสานหรือการเก็บเหง้าเพื่อศึกษาวัตถุดิบสมุนไพร
- การเก็บเกี่ยวลำต้น: เลือกลำต้นที่เจริญเติบโตเต็มที่ มีความแข็งแรงและเหมาะสมสำหรับนำไปแปรรูปเป็นเส้นใย
- การเตรียมเส้นใย: ทำความสะอาดลำต้น ผ่าและแยกเป็นเส้นตามลักษณะการใช้งาน จากนั้นนำไปตากให้แห้งก่อนนำไปจักสาน
- การเก็บเหง้า: เลือกต้นที่สมบูรณ์และสามารถตรวจสอบชนิดพืชได้ถูกต้อง ขุดเหง้าอย่างระมัดระวังและทำความสะอาดเพื่อกำจัดดินและสิ่งปนเปื้อน
- การเตรียมวัตถุดิบสมุนไพร: หั่นเหง้าเป็นชิ้นขนาดเหมาะสมและทำให้แห้งในสภาพแวดล้อมที่สะอาดและมีการระบายอากาศดี
- การเก็บรักษา: เก็บวัตถุดิบที่แห้งสนิทในภาชนะปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด แมลง และเชื้อรา
- การควบคุมคุณภาพ: ควรติดฉลากชื่อสมุนไพร ชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนที่ใช้ และวันที่เก็บเกี่ยว เพื่อป้องกันการสับสนกับพืชชนิดอื่น
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
คล้าเป็นพืชที่มีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำ ทั้งด้านการใช้เป็นสมุนไพรและการนำลำต้นไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวัน
- ภูมิปัญญาการใช้เหง้า: มีการนำเหง้าคล้ามาต้มเป็นยาสมุนไพรพื้นบ้านเกี่ยวกับการแก้ไข้และลดความร้อนในร่างกาย
- ภูมิปัญญาภาคเหนือ: มีรายงานการใช้รากคล้าในจังหวัดเชียงใหม่สำหรับอาการที่เกี่ยวข้องกับระบบประสาท
- ภูมิปัญญาภาคใต้: มีข้อมูลจากจังหวัดพังงาเกี่ยวกับการเก็บน้ำจากดอกคล้าในช่วงเช้าเพื่อใช้ตามความเชื่อและภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับดวงตา
- ภูมิปัญญาด้านหัตถกรรม: ลำต้นคล้ามีความเหนียวและสามารถแปรรูปเป็นเส้นสำหรับจักสาน ทำเสื่อ เครื่องใช้ และเชือกผูกวัสดุในชีวิตประจำวัน
- ภูมิปัญญาด้านการเพาะปลูก: ชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำสามารถปลูกและขยายพันธุ์คล้าเพื่อเป็นแหล่งวัตถุดิบสำหรับงานหัตถกรรมและใช้ประโยชน์ในครัวเรือน
ประวัติและวัฒนธรรม
คล้าเป็นพืชที่มีความสำคัญต่อวิถีชีวิตของชุมชนในพื้นที่ชุ่มน้ำของเอเชีย โดยเฉพาะประเทศบังกลาเทศ ซึ่งมีการใช้ลำต้นของพืชชนิดนี้เป็นวัตถุดิบในการผลิตเสื่อที่เรียกว่า Shital Pati หรือเสื่อพื้นบ้านที่มีลักษณะเย็นสบายเมื่อสัมผัส
ในประเทศบังกลาเทศ พืชชนิดนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ Murta หรือ Pati Bet โดยชุมชนจะนำลำต้นมาแยกเป็นเส้นและนำไปสานเป็นเสื่อ กระเป๋า และเครื่องใช้ต่าง ๆ ซึ่งเป็นงานหัตถกรรมที่สืบทอดกันมาเป็นเวลานาน และมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจของชุมชน
สำหรับประเทศไทย คล้าเป็นพืชพื้นบ้านที่พบในหลายภูมิภาค โดยเฉพาะชุมชนที่อาศัยอยู่ใกล้แหล่งน้ำ มีการนำลำต้นมาใช้เป็นวัสดุจักสานและใช้ประโยชน์ในครัวเรือน ขณะเดียวกันเหง้ายังปรากฏอยู่ในภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรพื้นบ้าน ทำให้คล้าเป็นพืชที่มีคุณค่าทั้งด้านทรัพยากรธรรมชาติ วัฒนธรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่น
สถานะการอนุรักษ์
คล้าเป็นพืชที่พบกระจายพันธุ์ในภูมิภาคเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย โดยยังไม่มีข้อมูลยืนยันในแหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ว่าประชากรคล้าในประเทศไทยกำลังอยู่ในภาวะใกล้สูญพันธุ์
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากคล้าเป็นพืชที่เจริญเติบโตในพื้นที่ชุ่มน้ำ การเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อม การระบายน้ำ การพัฒนาพื้นที่ และการเก็บเกี่ยวจากธรรมชาติอย่างต่อเนื่อง อาจส่งผลกระทบต่อแหล่งอาศัยและจำนวนประชากรของพืชชนิดนี้ได้
แนวทางการอนุรักษ์ที่เหมาะสม ได้แก่
- ส่งเสริมการปลูกคล้าเพื่อใช้ประโยชน์แทนการเก็บเกี่ยวจากธรรมชาติเพียงอย่างเดียว
- อนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำและแหล่งน้ำธรรมชาติที่เป็นแหล่งอาศัยของคล้า
- ส่งเสริมการขยายพันธุ์ด้วยเหง้าและเมล็ดเพื่อรักษาพันธุกรรมของพืช
- สนับสนุนการใช้ประโยชน์จากเส้นใยอย่างยั่งยืน
- ส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการจักสานและการใช้ประโยชน์จากพืชพื้นบ้าน
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
การจัดจำแนกทางอนุกรมวิธานของคล้า โดยใช้ชื่อที่ปรากฏในเอกสารพฤกษศาสตร์ไทยและปรับชื่อชนิดตามฐานข้อมูล POWO มีดังนี้
- อาณาจักร (Kingdom): Plantae
- กลุ่มพืชมีท่อลำเลียง (Clade): Tracheophytes
- กลุ่มพืชมีเมล็ด (Clade): Spermatophytes
- กลุ่มพืชดอก (Clade): Angiosperms
- กลุ่มพืชใบเลี้ยงเดี่ยว (Clade): Monocots
- อันดับ (Order): Zingiberales
- วงศ์ (Family): Marantaceae
- สกุล (Genus): Schumannianthus Gagnep.
- ชนิดที่ยอมรับโดย POWO (Species): Schumannianthus benthamianus (Kuntze) Veldkamp & I.M.Turner
- ชื่อที่ใช้ในเอกสารพฤกษศาสตร์ไทย: Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep.
- ชื่อพ้อง (Synonym): Schumannianthus dichotomus Gagnep.
หมายเหตุด้านอนุกรมวิธาน: เอกสารพฤกษศาสตร์ของประเทศไทย เช่น e-Flora of Thailand ยังคงใช้ชื่อ Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep. ในการอ้างอิงชนิดพืช ขณะที่ POWO ของ Kew ปรับมาใช้ชื่อ Schumannianthus benthamianus (Kuntze) Veldkamp & I.M.Turner ดังนั้นการระบุชื่อทั้งสองชื่อในฐานข้อมูลจะช่วยให้ผู้ค้นหาสามารถเชื่อมโยงข้อมูลจากแหล่งอ้างอิงต่าง ๆ ได้ถูกต้อง
การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร
การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคล้ามีความสำคัญเพื่อให้มั่นใจว่าเป็นพืชชนิด Schumannianthus dichotomus หรือชื่อที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Schumannianthus benthamianus ไม่ใช่พืชชนิดอื่นที่มีชื่อสามัญคล้ายกัน เช่น คล้าไม้ประดับในวงศ์ Marantaceae
- การตรวจสอบลักษณะภายนอก: สังเกตลำต้นกลมสีเขียว แตกแขนงเป็นสองแฉก เจริญเติบโตเป็นกอ และมีเหง้าอยู่ใต้ดิน
- การตรวจสอบใบ: ตรวจสอบใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปขอบขนานแกมรี โคนใบมน ปลายใบแหลม และขนาดใบตามลักษณะประจำชนิด
- การตรวจสอบดอก: ตรวจสอบช่อดอก ดอกสีขาว และลักษณะกลีบดอกที่โคนเชื่อมกันเป็นหลอด
- การตรวจสอบผล: สังเกตผลมี 3 พู ผลอ่อนสีเขียวและเปลี่ยนเป็นสีเหลืองเมื่อแก่
- การตรวจสอบเมล็ด: ตรวจสอบจำนวนเมล็ดภายในผล ซึ่งโดยทั่วไปมีประมาณ 1–3 เมล็ด
- การตรวจสอบเหง้า: ตรวจสอบลักษณะเหง้าใต้ดินและการแตกหน่อ เพื่อประกอบการยืนยันชนิดพืช
- การตรวจสอบทางกายวิภาค: สามารถศึกษาลักษณะเนื้อเยื่อและโครงสร้างภายในของราก เหง้า ลำต้น และใบ เพื่อใช้ประกอบการจำแนกชนิด
- การตรวจสอบทางเคมี: สามารถใช้เทคนิค HPLC และวิธีวิเคราะห์สารฟีนอลิกหรือฟลาโวนอยด์เพื่อช่วยตรวจสอบองค์ประกอบทางเคมีของสารสกัด
หากต้องการนำคล้ามาใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรมีตัวอย่างพรรณไม้ที่ได้รับการตรวจสอบและยืนยันชนิดจากผู้เชี่ยวชาญหรือหน่วยงานด้านพฤกษศาสตร์ เพื่อป้องกันความผิดพลาดจากการจำแนกพืชด้วยชื่อท้องถิ่นเพียงอย่างเดียว
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). การปลูกคล้า. กองส่งเสริมพืชสวน. https://esc.doae.go.th/wp-content/uploads/2015/02/kla.pdf
- ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF). (ม.ป.ป.). Schumannianthus dichotomus. สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. https://thbif.onep.go.th/taxons/detail/36903
- ปิยนันท์ ถนอมชาติ, ยุพดี เผ่าพันธ์, และประศาสตร์ เกื้อมณี. (2563). การปรับตัวทางกายวิภาคศาสตร์ของคล้าน้ำ (Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep.: Marantaceae) ในสภาพแล้งและในน้ำ. วารสารวิทยาศาสตร์ มศว, 36(1), 95–106.
- สำนักงานความหลากหลายทางชีวภาพด้านป่าไม้. (ม.ป.ป.). คล้า. กรมป่าไม้.
- องค์การสวนพฤกษศาสตร์. (ม.ป.ป.). คล้า (Schumannianthus dichotomus). ฐานข้อมูลพรรณไม้. https://rpplant.royalparkrajapruek.org/Display/details_fn/5363
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. (2568). บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร. กระทรวงสาธารณสุข.
- Basher, M. A., Hoque, M. R., Roy, R., Hosen, S., Karim, I., Bhowmik, T., & Akter, A. (2020). Sex-dependent variations in anti-nociceptive and antipyretic effects of rhizome and stem extract of Schumannianthus dichotomus Roxb. in male and female mice. Indonesian Journal of Pharmacy, 31(4), 323–334. https://doi.org/10.22146/ijp.602
- Choudhury, T., Supty, I. Z., & Lovely, S. N. (2025). Unveiling the versatility of Schumannianthus dichotomus: A review of its traditional, phytochemistry, and pharmacological activities. Journal of Medicinal Plants Studies, 13(4), 322–325. https://doi.org/10.22271/plants.2025.v13.i4d.1923
- Hoque, M. R., Roy, R., Hosen, S., Karim, I., Bhowmik, T., Akter, A., & Basher, M. A. (2020). Sex-dependent variations in anti-nociceptive and antipyretic effects of rhizome and stem extract of Schumannianthus dichotomus Roxb. in male and female mice. Indonesian Journal of Pharmacy, 31(4), 323–334. https://doi.org/10.22146/ijp.602
- Rob, M. M., Hossen, K., Iwasaki, A., Suenaga, K., & Kato-Noguchi, H. (2020). Phytotoxic activity and identification of phytotoxic substances from Schumannianthus dichotomus. Plants, 9(1), 102. https://doi.org/10.3390/plants9010102
- Sudjaroen, Y., Thongkao, K., & Thongmuang, P. (2024). In-vitro antidiabetic activity of ethanolic extract from Khla (Schumannianthus dichotomus Roxb.) rhizome. International Journal of Drug Delivery Technology, 14(3), 1257–1260. https://doi.org/10.25258/ijddt.14.3.02
- Thongkao, K., Owen, R. W., & Sudjaroen, Y. (2026). The phytochemical screening and biological activities from Schumannianthus dichotomus Roxb. rhizome as the use of skin care cosmetic ingredient. Research Journal of Pharmacy and Technology, 19(5), 2236–2244. https://doi.org/10.52711/0974-360X.2026.00322
- Veldkamp, J. F., & Turner, I. M. (2016). The correct name for Schumannianthus dichotomus (Marantaceae). Kew Bulletin, 71, Article 47. https://doi.org/10.1007/s12225-016-9660-7
- Zahra, S. F. T., Shahriar, M., Zohora, F. T., Das, S., Akter, R., & Bhuiyan, M. A. (2024). Phytoconstituents screening and analysis of antioxidant, membrane stabilizing, and thrombolytic properties of leaves and rhizomes of Schumannianthus dichotomus (Roxb.) Gagnep. Tropical Journal of Natural Product Research, 8(9), 8474–8481. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v8i9.33
- Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Schumannianthus benthamianus (Kuntze) Veldkamp & I.M.Turner. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60472824-2
- World Flora Online. (2026). Schumannianthus dichotomus Gagnep. https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000533246
