เข้าค่า
เข้าค่า เป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านของไทยที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น เช่น ข้าวค่า ข้าวข้า ข้าวข้าม และว่านพระฉิม มีลักษณะเด่นคือเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นอวบน้ำ มีหัวหรือรากใต้ดินพองโตคล้ายหัวกระชาย และเมื่อส่วนของลำต้นหรือใบเกิดบาดแผลจะมีน้ำยางสีขาวขุ่นไหลออกมา
ในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เข้าค่าถูกจัดเป็นเครื่องยาที่มีฤทธิ์แรง มีการใช้หัวเป็นส่วนประกอบในตำรับยาโบราณ โดยต้องผ่านกรรมวิธีเตรียมเครื่องยาเพื่อลดพิษก่อนนำไปใช้ เนื่องจากน้ำยางของพืชชนิดนี้มีความเป็นพิษและอาจก่อให้เกิดอันตรายต่อร่างกายได้
ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร
- ชื่อสมุนไพร: เข้าค่า
- ชื่อท้องถิ่น: ข้าวค่า, ข้าวข้า, ข้าวข้าม, จิดอยด่วน, เข้าข้า, เข่าค่า และว่านพระฉิม
- ชื่อวิทยาศาสตร์: Euphorbia sessiliflora Roxb.
- ชื่อสามัญภาษาอังกฤษ: ไม่มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษที่ใช้แพร่หลายอย่างชัดเจน
- ชื่อวงศ์: Euphorbiaceae
- ประเภทพืช: ไม้พุ่มขนาดเล็กหรือไม้พุ่มกึ่งล้มลุก
- ลักษณะเด่น: มีส่วนใต้ดินเป็นหัว ลำต้นอวบน้ำ และมีน้ำยางสีขาวขุ่น
- ส่วนที่ใช้เป็นยา: หัวหรือส่วนใต้ดิน และมีบันทึกการใช้ยางในตำรายาโบราณ
- ถิ่นอาศัย: ป่าเบญจพรรณ ป่าโปร่ง ป่าไผ่ และพื้นที่หินปูน
- การขยายพันธุ์: มีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
เข้ค่าเป็นพืชในวงศ์ Euphorbiaceae มีลักษณะทางพฤกษศาสตร์ที่สังเกตได้จากลำต้นอวบน้ำ ใบเดี่ยวเรียงสลับ และส่วนใต้ดินที่พองโตเป็นหัว โดยมีรายละเอียดดังนี้
- ลำต้น: เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นตั้งตรง ไม่ค่อยแตกกิ่ง มีลักษณะอวบหนาและมีความชุ่มน้ำ ผิวลำต้นเรียบ ไม่มีขน สีเขียวสดหรือเขียวอมเหลือง ลำต้นสูงประมาณ 20–45 เซนติเมตร และมีรายงานว่าบางแหล่งอาจพบต้นสูงได้ถึงประมาณ 1 เมตร ลำต้นมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5 มิลลิเมตร เมื่อหักหรือเกิดบาดแผลจะมีน้ำยางสีขาวขุ่นไหลออกมา
- หัวและราก: มีส่วนใต้ดินเป็นหัวเนื้อไม้ ลักษณะไม่สม่ำเสมอ รูปร่างกลมหรือเป็นปุ่มปม คล้ายหัวกระชาย เป็นส่วนที่มีความสำคัญในการนำมาใช้เป็นเครื่องยาตามตำรับยาแผนไทย รากทำหน้าที่ยึดเกาะและดูดซึมน้ำกับธาตุอาหารจากดิน
- ใบ: เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับกันตามลำต้นและบริเวณปลายกิ่ง ใบส่วนล่างอาจร่วงหล่นเมื่อพืชเจริญเติบโตเต็มที่ แผ่นใบรูปรีถึงรูปไข่กลับ ขนาดประมาณ 8–9 เซนติเมตร กว้างประมาณ 3–4.5 เซนติเมตร ปลายใบมนถึงแหลมเล็กน้อย โคนใบสอบ ขอบใบเรียบ ผิวใบเรียบ ไม่มีขน เนื้อใบค่อนข้างอวบน้ำ ก้านใบไม่มีหรือมีขนาดสั้นไม่เกิน 5 มิลลิเมตร เส้นกลางใบเห็นได้ชัดเจน
- ดอก: ดอกมีขนาดเล็ก ออกตามซอกใบหรือบริเวณส่วนล่างของลำต้น อาจออกเดี่ยวหรือรวมกันเป็นกลุ่มประมาณ 1–3 ดอก มีสีแดงหรือแดงอมชมพู ดอกของพืชสกุล Euphorbia มีลักษณะเป็นช่อดอกพิเศษเรียกว่า ไซยาเทียม (Cyathium) โดยมีดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่ภายในโครงสร้างเดียวกัน
- ผล: เป็นผลแห้งชนิดแยกเป็น 3 พู เมื่อแก่จะแตกออกตามแนวประสานเพื่อปล่อยเมล็ด ผลอ่อนมีรูปร่างรีหรือรูปไข่ ขนาดประมาณ 3 × 5 มิลลิเมตร ส่วนผลแก่มีรายงานขนาดประมาณ 6 × 8 มิลลิเมตร
- เมล็ด: มีลักษณะค่อนข้างกลมหรือเกือบกลม ขนาดประมาณ 3 มิลลิเมตร สีขาวนวลหรือสีอ่อน ผิวเมล็ดมีตุ่มขนาดเล็กกระจายอยู่ทั่วผิว
- น้ำยาง: เป็นลักษณะสำคัญของพืชชนิดนี้ เมื่อหักลำต้นหรือใบจะมีน้ำยางสีขาวขุ่นค่อนข้างข้นไหลออกมา น้ำยางมีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพและอาจก่อให้เกิดการระคายเคืองหรือเป็นพิษ จึงไม่ควรสัมผัสหรือทดลองใช้โดยตรง

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์
เข้ค่ามีถิ่นกำเนิดในบริเวณเนปาล จีนตอนกลางค่อนไปทางใต้ และภูมิภาคอินโดจีน โดยมีการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในประเทศจีน ลาว เมียนมา เนปาล ไทย และเวียดนาม
ในประเทศไทยมีรายงานการพบในพื้นที่ภาคเหนือและภาคตะวันตก เช่น จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดลำปาง และจังหวัดกาญจนบุรี โดยพบในป่าเบญจพรรณ ป่าโปร่ง ป่าไผ่ และบริเวณพื้นที่หินปูน
พืชชนิดนี้สามารถเจริญเติบโตได้ในพื้นที่ที่มีระดับความสูงประมาณ 300–640 เมตรจากระดับน้ำทะเล ตามข้อมูลพรรณพืชของประเทศไทย (Flora of Thailand)
การปลูกและการขยายพันธุ์
เข้ค่าเป็นพืชที่พบได้ตามธรรมชาติในป่าและพื้นที่หินปูน ข้อมูลด้านการเพาะปลูกเชิงเกษตรยังมีจำกัด โดยมีรายงานการขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
- การขยายพันธุ์: สามารถขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดที่สมบูรณ์จากผลแก่
- สภาพพื้นที่ปลูก: ควรเลือกพื้นที่ที่มีสภาพแวดล้อมใกล้เคียงกับถิ่นอาศัยตามธรรมชาติ เช่น ดินที่ระบายน้ำได้ดีและพื้นที่ป่าโปร่ง
- แสงแดด: ควรมีแสงแดดเพียงพอหรือได้รับแสงแดดบางส่วนตามสภาพแวดล้อมของแหล่งกำเนิด
- การดูแลรักษา: หลีกเลี่ยงพื้นที่ที่มีน้ำขังเป็นเวลานาน และควรศึกษาสภาพดินและความต้องการน้ำเพิ่มเติมก่อนปลูกในเชิงอนุรักษ์
เนื่องจากเป็นพืชที่มีน้ำยางเป็นพิษ การปลูกควรดำเนินการในพื้นที่ควบคุม ไม่ควรปลูกในบริเวณที่เด็กหรือสัตว์เลี้ยงสามารถสัมผัสได้ง่าย และควรสวมอุปกรณ์ป้องกันเมื่อปฏิบัติงานกับต้นพืช
ส่วนที่ใช้เป็นยา
- หัวหรือส่วนใต้ดิน: เป็นส่วนสำคัญที่ใช้เป็นเครื่องยาในตำรับยาแผนไทย มีการระบุชื่อเครื่องยาภาษาละตินว่า Euphorbiae Sessiliflorae Radix
- น้ำยาง: มีบันทึกการใช้ในตำรายาโบราณ แต่เป็นส่วนที่มีฤทธิ์แรงและมีความเป็นพิษสูง ไม่ควรนำมาใช้โดยตรง
สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา
ตามตำรายาไทยและภูมิปัญญาการแพทย์แผนโบราณ เข้ค่าจัดเป็นสมุนไพรที่มีรสร้อนและมีฤทธิ์แรง โดยมีการกล่าวถึงสรรพคุณของส่วนต่าง ๆ ดังนี้
- หัว: มีรสร้อน ใช้เป็นเครื่องยาในตำรับโบราณ มีการกล่าวถึงสรรพคุณในการขับพยาธิ แก้อาการฟกบวม และแก้คุดทะราด
- น้ำยาง: มีรสร้อนจัด ตามตำรายาโบราณกล่าวถึงการใช้เป็นยาถ่ายและขับพยาธิ รวมถึงการใช้ในตำรับยาเกี่ยวกับโรคบางชนิดในอดีต อย่างไรก็ตาม น้ำยางมีพิษและอาจก่อให้เกิดอันตรายได้
หมายเหตุ: สรรพคุณดังกล่าวเป็นข้อมูลจากตำรายาไทยและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันจากการทดลองทางคลินิกในมนุษย์
วิธีใช้
เข้ค่าเป็นสมุนไพรที่มีความเป็นพิษ จึงไม่เหมาะสำหรับการนำมาใช้เป็นยาสามัญประจำบ้านหรือทดลองใช้ด้วยตนเอง
ในทางเภสัชกรรมแผนไทยมีการกล่าวถึงกระบวนการประสะเครื่องยา เพื่อช่วยลดพิษของวัตถุดิบก่อนนำไปปรุงยา โดยหัวเข้ค่าจัดอยู่ในกลุ่มเครื่องยาที่ต้องผ่านกระบวนการเตรียมก่อนใช้
- ไม่ควรรับประทานหัวสดหรือส่วนใดส่วนหนึ่งของพืชโดยตรง
- ไม่ควรนำน้ำยางสดมาทาผิวหนังหรือใช้ภายในร่างกาย
- ไม่ควรทดลองทำยาสมุนไพรจากพืชชนิดนี้ด้วยตนเอง
- หากมีการใช้ในตำรับยา ต้องเป็นเครื่องยาที่ผ่านกระบวนการเตรียมและควบคุมคุณภาพตามหลักเภสัชกรรมแผนไทย
- ควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยหรือผู้เชี่ยวชาญด้านเภสัชกรรมแผนไทยเท่านั้น
ในบัญชียาจากสมุนไพร
เข้ค่ามีการระบุไว้ในเอกสารตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564 ในหมวดพืชวัตถุ โดยกำหนดส่วนที่ใช้เป็นหัว และมีชื่อเครื่องยาภาษาละตินว่า Euphorbiae Sessiliflorae Radix
อย่างไรก็ตาม ควรแยกความแตกต่างระหว่างการมีชื่อเป็นเครื่องยาในตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ กับการเป็นยาสำเร็จรูปที่ขึ้นทะเบียนหรืออยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร เนื่องจากการปรากฏชื่อในรายการเครื่องยาไม่ได้หมายความว่าพืชชนิดนี้ได้รับการรับรองให้ใช้เป็นยาเดี่ยวสำหรับรักษาโรคทั่วไป
สารสำคัญ
จากการศึกษาทางพฤกษเคมีของหัวเข้ค่า (Euphorbia sessiliflora Roxb.) พบสารประกอบทางธรรมชาติหลายกลุ่ม โดยเฉพาะสารในกลุ่มไดเทอร์พีน (Diterpenes) และไตรเทอร์พีน (Triterpenes)
สารสำคัญที่มีรายงาน ได้แก่
- Ent-abietadienolides: เป็นสารประกอบในกลุ่มไดเทอร์พีนที่มีโครงสร้างพื้นฐานแบบ Abietane
- Ent-12-hydroxy-12(R)-abieta-8(14),13(15)-dien-16,12-olide: เป็นสารไดเทอร์พีนชนิดใหม่ที่มีรายงานการแยกได้จากหัวของเข้ค่า
- Jolkinolide A และ Jolkinolide B: เป็นสารในกลุ่มไดเทอร์พีนที่มีการกล่าวถึงในการศึกษาสารประกอบของพืชสกุล Euphorbia ทั้งนี้ควรตรวจสอบการระบุสารแต่ละชนิดจากรายงานฉบับเต็มก่อนยืนยันว่าเป็นองค์ประกอบของเข้ค่า
- Cycloartane triterpenes: สารประกอบในกลุ่มไตรเทอร์พีนที่พบจากการศึกษาหัวของพืชชนิดนี้
- Ellagic acid-β-D-glucopyranoside: สารประกอบฟีนอลิกในรูปไกลโคไซด์
สารประกอบเหล่านี้เป็นข้อมูลทางพฤกษเคมีที่ได้จากการศึกษาทางห้องปฏิบัติการ ไม่ควรนำไปสรุปว่าสมุนไพรเข้ค่ามีประสิทธิภาพในการรักษาโรคในมนุษย์โดยตรง
งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์
งานวิจัยที่สำคัญเกี่ยวกับสมุนไพรเข้ค่าได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร Phytochemistry เมื่อปี ค.ศ. 2000 โดย Sutthivaiyakit, Thapsut และ Prachayasittikul ในหัวข้อ “Constituents and bioactivity of the tubers of Euphorbia sessiliflora”
งานวิจัยดังกล่าวศึกษาสารประกอบทางเคมีจากหัวของ Euphorbia sessiliflora Roxb. และสามารถแยกสารไดเทอร์พีนชนิดใหม่ ได้แก่ Ent-12-hydroxy-12(R)-abieta-8(14),13(15)-dien-16,12-olide พร้อมทั้งพบสาร Ent-abietadienolides อีก 4 ชนิด สาร Cycloartane triterpenes อีก 4 ชนิด และ Ellagic acid-β-D-glucopyranoside
ผลการศึกษายังรายงานว่าสารประกอบบางชนิดมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียในระดับปานกลาง
อย่างไรก็ตาม งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับห้องปฏิบัติการ ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอที่จะยืนยันประสิทธิภาพและความปลอดภัยของการใช้เข้ค่าในการรักษาโรคในมนุษย์
การศึกษาทางเภสัชวิทยา
ข้อมูลการศึกษาทางเภสัชวิทยาของเข้ค่ายังมีจำกัด โดยงานวิจัยที่มีการเผยแพร่เน้นการแยกและวิเคราะห์สารประกอบทางเคมีจากหัวของพืช รวมถึงการตรวจสอบฤทธิ์ทางชีวภาพเบื้องต้น
ผลการศึกษาที่มีรายงาน ได้แก่
- ฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย: สารประกอบบางชนิดที่แยกได้จากหัวเข้ค่าแสดงฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียในระดับปานกลาง
- ฤทธิ์ทางชีวภาพของสารไดเทอร์พีน: มีการศึกษาสารกลุ่ม Ent-abietadienolides ซึ่งเป็นกลุ่มสารที่พบในพืชสกุล Euphorbia
- ฤทธิ์ของสารไตรเทอร์พีน: มีการตรวจพบสารกลุ่ม Cycloartane triterpenes จากหัวของพืชชนิดนี้
ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการทดลองในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับยืนยันฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา ขนาดการใช้ที่เหมาะสม หรือประสิทธิผลในการรักษาโรคของสมุนไพรเข้ค่า
ความปลอดภัย
เข้ค่าเป็นพืชสมุนไพรที่ต้องใช้ความระมัดระวังสูง เนื่องจากมีน้ำยางสีขาวขุ่นที่อาจก่อให้เกิดการระคายเคืองและเป็นพิษต่อร่างกาย โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสผิวหนัง ดวงตา หรือเข้าสู่ร่างกาย
ข้อควรระวังในการสัมผัสและใช้สมุนไพรชนิดนี้ ได้แก่
- น้ำยางอาจทำให้เกิดการระคายเคืองต่อผิวหนัง
- หากเข้าตาอาจทำให้เกิดการอักเสบและบาดเจ็บต่อดวงตา
- การรับประทานส่วนของพืชที่มีพิษอาจทำให้เกิดอาการผิดปกติของระบบทางเดินอาหารและเกิดพิษต่อร่างกาย
- ไม่ควรนำพืชสดมาปรุงยาเอง
- ควรเก็บให้ห่างจากเด็กและสัตว์เลี้ยง
- ผู้ปฏิบัติงานควรสวมถุงมือและหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยางโดยตรง
หากสัมผัสน้ำยาง ให้ล้างบริเวณที่สัมผัสด้วยน้ำสะอาดจำนวนมาก หากเข้าตาให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดทันทีอย่างต่อเนื่องและเข้ารับการตรวจรักษา หากรับประทานเข้าไปหรือมีอาการผิดปกติ ควรรีบพบแพทย์ ไม่ควรทำให้อาเจียนเอง
ข้อห้ามใช้
- ห้ามรับประทานเข้ค่าสดหรือใช้น้ำยางสดเป็นยารักษาโรค
- ห้ามนำพืชชนิดนี้มาใช้รักษาโรคด้วยตนเองโดยไม่มีผู้เชี่ยวชาญควบคุม
- หลีกเลี่ยงการใช้ในเด็กและสตรีมีครรภ์หรือให้นมบุตร เนื่องจากไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่เพียงพอ
- ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชในวงศ์ Euphorbiaceae ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัส
- ไม่ควรใช้เครื่องยาที่ไม่ทราบแหล่งที่มา หรือไม่ผ่านกระบวนการเตรียมที่ถูกต้อง
ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา
ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาทางคลินิกที่เพียงพอเกี่ยวกับปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรเข้ค่ากับยาแผนปัจจุบัน
เนื่องจากเข้ค่ามีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพและมีข้อมูลเกี่ยวกับความเป็นพิษ จึงไม่ควรใช้ร่วมกับยาแผนปัจจุบันโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ยาประจำหรือมีโรคประจำตัว
ไม่ควรสรุปว่าสมุนไพรชนิดนี้สามารถใช้ร่วมกับยาอื่นได้อย่างปลอดภัย เพียงเพราะยังไม่มีรายงานปฏิกิริยาระหว่างยาอย่างชัดเจน
การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา
เข้ค่าเป็นพืชที่มีส่วนใต้ดินเป็นเครื่องยาสำคัญ การเก็บเกี่ยวจึงควรคำนึงถึงความถูกต้องในการระบุชนิดพืชและความปลอดภัยจากน้ำยาง
- ส่วนที่เก็บเกี่ยว: หัวหรือส่วนใต้ดิน
- การระบุชนิด: ควรตรวจสอบลักษณะทางพฤกษศาสตร์และชื่อวิทยาศาสตร์ให้ถูกต้องก่อนเก็บเกี่ยว
- ความปลอดภัย: หลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยางโดยตรง และควรใช้อุปกรณ์ป้องกัน
- การเตรียมเครื่องยา: ต้องผ่านกรรมวิธีเตรียมตามหลักเภสัชกรรมแผนไทยโดยผู้มีความรู้
- การเก็บรักษา: เครื่องยาที่ผ่านการเตรียมและควบคุมคุณภาพแล้วควรเก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด และแมลง
- การติดฉลาก: ควรระบุชื่อสมุนไพร ชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนที่ใช้ และวันที่เก็บเกี่ยวหรือวันที่เตรียมเครื่องยา
ภูมิปัญญาท้องถิ่น
เข้ค่าเป็นสมุนไพรที่มีการใช้ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะการใช้หัวหรือส่วนใต้ดินเป็นเครื่องยา
ชื่อเรียกในแต่ละท้องถิ่นมีความแตกต่างกัน เช่น ว่านพระฉิมในกรุงเทพมหานคร ข้าวค่าและข้าวข้าในภาคกลาง และจิดอยด่วนในจังหวัดลำปาง
ภูมิปัญญาที่สำคัญของสมุนไพรชนิดนี้คือการเตรียมเครื่องยาก่อนนำไปปรุงยา โดยเฉพาะกระบวนการประสะ ซึ่งเป็นกรรมวิธีตามหลักเภสัชกรรมแผนไทยที่มีจุดมุ่งหมายเพื่อลดความเป็นพิษหรือฤทธิ์ที่รุนแรงของวัตถุดิบ
นอกจากนี้ เอกสาร Flora of Thailand ยังกล่าวถึงการใช้รากของพืชชนิดนี้ในการทำให้ปลาเกิดพิษ ซึ่งเป็นข้อมูลที่สะท้อนถึงฤทธิ์ทางชีวภาพของพืชและความจำเป็นในการระมัดระวังการใช้
ประวัติและวัฒนธรรม
เข้ค่ามีความเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การใช้พืชสมุนไพรในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยปรากฏชื่อในกลุ่มเครื่องยาจากพืชวัตถุ และมีชื่อเรียกพื้นบ้านว่า ว่านพระฉิม ซึ่งสะท้อนถึงความสัมพันธ์ระหว่างพืชสมุนไพรกับวัฒนธรรมการใช้ว่านของไทย
ในทางเภสัชกรรมแผนไทย เข้ค่าจัดเป็นเครื่องยาที่ต้องอาศัยความรู้ในการเตรียมก่อนใช้ เนื่องจากมีฤทธิ์แรงและมีความเป็นพิษ กระบวนการประสะจึงเป็นองค์ความรู้สำคัญที่แสดงให้เห็นถึงความละเอียดอ่อนของการปรุงยาแผนโบราณ
สถานะการอนุรักษ์
เข้ค่าเป็นพืชพื้นเมืองที่มีการกระจายพันธุ์ในประเทศไทยและประเทศใกล้เคียง โดยมีแหล่งอาศัยตามธรรมชาติในป่าโปร่ง ป่าเบญจพรรณ ป่าไผ่ และพื้นที่หินปูน
ข้อมูลการประเมินความเสี่ยงการสูญพันธุ์ของพืชดอกในฐานข้อมูล Kew ระบุการคาดการณ์สถานะของพืชชนิดนี้ว่าไม่อยู่ในกลุ่มที่ถูกคุกคาม (Not Threatened) อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวเป็นการประเมินเชิงคาดการณ์ ไม่ใช่การประเมินบัญชีแดงของ IUCN โดยตรง
สำหรับประเทศไทย ยังควรส่งเสริมการศึกษาด้านการกระจายพันธุ์ การอนุรักษ์แหล่งพันธุกรรม และการเพาะปลูกเพื่อการอนุรักษ์ เนื่องจากเป็นพืชสมุนไพรที่มีข้อมูลด้านการเพาะปลูกและการใช้ประโยชน์สมัยใหม่ค่อนข้างจำกัด
ข้อมูลอนุกรมวิธาน
- อาณาจักร (Kingdom): Plantae
- หมวด (Phylum): Streptophyta
- ชั้น (Class): Equisetopsida
- อันดับ (Order): Malpighiales
- วงศ์ (Family): Euphorbiaceae
- สกุล (Genus): Euphorbia L.
- ชนิด (Species): Euphorbia sessiliflora Roxb.
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ: Euphorbia sessiliflora Roxb.
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ (Synonyms):
- Euphorbia kerrii Craib
- Tithymalus sessiliflorus (Roxb.) Klotzsch & Garcke
การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร
การตรวจสอบเอกลักษณ์ของเข้ค่าควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์หลายประการร่วมกัน เพื่อป้องกันการสับสนกับพืชชนิดอื่นในวงศ์ Euphorbiaceae ซึ่งบางชนิดมีลักษณะภายนอกและน้ำยางคล้ายคลึงกัน
ลักษณะสำคัญในการตรวจสอบ ได้แก่
- ลำต้น: เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นอวบน้ำ ไม่ค่อยแตกกิ่ง มีความสูงโดยทั่วไปประมาณ 20–45 เซนติเมตร
- ส่วนใต้ดิน: มีหัวเนื้อไม้รูปร่างไม่สม่ำเสมอ เป็นลักษณะสำคัญในการจำแนก
- ใบ: ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปรีถึงรูปไข่กลับ ขนาดประมาณ 8–9 × 3–4.5 เซนติเมตร ขอบใบเรียบ
- ดอก: เป็นช่อดอกแบบไซยาเทียม มีสีแดง ออกเดี่ยวหรือเป็นกลุ่ม
- ผล: ผลแห้งแยกเป็น 3 พู
- เมล็ด: มีลักษณะเกือบกลม สีอ่อน ผิวมีตุ่มขนาดเล็ก
- น้ำยาง: มีน้ำยางสีขาวขุ่นไหลออกเมื่อส่วนของต้นพืชเกิดบาดแผล
การยืนยันชนิดพืชควรใช้ตัวอย่างที่มีดอกและผลประกอบกับเอกสารพรรณพืชหรือผู้เชี่ยวชาญด้านอนุกรมวิธาน ไม่ควรใช้สีของน้ำยางเพียงอย่างเดียวในการระบุชนิด และไม่ควรทดลองชิมหรือสัมผัสน้ำยางเพื่อพิสูจน์เอกลักษณ์
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- กระทรวงสาธารณสุข. (2564). ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ. 2564. กองคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและแพทย์พื้นบ้านไทย.
- กองคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและแพทย์พื้นบ้านไทย. (2562). ตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เนื่องในโอกาสมหามงคลพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข.
- Govaerts, R., Frodin, D. G., & Radcliffe-Smith, A. (2000). World checklist and bibliography of Euphorbiaceae (with Pandaceae). Royal Botanic Gardens, Kew.
- Sutthivaiyakit, S., Thapsut, M., & Prachayasittikul, V. (2000). Constituents and bioactivity of the tubers of Euphorbia sessiliflora. Phytochemistry, 53(8), 947–950. https://doi.org/10.1016/S0031-9422(99)00606-8
- Smitinand, T., & Larsen, K. (Eds.). (2005). Flora of Thailand: Vol. 8, Part 1. The Forest Herbarium, Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation.
- Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Euphorbia sessiliflora Roxb. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:348263-1
- World Flora Online. (2026). Euphorbia sessiliflora Roxb. https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000964736
