ข้าวฟ่างสมุทรโคดม

ข้าวฟ่างสมุทรโคดม หรือ ข้าวฟ่าง เป็นพืชตระกูลหญ้าที่มีความสำคัญทั้งในด้านอาหาร อาหารสัตว์ และภูมิปัญญาการใช้เป็นสมุนไพร โดยส่วนที่มีการกล่าวถึงในตำรายาและการแพทย์พื้นบ้าน ได้แก่ เมล็ดและราก ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันคือ Sorghum bicolor (L.) Moench อยู่ในวงศ์ Poaceae เดิมมีการใช้ชื่อ Sorghum vulgare Pers. เป็นชื่อพ้องในเอกสารสมุนไพรเก่า

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อสมุนไพร : ข้าวฟ่างสมุทรโคดม
ชื่อท้องถิ่น : มกโคดม, มุทโคดม, ข้าวป้างนก, ข้าวป้างหางช้าง, ข้าวป้างงก, จังหันมะพุด, สมุทรโคดม, จังหันมะพูด, เข้าป้างหางช้าง, ดั่วป้าง, เพล่เส่อแบ, เป่เส่อแบล
ชื่อในภาษาจีน : เกาเลี้ยง, ฮวงซู่
ชื่อสามัญ : Sorghum, Millet Grass, Negro Guinea Grass
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Sorghum bicolor (L.) Moench
ชื่อพ้องที่พบในเอกสารเก่า : Sorghum vulgare Pers.
วงศ์ : Poaceae หรือ Gramineae
ลักษณะการดำรงชีวิต : เป็นพืชล้มลุก และมีสายพันธุ์ที่มีลักษณะเป็นพืชหลายฤดู
ส่วนที่ใช้เป็นยา : เมล็ดและราก

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น : เป็นพืชจำพวกหญ้า ลำต้นตั้งตรง ทรงกระบอก แข็งแรง ความสูงแตกต่างกันตามสายพันธุ์ โดยอาจพบตั้งแต่ประมาณ 0.5–5 เมตร ลำต้นมีข้อเห็นได้ชัด บริเวณข้ออาจมีขนสั้นสีน้ำตาล และบางสายพันธุ์สามารถแตกกอได้ ระบบรากแข็งแรง มีรากที่เจริญจากบริเวณข้อส่วนล่างและสามารถหยั่งลึกลงดินได้มาก
ใบ : เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ ลักษณะใบเป็นแผ่นยาวคล้ายใบหอก โคนใบกว้างและปลายใบเรียวแหลม ใบมีเส้นกลางใบแข็ง ขอบใบและด้านหลังใบอาจมีขนสั้น ส่วนท้องใบโดยทั่วไปค่อนข้างเกลี้ยงและอาจมีนวลหรือไขสีขาวปกคลุม
ดอก : ออกเป็นช่อบริเวณปลายยอด ลักษณะเป็นช่อแยกแขนง ความยาวแตกต่างกันตามพันธุ์ โดยช่อดอกอาจมีทั้งดอกสมบูรณ์เพศ ดอกเพศผู้ และดอกที่เป็นหมัน
ผลและเมล็ด : ผลเป็นผลแห้งชนิดที่มีเมล็ดขนาดเล็ก ลักษณะกลมหรือรี ค่อนข้างแบน ขนาดใกล้เคียงเมล็ดพริกไทย สีแตกต่างกันตามพันธุ์ ตั้งแต่ขาว เหลือง ชมพู แดง น้ำตาล จนถึงน้ำตาลแดง เมล็ดแก่มีเนื้อแข็ง ผิวค่อนข้างมัน และมีแป้งเป็นองค์ประกอบสำคัญ

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

ข้อมูลอนุกรมวิธานสมัยใหม่ระบุว่า Sorghum bicolor มีถิ่นกำเนิดใน แอฟริกาและอนุทวีปอินเดีย โดยกลุ่มข้าวฟ่างที่ปลูกเป็นพืชเกษตรมีความเกี่ยวข้องกับแหล่งกำเนิดและการเพาะปลูกในบริเวณแถบซาเฮลของแอฟริกา ก่อนแพร่กระจายไปยังเอเชียและพื้นที่เขตร้อน กึ่งร้อน และเขตอบอุ่นทั่วโลก ปัจจุบันเป็นพืชที่ปลูกอย่างกว้างขวางในแอฟริกา เอเชีย ออสเตรเลีย อเมริกาเหนือ อเมริกาใต้ และบางส่วนของยุโรป

การปลูกและการขยายพันธุ์

การขยายพันธุ์ : นิยมขยายพันธุ์ด้วย เมล็ด
การเตรียมพื้นที่ : เลือกพื้นที่ได้รับแสงแดดเพียงพอ ดินระบายน้ำได้ดี และหลีกเลี่ยงพื้นที่ที่มีน้ำขัง
การปลูก : หยอดหรือหว่านเมล็ดลงในดินที่เตรียมไว้ แล้วดูแลความชื้นในช่วงแรกของการงอก
การดูแล : เมื่อพืชตั้งตัวได้จะทนต่อสภาพอากาศร้อนและค่อนข้างแห้งแล้งได้ดี จึงเหมาะกับพื้นที่ที่มีฤดูแล้ง
การเก็บเมล็ด : เก็บเมื่อช่อเมล็ดแก่และเมล็ดมีความสมบูรณ์ จากนั้นนำมาตากให้แห้งก่อนเก็บรักษา

ส่วนที่ใช้เป็นยา

เมล็ด : ใช้เมล็ดแก่และแห้ง โดยมีการใช้ในตำรับพื้นบ้านและตำรายาสมุนไพร
ราก : ใช้ทั้งรากสดและรากแห้งในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์จีน

สรรพคุณทางสมุนไพร

ตามข้อมูลตำรายาสมุนไพรและภูมิปัญญาพื้นบ้าน มีการกล่าวถึง ข้าวฟ่างสมุทรโคดม ดังนี้

เมล็ด : มีรสชุ่ม ใช้เป็นยาบำรุงร่างกายและให้พลังงาน และมีการใช้เพื่อช่วยขับปัสสาวะ
เมล็ด : มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการท้องเสีย บิด และใช้เป็นยาฝาดสมานลำไส้และกระเพาะอาหาร
ราก : มีการใช้ตามตำรายาจีนและภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อช่วยบรรเทาอาการไอและหอบ รวมถึงมีการกล่าวถึงฤทธิ์ช่วยขับปัสสาวะและห้ามเลือด
ราก : ในตำรับพื้นบ้านบางแห่งใช้สำหรับอาการเจ็บกระเพาะอาหารและอาการปวดบริเวณหน้าอก
ราก : มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับอาการทางประสาทและการควบคุมอารมณ์

หมายเหตุ : สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลจากภูมิปัญญาและตำรับการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ควรตีความว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการยืนยันจากการทดลองทางคลินิกในมนุษย์

วิธีใช้

ยาบำรุงร่างกาย : ภูมิปัญญาที่มีการบันทึกไว้ใช้เมล็ดแห้งประมาณ 30–60 กรัม ต้มกับน้ำแล้วดื่ม
ใช้เกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร : มีการใช้เมล็ดแห้งคั่วแล้วนำไปบดหรือใช้เป็นเครื่องยาในตำรับพื้นบ้าน
แก้ไอและหอบตามตำรับพื้นบ้าน : ใช้รากแห้งประมาณ 15 กรัม ต้ม หรือตุ๋นกับน้ำตามตำรับที่บันทึกไว้
ตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการทางประสาท : มีการใช้รากแห้งร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่น เช่น ว่านน้ำเล็ก หญ้าปล้องจีน และใบไผ่ขมจีน
ตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับสตรีหลังคลอด : มีการบันทึกการใช้รากในตำรับพื้นบ้านบางแห่ง

หมายเหตุ : ขนาดการใช้ที่ปรากฏในตำรายาพื้นบ้านไม่ควรนำไปใช้กับเด็ก หญิงตั้งครรภ์ ผู้สูงอายุ หรือผู้มีโรคประจำตัวโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์หรือผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย

สาระสำคัญ

ข้าวฟ่างสมุทรโคดม คือ Sorghum bicolor (L.) Moench ในวงศ์ Poaceae
เป็นทั้ง พืชอาหาร พืชอาหารสัตว์ และพืชสมุนไพรตามภูมิปัญญาดั้งเดิม
เมล็ดและราก เป็นส่วนที่มีการนำมาใช้เป็นยา
เมล็ดมี แป้ง โปรตีน ไขมันไม่อิ่มตัว แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมี
ข้าวฟ่างบางพันธุ์มี สารฟีนอลิก แทนนิน และ 3-deoxyanthocyanidins ในปริมาณที่น่าสนใจ
มีงานวิจัยระดับห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลองเกี่ยวกับ ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และฤทธิ์ต่อระบบทางเดินหายใจ
งานวิจัยในมนุษย์สำหรับการใช้เป็นยาโดยตรงยังมีข้อจำกัด

องค์ประกอบทางเคมี

องค์ประกอบของ Sorghum bicolor แตกต่างกันตามพันธุ์ สีเมล็ด ส่วนของพืช และสภาพการปลูก โดยองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่

คาร์โบไฮเดรตและแป้ง : เป็นองค์ประกอบหลักของเมล็ด
โปรตีน : มีอยู่ในเมล็ด แต่การย่อยและการใช้ประโยชน์ทางโภชนาการอาจแตกต่างจากธัญพืชชนิดอื่น
ไขมันไม่อิ่มตัว : พบในเมล็ด
สารฟีนอลิกและกรดฟีนอลิก : เป็นกลุ่มสารสำคัญที่เกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
แทนนินและโปรแอนโทไซยานิดิน : พบมากในข้าวฟ่างบางสายพันธุ์ โดยเฉพาะบริเวณชั้นเปลือกเมล็ดที่มีสี
3-deoxyanthocyanidins : เป็นสารกลุ่มฟลาโวนอยด์ที่พบเด่นในข้าวฟ่าง โดยมี apigeninidin และ luteolinidin เป็นสารสำคัญที่ตรวจพบ
Dhurrin : เป็น cyanogenic glycoside ที่พบโดยเฉพาะในเนื้อเยื่ออ่อนของข้าวฟ่าง และมีความสำคัญต่อประเด็นด้านความปลอดภัย

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีงานวิจัยเกี่ยวกับ Sorghum bicolor ในหลายด้าน โดยส่วนใหญ่เป็นการศึกษาสารสกัดจากเมล็ด ราก ใบ หรือกาบใบ และการศึกษาฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลอง งานวิจัยเกี่ยวกับรากพบว่าสารสกัดเอทานอลจากรากมีผล ต้านการไอ ช่วยขับเสมหะ และช่วยขยายหลอดลม ในแบบจำลองการทดลอง ซึ่งสอดคล้องบางส่วนกับการใช้รากตามการแพทย์แผนจีนสำหรับอาการไอและหอบ งานทบทวนองค์ประกอบของข้าวฟ่างพบว่าสารฟีนอลิก โดยเฉพาะ 3-deoxyanthocyanidins และ tannins มีความสัมพันธ์กับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ทางชีวภาพหลายรูปแบบในการทดลอง แต่ผู้วิจัยยังเน้นว่าจำเป็นต้องมีการศึกษาในมนุษย์เพิ่มเติมเพื่อยืนยันประโยชน์ต่อสุขภาพ

ระดับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

ระดับภูมิปัญญาและตำรายา : มีข้อมูลการใช้เมล็ดและรากในตำรายาพื้นบ้านและการแพทย์จีน
ระดับห้องปฏิบัติการ : มีหลักฐานเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และฤทธิ์ต่อเชื้อหรือเซลล์บางชนิด
ระดับสัตว์ทดลอง : มีข้อมูลเกี่ยวกับฤทธิ์ต่อระบบทางเดินหายใจ ความเครียดออกซิเดชัน การอักเสบ และอาการปวดในแบบจำลองสัตว์
ระดับการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์ : หลักฐานสำหรับการใช้ ข้าวฟ่างสมุทรโคดมเป็นยาโดยตรง ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปประสิทธิผลในการรักษาโรคเฉพาะอย่าง

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านการไอและขับเสมหะ : สารสกัดจากรากแสดงฤทธิ์ในแบบจำลองสัตว์ทดลอง
ฤทธิ์ขยายหลอดลม : มีรายงานจากการศึกษาสารสกัดรากในแบบจำลองทดลอง
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ : สารฟีนอลิก แทนนิน และ 3-deoxyanthocyanidins ของข้าวฟ่างสามารถแสดงฤทธิ์กำจัดอนุมูลอิสระในการทดลอง
ฤทธิ์ต้านการอักเสบ : มีหลักฐานจากการทดลองในเซลล์และสัตว์ทดลองหลายรูปแบบ
ฤทธิ์ลดความเสียหายจาก oxidative stress : งานทดลองสารสกัดใบในหนูพบการเปลี่ยนแปลงของตัวชี้วัดความเครียดออกซิเดชันและการอักเสบในทิศทางที่ดีขึ้น
ฤทธิ์ต่อระบบประสาท : มีงานวิจัยในสัตว์ทดลองเกี่ยวกับสารสกัดข้าวฟ่างและการป้องกันความผิดปกติที่สัมพันธ์กับ oxidative stress แต่ยังไม่สามารถนำมาเทียบเท่ากับประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์

ความปลอดภัย

ข้าวฟ่างสมุทรโคดมมีประเด็นด้านความปลอดภัยที่ควรให้ความสำคัญ โดยเฉพาะส่วนของต้นอ่อนและยอดอ่อน เนื่องจากข้าวฟ่างสามารถสร้าง dhurrin ซึ่งเป็น cyanogenic glycoside และสามารถนำไปสู่การเกิดไฮโดรเจนไซยาไนด์ได้เมื่อเนื้อเยื่อพืชถูกทำลายหรือผ่านกระบวนการบางอย่าง แหล่งข้อมูลสมุนไพรไทยระบุว่าปริมาณสารกลุ่ม cyanogenic glycosides สูงในต้นอ่อนและลดลงเมื่อพืชเจริญเติบโตมากขึ้น จึงไม่ควรนำต้นอ่อนหรือส่วนสดที่ไม่ผ่านกระบวนการที่เหมาะสมมาใช้เป็นอาหารหรือยาโดยพลการ นอกจากนี้ เมล็ดที่เก็บรักษาไม่เหมาะสมอาจเกิดการปนเปื้อนของเชื้อราและสารพิษจากเชื้อราได้ ดังนั้นวัตถุดิบสำหรับรับประทานควรเป็นเมล็ดที่แห้ง สะอาด และผ่านการเก็บรักษาอย่างถูกสุขลักษณะ

ข้อห้ามใช้

หญิงตั้งครรภ์ : ไม่ควรใช้ข้าวฟ่างสมุทรโคดมเป็นยาเอง โดยเฉพาะตำรับที่ใช้ราก เนื่องจากภูมิปัญญาดั้งเดิมมีการกล่าวถึงการกระตุ้นการคลอดและการบีบตัวของมดลูก
เด็ก : ไม่ควรนำขนาดยาจากตำรับผู้ใหญ่มาปรับใช้เอง
ต้นอ่อนและยอดอ่อน : ไม่ควรรับประทานสดในปริมาณมาก เนื่องจากอาจมี cyanogenic glycosides สูง
ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาหลายชนิด : ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เป็นยา

หมายเหตุ : ข้อห้ามใช้ข้างต้นเป็นมาตรการด้านความปลอดภัยจากข้อมูลการใช้ดั้งเดิมและข้อมูลพิษวิทยา ไม่ใช่คำแนะนำให้ใช้สมุนไพรเพื่อรักษาโรคแทนการรักษามาตรฐาน

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับระบุ ปฏิกิริยาระหว่างข้าวฟ่างสมุทรโคดมกับยาสมัยใหม่เป็นรายชนิด ได้อย่างชัดเจน จึงควรระมัดระวังการใช้สารสกัดเข้มข้นหรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรจากข้าวฟ่างร่วมกับยาประจำ โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีโรคเรื้อรังหรือใช้ยาหลายชนิด

การใช้ในอาหาร

เมล็ดข้าวฟ่าง เป็นธัญพืชที่นำมาใช้เป็นอาหารในหลายพื้นที่ สามารถนำไป

หุงหรือต้มเป็นอาหาร
คั่วหรือทำให้พอง
บดเป็นแป้งสำหรับทำอาหารและขนม
ทำโจ๊ก
ใช้เป็นวัตถุดิบในผลิตภัณฑ์อาหารจากธัญพืช
ใช้เป็นอาหารสัตว์
นำไปหมักเพื่อผลิตเครื่องดื่มบางชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์หมัก เช่น เบียร์และน้ำส้มสายชู

คุณค่าของข้าวฟ่างในด้านอาหารเกี่ยวข้องกับ แป้ง โปรตีน ไขมันไม่อิ่มตัว แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมี โดยเฉพาะสารฟีนอลิกและแทนนินในข้าวฟ่างบางพันธุ์

การใช้ในผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์อาหารจากธัญพืช : ใช้เมล็ดและแป้งข้าวฟ่างเป็นวัตถุดิบ
ผลิตภัณฑ์อาหารสัตว์ : เมล็ดและส่วนของพืชใช้เป็นอาหารสัตว์
ผลิตภัณฑ์สีธรรมชาติ : ข้าวฟ่างที่มีเม็ดสีเข้มและส่วนใบหรือกาบใบสามารถเป็นแหล่งของ 3-deoxyanthocyanidins เช่น apigeninidin และ luteolinidin ซึ่งมีศักยภาพในการนำไปใช้เป็นสีธรรมชาติ
ผลิตภัณฑ์สารสกัดจากพืช : มีการศึกษาสารสกัดที่อุดมด้วย polyphenols เพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับการวิจัยผลิตภัณฑ์สุขภาพ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

เมล็ด : เก็บเกี่ยวเมื่อช่อดอกและเมล็ดแก่เต็มที่ จากนั้นทำความสะอาดและตากหรืออบให้มีความชื้นเหมาะสมก่อนเก็บ
ราก : หากนำมาใช้เป็นสมุนไพรสามารถใช้สดหรือทำให้แห้งตามตำรับ
การเก็บรักษาเมล็ด : ควรเก็บในภาชนะสะอาด แห้ง ปิดสนิท และป้องกันความชื้น แมลง และเชื้อรา
การคัดวัตถุดิบ : ไม่ควรใช้เมล็ดที่ขึ้นรา มีกลิ่นผิดปกติ หรือมีความชื้นสูง เนื่องจากเสี่ยงต่อการปนเปื้อนสารพิษจากเชื้อรา

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ข้าวฟ่างสมุทรโคดม มีชื่อท้องถิ่นหลากหลายตามภูมิภาค เช่น ข้าวป้างนก ข้าวป้างหางช้าง มกโคดม มุทโคดม และสมุทรโคดม สะท้อนการรู้จักและใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนี้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน มีการใช้ เมล็ด ในตำรับที่เกี่ยวข้องกับการบำรุงร่างกาย ระบบทางเดินอาหาร และการขับปัสสาวะ ส่วน ราก มีการใช้ในตำรับเกี่ยวกับอาการไอ หอบ ปวดกระเพาะอาหาร การขับปัสสาวะ และตำรับสำหรับสตรีหลังคลอด

ประวัติและวัฒนธรรม

ข้าวฟ่างเป็นธัญพืชที่มีประวัติการเพาะปลูกมายาวนาน โดยข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ระบุว่าพื้นที่สำคัญของการกำเนิดและความหลากหลายของข้าวฟ่างอยู่ในแอฟริกาตะวันออกเฉียงเหนือ และมีหลักฐานว่ามีการเพาะปลูกมาเป็นเวลาหลายพันปี ก่อนแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ของโลก ในประเทศไทย ข้าวฟ่างมีทั้งบทบาทเป็น พืชไร่ ธัญพืช อาหารสัตว์ และพืชสมุนไพร โดยมีชื่อพื้นเมืองหลายชื่อและมีการบันทึกการใช้ในตำรายาสมุนไพรไทยและเอกสารเกี่ยวกับการแพทย์พื้นบ้าน

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

อาณาจักร (Kingdom) : Plantae
หมวด (Phylum) : Streptophyta
ชั้น (Class) : Equisetopsida
ชั้นย่อย (Subclass) : Magnoliidae
อันดับ (Order) : Poales
วงศ์ (Family) : Poaceae
สกุล (Genus) : Sorghum
ชนิด (Species) : Sorghum bicolor
ชื่อวิทยาศาสตร์เต็ม : Sorghum bicolor (L.) Moench
ชื่อพ้องสำคัญ : Sorghum vulgare Pers., Sorghum saccharatum (L.) Moench

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบ ข้าวฟ่างสมุทรโคดม ควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์ร่วมกับชื่อวิทยาศาสตร์และตัวอย่างอ้างอิง โดยลักษณะสำคัญ ได้แก่

ลำต้น : ตั้งตรง แข็ง เป็นข้อปล้องชัดเจน
ใบ : ใบเดี่ยวเรียงสลับ แผ่นใบยาว มีเส้นกลางใบเด่น
ช่อดอก : อยู่บริเวณปลายยอด เป็นช่อแยกแขนง
เมล็ด : กลมหรือรี ค่อนข้างแบน สีแตกต่างกันตามพันธุ์
ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ใช้ยืนยันในปัจจุบัน : Sorghum bicolor (L.) Moench
วงศ์ : Poaceae

การตรวจสอบวัตถุดิบสมุนไพรเพื่อใช้ในทางเภสัชกรรมควรใช้ ตัวอย่างพรรณไม้แห้ง ตัวอย่างอ้างอิงทางพฤกษศาสตร์ และวิธีตรวจเอกลักษณ์ทางเภสัชเวทหรือการวิเคราะห์ทางเคมี ประกอบกัน เพื่อป้องกันการปะปนกับพืชชนิดอื่น

คำเตือนทางการแพทย์

ข้าวฟ่างสมุทรโคดมไม่ควรถูกนำมาใช้แทนยามาตรฐานในการรักษาโรค แม้จะมีข้อมูลภูมิปัญญาดั้งเดิมและงานวิจัยก่อนคลินิกที่สนับสนุนฤทธิ์ทางชีวภาพบางประการก็ตาม โดยเฉพาะ ต้นอ่อนและยอดอ่อนของข้าวฟ่าง ควรระมัดระวังเป็นพิเศษ เพราะอาจมี dhurrin และสารกลุ่ม cyanogenic glycosides ในระดับสูง และสามารถก่อให้เกิดความเสี่ยงจากไซยาไนด์ได้ หญิงตั้งครรภ์ เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง ผู้ที่รับประทานยาประจำ และผู้ที่ต้องการใช้รากหรือเมล็ดในขนาดเพื่อการรักษา ควรปรึกษา แพทย์ เภสัชกร หรือผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย ก่อนใช้

หมายเหตุ : งานวิจัยจำนวนมากเกี่ยวกับข้าวฟ่างมุ่งศึกษาคุณค่าทางอาหาร สารพฤกษเคมี หรือสารสกัดในห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง ผลดังกล่าวยังไม่สามารถสรุปเป็นประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์ได้โดยตรง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

กรมป่าไม้. (2565). รายชื่อพันธุ์ไม้สามัญและวิทยาศาสตร์. กรมป่าไม้.
โครงการศึกษาวิจัยสมุนไพร จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. (2523–2524). สมุนไพร. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
มูลนิธิหมอชาวบ้าน. (2524). ข้าวฟ่าง สมุทรโคดมและขี้เหล็กเทศ. หมอชาวบ้าน, 24.
สมุนไพรดอทคอม. (ม.ป.ป.). ข้าวฟ่างสมุทรโคดม.
Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Sorghum bicolor (L.) Moench. Plants of the World Online.
De Morais Cardoso, L., Pinheiro, S. S., Martino, H. S. D., & Pinheiro-Sant’Ana, H. M. (2017). Sorghum (Sorghum bicolor L.): Nutrients, bioactive compounds, and potential impact on human health. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 57(2), 372–390.
Zhou, Q., Liang, D., Deng, A., Zhang, J., Wu, C., Nie, Z., Jiang, J., & Wang, Y. (2013). Antitussive, expectorant and bronchodilating effects of ethanol extract of Sorghum bicolor (L.) Moench roots. Journal of Ethnopharmacology, 149(1), 297–302.
Sohail, M. N., Quinn, A. A., Blomstedt, C. K., & Gleadow, R. M. (2022). Dhurrin increases but does not mitigate oxidative stress in droughted Sorghum bicolor. Planta, 255, 74.
Wu, X., et al. (2023). Extraction, identification and antioxidant activity of 3-deoxyanthocyanidins from Sorghum bicolor L. Moench cultivated in China. Antioxidants, 12(2), 468.
Awika, J. M., & Rooney, L. W. (2004). Sorghum phytochemicals and their potential impact on human health. Phytochemistry, 65(9), 1199–1221.