เข็มทอง

เข็มทอง เป็นไม้พุ่มพื้นเมืองในเขตร้อนที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Ixora javanica (Blume) DC. จัดอยู่ในวงศ์ Rubiaceae หรือวงศ์เข็ม มีลักษณะเด่นคือใบสีเขียวสดและดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง กลีบดอกมีสีส้มอมแดงหรือสีเหลืองอมส้ม เป็นพรรณไม้ที่พบในประเทศไทย โดยเฉพาะพื้นที่ภาคใต้ นิยมปลูกเป็นไม้ประดับและมีการนำส่วนต่าง ๆ ของต้นมาใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ทั้งในด้านสมุนไพรและการใช้ประโยชน์จากพืชพื้นบ้าน

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

• ชื่อสมุนไพร: เข็มทอง
• ชื่อภาษาอังกฤษ: Glossy Ixora, Red Ixora
• ชื่อวิทยาศาสตร์: Ixora javanica (Blume) DC.
• ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์: Pavetta javanica Blume, Ixora amoena Wall. ex G.Don
• ชื่อวงศ์: Rubiaceae
• ชื่อสกุล: Ixora
• ชื่อท้องถิ่น: เข็ม, เข็มแดง, เข็มแสด, เข็มชมพูชวา, บือเจาะปูโยะ, ยาราง และอ้อ
• ประเภทพืช: ไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ไม่ผลัดใบ
• ลักษณะการใช้ประโยชน์: ไม้ประดับ พืชพื้นบ้าน และสมุนไพรตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

ชื่อพื้นเมืองของเข็มทองอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละภูมิภาค โดยเฉพาะชื่อเข็มแดงและเข็มแสดที่ใช้เรียกในภาคใต้ จึงควรตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ประกอบเพื่อป้องกันความสับสนกับพืชสกุลเข็มชนิดอื่น

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

เข็มทองเป็นไม้พุ่มที่มีการแตกกิ่งก้านจำนวนมาก มีทรงพุ่มค่อนข้างแน่น ใบเขียวสดและมีช่อดอกโดดเด่นบริเวณปลายยอด ลักษณะทางพฤกษศาสตร์มีรายละเอียดดังนี้

• ลำต้น: เป็นไม้พุ่มไม่ผลัดใบ สูงโดยทั่วไปประมาณ 1–3 เมตร บางแหล่งรายงานว่าสามารถสูงได้ประมาณ 5 เมตร ลำต้นแตกกิ่งก้านสาขามาก เปลือกต้นมีสีน้ำตาลแกมเทาหรือเขียวแกมน้ำตาล ผิวเปลือกค่อนข้างขรุขระ กิ่งอ่อนมีสีเขียวและเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเมื่อแก่
• ใบ: เป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามกันเป็นคู่ รูปรี รูปขอบขนาน หรือรูปรีแกมรูปไข่กลับ ขนาดใบโดยทั่วไปกว้างประมาณ 3–6 เซนติเมตร และยาวประมาณ 7–18 เซนติเมตร ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลม โคนใบสอบหรือมน ขอบใบเรียบ แผ่นใบค่อนข้างเกลี้ยงทั้งสองด้าน เส้นแขนงใบเห็นได้ชัดทางด้านล่าง ก้านใบยาวประมาณ 0.3–1 เซนติเมตร หูใบอยู่ระหว่างก้านใบ มีลักษณะเป็นรูปสามเหลี่ยมและปลายแหลม
• ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ลักษณะช่อดอกเป็นช่อกระจุกคล้ายช่อเชิงหลั่น มีดอกย่อยจำนวนมาก ดอกมีสีส้มอมแดง ส้มอมเหลือง หรือเหลืองอมส้ม กลีบดอกโคนเชื่อมติดกันเป็นหลอดยาวประมาณ 2–3.5 เซนติเมตร ปลายแยกเป็น 4 กลีบ ดอกแต่ละดอกมีเกสรเพศผู้ติดอยู่บริเวณคอหลอดกลีบดอก ช่อดอกมีขนาดแตกต่างกันตามความสมบูรณ์ของต้น
• ผล: เป็นผลสด มีเนื้อ รูปค่อนข้างกลมหรือรี เมื่ออ่อนมีสีเขียวและเปลี่ยนเป็นสีม่วงคล้ำจนถึงดำเมื่อสุก ผลมีขนาดเล็กและอาจแบ่งเป็นพูตามลักษณะของผลในวงศ์เข็ม
• เมล็ด: ภายในผลมีเมล็ด โดยทั่วไปมีประมาณ 1–2 เมล็ด ขึ้นอยู่กับการพัฒนาของผล เมล็ดมีลักษณะแข็งและอยู่ภายในเนื้อผล
• ราก: เป็นระบบรากของไม้พุ่ม มีรากหลักและรากแขนงแผ่กระจายลงในดิน ช่วยยึดเกาะดินและดูดซึมน้ำกับธาตุอาหาร ยังไม่มีข้อมูลขนาดรากมาตรฐานที่สามารถระบุเป็นตัวเลขได้อย่างแน่นอน

  

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

เข็มทองเป็นพืชในเขตร้อนของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์ในแถบหมู่เกาะมาเลย์และพื้นที่ใกล้เคียง พบในประเทศไทยและประเทศเขตร้อนของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ในประเทศไทยมีรายงานชื่อพื้นเมืองในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะภาคใต้ เช่น เข็มทอง เข็มแดง เข็มแสด บือเจาะปูโยะ และยาราง สามารถพบได้ในพื้นที่ป่าธรรมชาติ พื้นที่ชุ่มน้ำบางแห่ง และบริเวณที่มีสภาพแวดล้อมเหมาะสมต่อการเจริญเติบโต

การปลูกและการขยายพันธุ์

เข็มทองเป็นไม้พุ่มที่สามารถปลูกได้ในสภาพภูมิอากาศร้อนชื้น เหมาะสำหรับปลูกในสวนและบริเวณที่มีแสงแดดเพียงพอ การปลูกเพื่อเป็นไม้ประดับสามารถทำได้ดังนี้

• การเตรียมดิน: ควรใช้ดินร่วนที่มีอินทรียวัตถุสูง ระบายน้ำได้ดี และสามารถเก็บความชื้นได้พอเหมาะ
• แสงแดด: เจริญเติบโตได้ดีในบริเวณที่ได้รับแสงแดดเพียงพอ อาจปลูกในบริเวณที่มีแสงแดดบางส่วนได้
• การให้น้ำ: รดน้ำให้ดินมีความชื้นสม่ำเสมอ โดยไม่ปล่อยให้มีน้ำขังบริเวณโคนต้น
• การใส่ปุ๋ย: สามารถใช้ปุ๋ยอินทรีย์หรือปุ๋ยสำหรับไม้ดอกไม้ประดับตามความเหมาะสม
• การตัดแต่งกิ่ง: ตัดแต่งกิ่งที่แห้งหรือเสียหาย เพื่อให้ทรงพุ่มโปร่งและช่วยกระตุ้นการแตกกิ่งใหม่

การขยายพันธุ์

• การเพาะเมล็ดจากผลที่สุกสมบูรณ์
• การปักชำกิ่ง โดยเลือกกิ่งที่สมบูรณ์และปราศจากโรค
• การตอนกิ่งเพื่อให้ได้ต้นใหม่ที่มีลักษณะใกล้เคียงกับต้นแม่

การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดอาจทำให้ต้นใหม่มีความแปรผันทางพันธุกรรม ส่วนการปักชำและตอนกิ่งเหมาะสำหรับการรักษาลักษณะประจำต้นแม่

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตามข้อมูลภูมิปัญญาสมุนไพรพื้นบ้าน มีการบันทึกการใช้ส่วนต่าง ๆ ของเข็มทอง ได้แก่

• ราก: มีการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อรับประทานเป็นยาบำรุงและแก้อาการเกี่ยวกับดวงตา
• ใบ: มีการบันทึกการใช้เป็นยาฆ่าพยาธิ
• ดอก: มีการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเกี่ยวกับอาการตาแดงและตาแฉะ
• ผล: มีรายงานการใช้ตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการริดสีดวงในจมูก

การใช้ส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวเป็นข้อมูลจากเอกสารภูมิปัญญาสมุนไพร ไม่ใช่ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ผ่านการรับรองประสิทธิผลและความปลอดภัยในมนุษย์

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

เข็มทองเป็นพืชที่มีข้อมูลการใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยมีการกล่าวถึงสรรพคุณของส่วนต่าง ๆ ดังนี้

• รากเข็มทอง: มีรสหวาน ตามข้อมูลสมุนไพรพื้นบ้านบางแหล่งใช้รับประทานเพื่อแก้โรคตาและช่วยเจริญอาหาร
• ใบเข็มทอง: มีรายงานการใช้เป็นยาฆ่าพยาธิตามภูมิปัญญาดั้งเดิม
• ดอกเข็มทอง: ใช้ตามความเชื่อและตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการตาแดงและตาแฉะ
• ผลเข็มทอง: มีข้อมูลการใช้ตามตำรับพื้นบ้านเพื่อแก้อาการริดสีดวงในจมูก

ข้อควรทราบ: สรรพคุณเหล่านี้เป็นข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิม ไม่ควรนำไปกล่าวอ้างว่าเป็นยารักษาโรคที่พิสูจน์แล้ว และยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์เพียงพอที่จะยืนยันผลการรักษาดังกล่าว

สารสำคัญ

เข็มทองเป็นพืชที่มีการศึกษาสารพฤกษเคมีในส่วนต่าง ๆ โดยเฉพาะสารประกอบกลุ่มฟีนอลิกและสารที่มีคุณสมบัติทางชีวภาพ

สารที่มีรายงานจากการศึกษาสารสกัดดอกเข็มทอง ได้แก่

• Ferulic acid: สารประกอบกลุ่มกรดฟีนอลิก พบได้ในพืชหลายชนิด มีการศึกษาคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระ
• Caffeic acid: สารประกอบฟีนอลิกที่มีรายงานการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ทางชีวภาพ
• Pyrocatechuic acid: สารประกอบในกลุ่มกรดฟีนอลิกที่มีการแยกได้จากสารสกัดพืชและมีการศึกษาคุณสมบัติทางเภสัชวิทยา

นอกจากนี้ยังมีการศึกษากลุ่มสารฟลาโวนอยด์และสารพฤกษเคมีอื่น ๆ ในพืชสกุล Ixora

อย่างไรก็ตาม ปริมาณและชนิดของสารสำคัญอาจแตกต่างกันตามส่วนของพืช อายุของต้น ฤดูกาล สภาพแวดล้อม และวิธีการสกัด จึงไม่ควรระบุปริมาณสารสำคัญในเข็มทองเป็นค่ามาตรฐานหากไม่มีผลวิเคราะห์รองรับ

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเกี่ยวกับเข็มทอง (Ixora javanica) ยังมีจำนวนจำกัด โดยส่วนใหญ่เป็นการศึกษาสารสกัดจากพืชและการทดสอบฤทธิ์ทางชีวภาพในระดับห้องปฏิบัติการหรือสัตว์ทดลอง

• การศึกษาสารสกัดจากดอก: มีรายงานการศึกษาสารสกัดจากดอกเข็มทองและการแยกสารประกอบฟีนอลิก เช่น Ferulic acid, Caffeic acid และ Pyrocatechuic acid
• การศึกษาฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็ง: มีรายงานการทดลองสารสกัดจากดอกเข็มทองในระดับเซลล์และแบบจำลองสัตว์ทดลอง ซึ่งแสดงผลทางชีวภาพที่น่าสนใจ แต่ยังไม่สามารถนำมาใช้ยืนยันประสิทธิผลในการรักษามะเร็งในมนุษย์ได้
• การศึกษาสารต้านอนุมูลอิสระ: สารประกอบฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ที่พบในพืชสกุลนี้เป็นกลุ่มสารที่ได้รับความสนใจในการศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
• การศึกษาด้านเครื่องสำอาง: มีความสนใจในการศึกษาสารสกัดจากดอกเพื่อประเมินคุณสมบัติที่เกี่ยวข้องกับการต้านอนุมูลอิสระและการยับยั้งเอนไซม์ไทโรซิเนส

ข้อจำกัดของหลักฐาน: ยังไม่มีข้อมูลการทดลองทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลของเข็มทองในการรักษาโรคต่าง ๆ จึงควรศึกษาวิจัยเพิ่มเติมก่อนนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อการรักษา

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

การศึกษาทางเภสัชวิทยาของเข็มทองมุ่งเน้นการประเมินสารสกัดจากพืชและสารประกอบธรรมชาติที่อาจมีฤทธิ์ทางชีวภาพ โดยประเด็นที่ได้รับความสนใจ ได้แก่

• ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: ศึกษาความสามารถของสารประกอบฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์ในการกำจัดอนุมูลอิสระภายใต้สภาวะการทดลอง
• ฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็ง: มีรายงานผลการทดลองสารสกัดจากดอกในระดับห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลอง แต่ยังต้องศึกษาความจำเพาะ กลไกการออกฤทธิ์ และความเป็นพิษเพิ่มเติม
• ฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ไทโรซิเนส: เป็นประเด็นที่มีความสนใจในการศึกษาสารสกัดพืชเพื่อประยุกต์ใช้ในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง
• ฤทธิ์ทางชีวภาพของสารฟีนอลิก: สารบางชนิดที่แยกได้จากดอกเข็มทองเป็นสารที่มีข้อมูลการศึกษาทางเภสัชวิทยาในพืชหลายชนิด

ผลการศึกษาดังกล่าวยังไม่ถือเป็นหลักฐานยืนยันว่าเข็มทองสามารถรักษาโรคในมนุษย์ได้ และไม่ควรนำผลการทดลองในหลอดทดลองมาใช้แทนข้อมูลประสิทธิผลทางคลินิก

ความปลอดภัย

ปัจจุบันยังมีข้อมูลด้านความปลอดภัยของเข็มทองสำหรับการรับประทานในมนุษย์ค่อนข้างจำกัด โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับขนาดรับประทานที่เหมาะสม ระยะเวลาการใช้ และผลข้างเคียงจากการใช้ต่อเนื่อง

• ไม่ควรนำส่วนต่าง ๆ ของต้นมารับประทานเป็นยาโดยไม่มีข้อมูลขนาดใช้ที่ผ่านการศึกษา
• หลีกเลี่ยงการใช้สารสกัดเข้มข้นที่ไม่ได้ผ่านการตรวจสอบความปลอดภัย
• ไม่ควรนำสารสกัดหรือส่วนของพืชไปหยอดตาโดยตรง เนื่องจากอาจเกิดการระคายเคืองหรือติดเชื้อ
• หากเกิดอาการแพ้ ผื่นคัน คลื่นไส้ หรืออาการผิดปกติหลังสัมผัสหรือรับประทาน ควรหยุดใช้และปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์

ข้อห้ามใช้

เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยทางคลินิกที่เพียงพอ จึงควรระมัดระวังการใช้เข็มทองในกลุ่มต่อไปนี้

• หญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร ควรหลีกเลี่ยงการใช้เป็นยา
• เด็กเล็ก ไม่ควรใช้เป็นยารับประทานโดยไม่มีคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
• ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชในวงศ์เข็มหรือแพ้สารสกัดจากพืช ควรหลีกเลี่ยง
• ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือกำลังรับประทานยาต่อเนื่อง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้

ไม่ควรใช้เข็มทองเพื่อรักษาโรคตาแดง ตาแฉะ หรือโรคทางจมูกด้วยตนเอง เพราะอาการเหล่านี้อาจมีสาเหตุจากการติดเชื้อหรือโรคอื่นที่จำเป็นต้องได้รับการรักษาอย่างเหมาะสม

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาทางคลินิกที่ชัดเจนเกี่ยวกับปฏิกิริยาระหว่างเข็มทองกับยาแผนปัจจุบัน จึงยังไม่สามารถระบุได้ว่าสารสกัดจากเข็มทองมีผลต่อการออกฤทธิ์หรือการเปลี่ยนแปลงของยาชนิดใดโดยเฉพาะ

ผู้ที่ใช้ยาประจำ โดยเฉพาะยาที่ต้องควบคุมระดับยาอย่างใกล้ชิด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีสารสกัดจากเข็มทอง และไม่ควรหยุดยาที่แพทย์สั่งเพื่อเปลี่ยนมาใช้สมุนไพรแทน

การใช้ในอาหาร

เข็มทองไม่ได้เป็นพืชอาหารที่มีการใช้แพร่หลายเหมือนผักพื้นบ้านชนิดอื่น อย่างไรก็ตาม มีข้อมูลการใช้ประโยชน์จากใบอ่อนและดอกในบางพื้นที่ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

การนำส่วนต่าง ๆ ของเข็มทองมาใช้ประกอบอาหารควรตรวจสอบชนิดพืชและความปลอดภัยก่อน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลด้านคุณค่าทางโภชนาการและความปลอดภัยในการบริโภคอย่างเป็นระบบ

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

การเก็บเกี่ยวเข็มทองเพื่อการศึกษาหรือใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรเลือกต้นที่มีลักษณะสมบูรณ์และได้รับการยืนยันชนิดทางพฤกษศาสตร์แล้ว

• การเก็บใบ: เลือกใบที่สมบูรณ์ ไม่เป็นโรค ไม่มีร่องรอยแมลงทำลาย และไม่เก็บจากบริเวณที่มีสารเคมีปนเปื้อน
• การเก็บดอก: เลือกดอกที่สมบูรณ์และไม่เน่าเสีย ควรเก็บในช่วงที่ดอกมีคุณภาพดี
• การเก็บราก: ควรเก็บเฉพาะเมื่อมีวัตถุประสงค์ในการศึกษา เนื่องจากการขุดรากอาจทำให้ต้นพืชเสียหายหรือตาย
• การทำความสะอาด: คัดแยกสิ่งสกปรกและส่วนที่เสียหายออกก่อนนำไปศึกษาหรือแปรรูป
• การทำให้แห้ง: หากต้องการเก็บเป็นตัวอย่างแห้ง ควรทำให้แห้งในสภาพแวดล้อมที่สะอาด มีอากาศถ่ายเท และหลีกเลี่ยงความชื้นสูง
• การเก็บรักษา: บรรจุในภาชนะสะอาดและแห้ง ปิดสนิท เก็บในบริเวณที่ไม่โดนแสงแดดและความชื้นโดยตรง

ควรติดฉลากระบุชื่อวิทยาศาสตร์ ส่วนของพืช วันเก็บ และแหล่งที่มา เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

เข็มทองเป็นพืชพื้นบ้านที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะพื้นที่ภาคใต้ซึ่งมีชื่อเรียก เช่น เข็มแดง เข็มแสด บือเจาะปูโยะ และยาราง

ภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากเข็มทองมีการบันทึกการนำราก ใบ ดอก และผลมาใช้ในตำรับพื้นบ้าน โดยมีการกล่าวถึงการใช้รากเกี่ยวกับอาการทางดวงตา การใช้ใบเป็นยาฆ่าพยาธิ และการใช้ดอกเกี่ยวกับอาการตาแดงและตาแฉะ

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างพืชพื้นถิ่นกับองค์ความรู้ด้านสมุนไพรของชุมชน แต่ควรแยกการใช้ตามภูมิปัญญาออกจากข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการพิสูจน์แล้ว

ประวัติและวัฒนธรรม

เข็มทองเป็นพืชในสกุล Ixora ที่พบในภูมิภาคเอเชียเขตร้อน มีความโดดเด่นจากช่อดอกที่มีสีสันสดใส จึงได้รับความนิยมในการปลูกเป็นไม้ประดับในสวนและบริเวณบ้าน

ในประเทศไทยมีชื่อเรียกเข็มทองและชื่อท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะภาคใต้ ซึ่งแสดงถึงความหลากหลายของชื่อพรรณไม้ในแต่ละชุมชน

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนเพียงพอสำหรับระบุความเชื่อ พิธีกรรม หรือประเพณีเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับเข็มทองชนิดนี้โดยตรง

สถานะการอนุรักษ์

เข็มทองเป็นพืชที่มีรายงานการพบในประเทศไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีการใช้ประโยชน์เป็นไม้ประดับและพืชพื้นบ้าน

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลสถานะการอนุรักษ์เฉพาะชนิดที่สามารถยืนยันได้จากแหล่งข้อมูลที่นำมาใช้อ้างอิงในบทความนี้ จึงไม่ควรระบุว่าเป็นพืชหายาก พืชใกล้สูญพันธุ์ หรือพืชที่ได้รับการคุ้มครองโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

การอนุรักษ์เข็มทองสามารถทำได้ด้วยการรักษาพื้นที่ธรรมชาติ การปลูกขยายพันธุ์ และการเก็บตัวอย่างพรรณไม้เพื่อศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพ

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

• อาณาจักร (Kingdom): Plantae
• หมวด (Phylum): Tracheophyta
• ชั้น (Class): Magnoliopsida
• อันดับ (Order): Gentianales
• วงศ์ (Family): Rubiaceae
• สกุล (Genus): Ixora
• ชนิด (Species): Ixora javanica (Blume) DC.

ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ: Ixora javanica (Blume) DC.

ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์:

• Pavetta javanica Blume
• Ixora amoena Wall. ex G.Don

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของเข็มทองควรพิจารณาลักษณะทางพฤกษศาสตร์หลายส่วนร่วมกัน เพื่อป้องกันความสับสนกับพืชชนิดอื่นในสกุล Ixora ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน

ลักษณะสำคัญที่ใช้ตรวจสอบ ได้แก่

• ลักษณะต้น: เป็นไม้พุ่ม แตกกิ่งก้านมากและมีทรงพุ่มแน่น
• ใบ: ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีถึงรูปขอบขนาน ขอบใบเรียบ
• หูใบ: มีหูใบอยู่ระหว่างก้านใบ ปลายแหลม
• ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง กลีบดอกโคนเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 4 กลีบ ดอกมีสีส้มอมแดงหรือส้มอมเหลือง
• ผล: ผลสด มีเนื้อ เมื่อสุกมีสีม่วงคล้ำถึงดำ
• ชื่อวิทยาศาสตร์: ต้องตรวจสอบให้ตรงกับ Ixora javanica (Blume) DC.

สำหรับการตรวจสอบในระดับห้องปฏิบัติการหรือการนำไปใช้เป็นวัตถุดิบสมุนไพร ควรจัดทำตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิง (Voucher Specimen) พร้อมบันทึกแหล่งที่มา วันที่เก็บ และผู้ตรวจสอบชนิดพืช

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2559). เข็มทอง (Ixora javanica (Blume) DC.). สารานุกรมพืชในประเทศไทย (ฉบับย่อ). สำนักหอพรรณไม้. https://botany.dnp.go.th/detail.aspx?typeword=word&words=%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B9%87%E0%B8%A1%E0%B8%97%E0%B8%AD%E0%B8%87&wordsLinkno=1181
• สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). ข้อมูลสิ่งมีชีวิต: Ixora javanica (Blume) DC. Thailand Biodiversity Information Facility. https://thbif.onep.go.th/taxons/detail/21836
• มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี. (ม.ป.ป.). เข็มทอง. โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ. https://crspg.sut.ac.th/plant/living_plants_detail.php?id=221
• Chamchumroon, V. (2006). A checklist of the genus Ixora L. (Rubiaceae) in Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany), 24, 4–24.
• de Padua, L. S., Bunyapraphatsara, N., & Lemmens, R. H. M. J. (Eds.). (1999). Plant Resources of South-East Asia 12(1): Medicinal and poisonous plants 1. Backhuys Publishers.