เข็มป่า

เข็มป่า เป็นพรรณไม้สมุนไพรพื้นบ้านในวงศ์ Rubiaceae หรือวงศ์เข็มและกาแฟ มีลักษณะเป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก แตกกิ่งก้านเป็นทรงพุ่ม ใบสีเขียว ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกมีสีขาวและมีกลิ่นหอม เป็นพืชที่มีการกล่าวถึงในตำรับยาและภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย โดยมีการนำส่วนต่าง ๆ ของต้นมาใช้ประโยชน์ ได้แก่ ดอก ใบ ผล เปลือกต้น และราก

ชื่อเข็มป่าในข้อมูลสมุนไพรของไทยมีการใช้เรียกพืชมากกว่าหนึ่งชนิด บทความนี้อ้างอิงข้อมูลเดิมของเว็บไซต์สมุนไพรดอทคอม ซึ่งระบุชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Pavetta indica L. จึงควรพิจารณาชื่อวิทยาศาสตร์และลักษณะทางพฤกษศาสตร์ประกอบการจำแนกชนิดพืชทุกครั้ง

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

ชื่อไทย: เข็มป่า
ชื่อท้องถิ่น: เข็มตาไก่ (เชียงใหม่), เข็มโพดสะมา (ปัตตานี), เข็มดอย (ภาคเหนือ)
ชื่อวิทยาศาสตร์: Pavetta indica L.
ชื่อสามัญภาษาอังกฤษ: Hill Pavetta, Indian Sorrel
ชื่อวงศ์: Rubiaceae
ประเภทพืช: ไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก
ลักษณะการใช้ประโยชน์: ไม้สมุนไพรพื้นบ้านและไม้ประดับ
ส่วนที่มีการใช้ตามภูมิปัญญา: ดอก ใบ ผล เปลือกต้น และราก

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ลำต้น: เข็มป่าเป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 3–5 เมตร ลำต้นแตกกิ่งก้านตั้งแต่ระดับต่ำ ทำให้มีลักษณะเป็นทรงพุ่ม เปลือกต้นเรียบ สีเทาปนน้ำตาลหรือสีน้ำตาลอมชมพู กิ่งอ่อนอาจมีลักษณะเป็นเหลี่ยม เมื่อเจริญเติบโตเต็มที่ลำต้นสามารถมีขนาดใหญ่ขึ้นและแตกกิ่งก้านแผ่กว้าง
ใบ: เป็นใบเดี่ยว ออกเรียงตรงข้ามกันแบบสลับตั้งฉาก ลักษณะใบรูปรี รูปรีแกมขอบขนาน หรือรูปรีแกมรูปใบหอก ปลายใบแหลม โคนใบสอบ ขอบใบเรียบ แผ่นใบมีสีเขียว ใบมีขนาดกว้างประมาณ 2–7 เซนติเมตร และยาวประมาณ 8–22 เซนติเมตร ก้านใบยาวประมาณ 0.6–3.5 เซนติเมตร ใบอ่อนอาจมีขนสีขาวนุ่มปกคลุมทั้งสองด้าน ส่วนใบแก่จะมีขนลดลง
ดอก: ออกดอกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่งและปลายยอด ช่อดอกมีลักษณะตั้งและแผ่กระจาย ดอกย่อยมีสีขาว มีกลิ่นหอม กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดยาว ปลายแยกออกเป็น 4 กลีบ ดอกมีขนาดประมาณ 1.5–2.5 เซนติเมตร บางครั้งพบแต้มสีม่วงหรือสีเขียวบริเวณปลายกลีบ เกสรเพศผู้มี 4 อัน และอยู่บริเวณปากหลอดกลีบดอก
ผล: เป็นผลสด ลักษณะกลมหรือค่อนข้างแบนเล็กน้อย บางผลมีลักษณะเป็น 2 พู ผิวผลเรียบและเป็นมัน ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่จัดจะเปลี่ยนเป็นสีดำคล้ำ ขนาดผลประมาณ 0.5–0.7 เซนติเมตร ภายในมีเมล็ดสีน้ำตาล
เมล็ด: มีสีน้ำตาล รูปร่างค่อนข้างกลมหรือแบนเล็กน้อย อยู่ภายในผลสุก โดยข้อมูลพฤกษศาสตร์บางแหล่งอธิบายว่ามีเมล็ดหรือส่วนหินผลที่แข็งเพียงหนึ่งหน่วยต่อผล จึงควรตรวจสอบตัวอย่างพืชจริงประกอบการจำแนก
ราก: เป็นระบบรากที่เจริญลงในดิน มีรากแขนงช่วยยึดเกาะและดูดซึมน้ำกับธาตุอาหาร มีการใช้รากตามภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน แต่ยังไม่มีข้อมูลขนาดมาตรฐานของรากที่ชัดเจน

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

เข็มป่า (Pavetta indica L.) มีรายงานถิ่นกำเนิดในอนุทวีปอินเดีย ได้แก่ อินเดีย บังกลาเทศ เนปาล ศรีลังกา และบริเวณเทือกเขาหิมาลัยด้านตะวันออก โดยเป็นพืชที่เจริญเติบโตได้ดีในเขตร้อนชื้น

พบในป่าหลายประเภท ทั้งป่าดิบชื้น ป่าผลัดใบ ป่าโปร่ง และพื้นที่ป่าที่มีความชื้นเหมาะสม สามารถเจริญเติบโตได้ตั้งแต่พื้นที่ระดับน้ำทะเลไปจนถึงระดับความสูงประมาณ 1,500 เมตร

อย่างไรก็ตาม ขอบเขตการกระจายพันธุ์ของ Pavetta indica มีประเด็นเกี่ยวกับการจำแนกชนิดพืชในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เนื่องจากพืชสกุลเดียวกันมีลักษณะใกล้เคียงกันและมีการใช้ชื่อเรียกท้องถิ่นซ้ำกัน จึงไม่ควรสรุปว่าพืชทุกชนิดที่เรียกว่าเข็มป่ามีการกระจายพันธุ์เหมือนกัน

การปลูกและการขยายพันธุ์

เข็มป่าสามารถขยายพันธุ์ได้ทั้งแบบอาศัยเพศและไม่อาศัยเพศ โดยมีแนวทางดังนี้

การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด: เลือกผลที่แก่จัดและมีสีดำคล้ำ นำเมล็ดออกจากผล ทำความสะอาด และนำไปเพาะในวัสดุเพาะที่มีความร่วนซุย ระบายน้ำได้ดี และรักษาความชื้นให้เหมาะสม
การปักชำกิ่ง: เลือกกิ่งกึ่งอ่อนกึ่งแก่ที่สมบูรณ์ ตัดเป็นท่อนให้มีข้อและตาติดอยู่ นำไปปักในวัสดุเพาะที่โปร่งและมีความชื้นเหมาะสม
การเตรียมดิน: ใช้ดินร่วนผสมทรายหยาบและวัสดุอินทรีย์ เพื่อให้ดินระบายน้ำได้ดีและไม่อุ้มน้ำมากเกินไป
แสงแดด: ควรปลูกในบริเวณที่ได้รับแสงแดดรำไรถึงแสงแดดปานกลาง โดยปรับตามสภาพแวดล้อมของต้นพันธุ์
การให้น้ำ: รดน้ำอย่างสม่ำเสมอในช่วงต้นยังเล็ก แต่ไม่ควรปล่อยให้ดินแฉะหรือน้ำขัง
การดูแลรักษา: ตัดแต่งกิ่งที่แห้งหรือเป็นโรค และกำจัดวัชพืชบริเวณโคนต้น

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตามข้อมูลภูมิปัญญาสมุนไพรไทย มีการนำส่วนต่าง ๆ ของเข็มป่ามาใช้ ได้แก่

ดอก: ใช้ตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับดวงตา
ใบ: ใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการเกี่ยวกับจมูกและพยาธิ
ผล: มีการกล่าวถึงการใช้สำหรับอาการริดสีดวงจมูก
เปลือกต้น: ใช้ในตำรับพื้นบ้านเกี่ยวกับแมลงเข้าหู
ราก: ใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการเกี่ยวกับเสมหะและระบบทางเดินอาหาร

สรรพคุณทางสมุนไพร

เข็มป่าเป็นพืชที่มีการบันทึกสรรพคุณไว้ในตำรายาสมุนไพรพื้นบ้าน โดยมีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชตามความเชื่อและประสบการณ์ของหมอพื้นบ้าน ดังนี้

ดอก: มีรสฝาดเย็น ตามตำรับยาไทยใช้สำหรับแก้อาการตาแดง ตาเปียก และตาแฉะ
ใบ: มีการใช้เป็นยาพื้นบ้านสำหรับรักษาโรคในจมูก และใช้เป็นยาฆ่าพยาธิ
ผล: มีรสเมาเบื่อ ตามภูมิปัญญาพื้นบ้านใช้รักษาอาการริดสีดวงงอกในจมูก
เปลือกต้น: มีรสเมาเบื่อ มีการใช้ตำและคั้นน้ำตามตำรับพื้นบ้านสำหรับกรณีแมลงเข้าหู
ราก: มีรสเฝื่อน ใช้ตามภูมิปัญญาสำหรับอาการเสมหะในทรวงอกและในท้อง
โคนต้นและราก: มีการนำมาต้มกับน้ำดื่มตามตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการท้องอืดและอาหารไม่ย่อย
ราก: มีการใช้ในตำรับพื้นบ้านสำหรับอาการบิด
ใบและราก: มีการใช้ภายนอกเป็นยาพอกฝีและใช้รักษาโรคหิดตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

หมายเหตุ: สรรพคุณข้างต้นเป็นข้อมูลการใช้ตามตำรายาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ไม่ใช่ข้อยืนยันประสิทธิผลทางการแพทย์ และยังไม่มีขนาดการใช้ที่ผ่านการรับรองสำหรับการรักษาโรค

วิธีใช้

การใช้เข็มป่าตามภูมิปัญญาพื้นบ้านมีการกล่าวถึงการนำส่วนต่าง ๆ ของพืชมาใช้แตกต่างกันตามวัตถุประสงค์ เช่น การใช้ดอก ใบ ราก และเปลือกต้น อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลทางเภสัชวิทยาและการศึกษาความปลอดภัยที่เพียงพอสำหรับกำหนดขนาดยา วิธีสกัด หรือระยะเวลาการใช้ที่ปลอดภัย

จึงไม่แนะนำให้ทดลองนำพืชสดมาปรุงเป็นยารับประทาน หยอดหู หยอดตา หรือใช้รักษาโรคด้วยตนเอง โดยเฉพาะการใช้บริเวณดวงตาและหู ซึ่งอาจทำให้เกิดการระคายเคือง การติดเชื้อ หรือภาวะแทรกซ้อน ควรปรึกษาแพทย์แผนไทยหรือบุคลากรทางการแพทย์ที่มีความรู้ก่อนใช้

ในบัญชียาจากสมุนไพร

จากข้อมูลรายการบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรที่ตรวจสอบ ไม่พบข้อมูลยาที่ระบุส่วนประกอบจากเข็มป่า (Pavetta indica L.) เป็นรายการยาในบัญชีดังกล่าว

เข็มป่าจึงควรจัดอยู่ในกลุ่มสมุนไพรที่มีข้อมูลการใช้ตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน มากกว่าการระบุว่าเป็นสมุนไพรที่ได้รับการรับรองให้ใช้ในระบบบริการสาธารณสุข

สารสำคัญ

จากรายงานการศึกษาทางพฤกษเคมีของ Pavetta indica พบว่าพืชชนิดนี้มีสารประกอบหลายกลุ่ม ได้แก่

สารฟีนอลิก (Phenolic compounds): เป็นกลุ่มสารประกอบธรรมชาติที่พบในพืชหลายชนิด
ฟลาโวนอยด์ (Flavonoids): มีรายงานสารในกลุ่มนี้ เช่น Quercetin
แทนนิน (Tannins): เป็นสารประกอบกลุ่มโพลีฟีนอลที่พบในส่วนต่าง ๆ ของพืช
อัลคาลอยด์ (Alkaloids): เป็นสารประกอบที่มีไนโตรเจนเป็นองค์ประกอบ
ไกลโคไซด์ (Glycosides): มีรายงานสารไกลโคไซด์ในส่วนรากและเปลือก
ซาโปนิน (Saponins): เป็นสารประกอบที่มีคุณสมบัติในการเกิดฟอง
ไฟโตสเตอรอล (Phytosterols): มีรายงานสาร Beta-sitosterol
ไตรเทอร์พีน (Triterpenes): มีรายงานสาร Alpha-amyrin และ 3-epi-ursolic acid
กรดฟีนอลิก: มีรายงาน Caffeic acid และ Chlorogenic acid
น้ำมันหอมระเหย: มีรายงานการตรวจพบในส่วนลำต้น

องค์ประกอบทางเคมีอาจแตกต่างกันตามส่วนของพืช แหล่งที่ปลูก ช่วงอายุ และวิธีการสกัด จึงไม่ควรถือว่าสารทุกชนิดพบในทุกส่วนของต้นหรือมีปริมาณเท่ากัน

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

มีรายงานการศึกษาทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับเข็มป่า (Pavetta indica L.) โดยส่วนใหญ่เป็นการศึกษาระดับสารสกัดและการทดลองในห้องปฏิบัติการหรือสัตว์ทดลอง ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกในมนุษย์ที่เพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรค

งานวิจัยที่น่าสนใจ ได้แก่

การศึกษาฤทธิ์ต้านการอักเสบ: Mandal และคณะ (2003) ศึกษาสารสกัดเมทานอลจากใบ Pavetta indica ในสัตว์ทดลอง โดยใช้แบบจำลองการอักเสบที่เหนี่ยวนำด้วยสาร Carrageenan, Histamine และ Dextran ผลการทดลองพบว่าสารสกัดมีฤทธิ์ลดการอักเสบในแบบจำลองดังกล่าว
การศึกษาสารพฤกษเคมีและฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา: Perera และคณะ (2021) รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับสารประกอบและฤทธิ์ทางชีวภาพของ Pavetta indica โดยรายงานสารกลุ่มฟีนอลิก ฟลาโวนอยด์ อัลคาลอยด์ ไกลโคไซด์ และสารประกอบอื่น ๆ รวมถึงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และฤทธิ์ทางชีวภาพด้านต่าง ๆ

อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาเหล่านี้ยังไม่สามารถนำมาใช้ยืนยันว่าเข็มป่าสามารถรักษาโรคในมนุษย์ได้ จำเป็นต้องมีการศึกษาความเป็นพิษ การกำหนดขนาดยา และการทดลองทางคลินิกเพิ่มเติม

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

การศึกษาทางเภสัชวิทยาของ Pavetta indica มีการรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพหลายด้าน โดยส่วนใหญ่เป็นผลจากสารสกัดที่นำมาทดลองในระดับห้องปฏิบัติการหรือสัตว์ทดลอง

ฤทธิ์ต้านการอักเสบ: สารสกัดจากใบมีผลลดการอักเสบในสัตว์ทดลองตามแบบจำลองที่ใช้ในการศึกษา
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: มีรายงานฤทธิ์ของสารสกัดที่สัมพันธ์กับสารประกอบฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์
ฤทธิ์ต้านจุลชีพ: มีการกล่าวถึงศักยภาพของสารสกัดต่อจุลชีพบางชนิด แต่ยังต้องศึกษาชนิดเชื้อและความเข้มข้นที่เหมาะสมเพิ่มเติม
ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือด: มีรายงานการศึกษาศักยภาพของสารสกัดในด้านนี้ แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอสำหรับการนำมาใช้รักษาโรคเบาหวาน
ฤทธิ์ปกป้องระบบประสาท: เป็นหนึ่งในประเด็นที่มีการกล่าวถึงในบทความทบทวนทางวิชาการ แต่ยังต้องมีการทดลองเพิ่มเติม
ฤทธิ์สมานแผล: มีรายงานศักยภาพของสารสกัดบางชนิดในการศึกษาทางชีวภาพ

ข้อสังเกตสำคัญคือ ผลทางเภสัชวิทยาที่พบจากสารสกัดไม่เท่ากับประสิทธิผลของการใช้ต้นสดหรือการใช้เป็นยาพื้นบ้าน และไม่สามารถนำไปกล่าวอ้างเป็นสรรพคุณรักษาโรคได้โดยตรง

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้านความปลอดภัยของเข็มป่า (Pavetta indica L.) ยังมีจำกัด โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับขนาดรับประทานที่เหมาะสม การใช้ต่อเนื่อง และผลข้างเคียงในมนุษย์

มีรายงานจากการศึกษาทางเภสัชวิทยาว่าสารสกัดน้ำจากใบที่ให้แก่สัตว์ทดลองในขนาด 0.2 กรัมต่อวัน เป็นเวลา 7 วัน มีผลต่อค่าการทำงานของเอนไซม์บางชนิดที่เกี่ยวข้องกับตับ ข้อมูลดังกล่าวเป็นสัญญาณที่ควรให้ความสำคัญและไม่ควรนำมาใช้กำหนดขนาดยาสำหรับมนุษย์

ควรหลีกเลี่ยงการใช้สมุนไพรชนิดนี้โดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ และไม่ควรใช้แทนยาที่แพทย์สั่ง

ข้อห้ามใช้

เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยเพียงพอ จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้เข็มป่าในกรณีต่อไปนี้

หญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่ชัดเจน
เด็กเล็ก เนื่องจากยังไม่มีการกำหนดขนาดใช้ที่เหมาะสม
ผู้ป่วยโรคตับหรือผู้ที่มีค่าการทำงานของตับผิดปกติ
ผู้ที่มีประวัติแพ้พืชในวงศ์ Rubiaceae หรือแพ้สารสกัดจากพืชชนิดนี้
ผู้ที่มีโรคประจำตัวและต้องใช้ยาต่อเนื่อง ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน
ห้ามนำสารสกัดหรือยางจากพืชไปใช้หยอดตาหรือหยอดหูเองโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลการศึกษาปฏิกิริยาระหว่างเข็มป่ากับยาแผนปัจจุบันในมนุษย์ที่ชัดเจน จึงยังไม่สามารถระบุได้ว่าสารสกัดจากพืชชนิดนี้มีผลเพิ่มหรือลดประสิทธิภาพของยาชนิดใดโดยตรง

ผู้ที่ใช้ยาประจำ โดยเฉพาะยารักษาโรคเบาหวาน ยาที่มีผลต่อการทำงานของตับ และยาที่ต้องติดตามค่าการทำงานของตับ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนประกอบจากเข็มป่า

การใช้ในผลิตภัณฑ์

เข็มป่ามีลักษณะเป็นไม้พุ่มที่มีดอกสีขาวและมีกลิ่นหอม จึงสามารถนำมาใช้ประโยชน์ในด้านการจัดสวนและไม้ประดับได้

ส่วนการนำสารสกัดจากเข็มป่าไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพร เครื่องสำอาง หรือผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาความปลอดภัย ความคงตัว และประสิทธิภาพของสารสกัดเพิ่มเติมก่อนนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

ใบ: เลือกเก็บใบที่สมบูรณ์ ไม่เป็นโรคหรือมีแมลงทำลาย
ดอก: เลือกเก็บดอกที่บานสมบูรณ์และไม่ช้ำ
ผล: เลือกผลที่แก่จัด มีสีดำคล้ำ หากต้องการนำไปขยายพันธุ์ควรเลือกผลที่สมบูรณ์
เปลือกต้นและราก: ควรเก็บเกี่ยวเท่าที่จำเป็น เนื่องจากการลอกเปลือกและขุดรากอาจทำให้ต้นเสียหายหรือตายได้

ตามข้อมูลการใช้ประโยชน์ของพืชชนิดนี้ ส่วนต่าง ๆ ของต้นมักนำมาใช้ในสภาพสดเมื่อจำเป็น หากต้องการเก็บรักษาในรูปแบบแห้ง ควรทำความสะอาดและทำให้แห้งอย่างเหมาะสม เก็บในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันความชื้น แสงแดด และแมลงรบกวน พร้อมระบุชื่อวิทยาศาสตร์และวันที่เก็บเกี่ยวให้ชัดเจน

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

เข็มป่าเป็นพืชที่มีการใช้ประโยชน์ในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน โดยเฉพาะการใช้ส่วนต่าง ๆ ของต้นตามรสยาและลักษณะของพืช

ตำรายาสมุนไพรไทยมีการกล่าวถึงดอกเข็มป่าว่ามีรสฝาดเย็น ส่วนใบและเปลือกมีรสเมาเบื่อ และรากมีรสเฝื่อน ซึ่งสะท้อนแนวคิดการจำแนกรสยาตามหลักการแพทย์แผนไทย

การใช้ประโยชน์ที่พบในภูมิปัญญาท้องถิ่น ได้แก่ การใช้ดอกสำหรับอาการตาแดงและตาแฉะ การใช้ใบสำหรับอาการเกี่ยวกับจมูก การใช้เปลือกต้นในกรณีแมลงเข้าหู และการใช้รากสำหรับอาการเสมหะและความผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร

องค์ความรู้เหล่านี้เป็นมรดกภูมิปัญญาที่ควรได้รับการบันทึกและศึกษาต่อยอด โดยต้องแยกให้ชัดเจนระหว่างข้อมูลการใช้แบบดั้งเดิมกับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์สมัยใหม่

ประวัติและวัฒนธรรม

เข็มป่าเป็นพืชพื้นบ้านที่มีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่น เข็มตาไก่ เข็มโพดสะมา และเข็มดอย ชื่อเรียกเหล่านี้สะท้อนความหลากหลายทางภาษาและการใช้ประโยชน์จากพืชในชุมชนท้องถิ่น

นอกจากการใช้เป็นสมุนไพรแล้ว เข็มป่ายังมีลักษณะเป็นไม้พุ่มที่สามารถปลูกเป็นไม้ประดับได้ เนื่องจากมีดอกสีขาวและมีกลิ่นหอม จึงมีคุณค่าในด้านความหลากหลายของพรรณไม้พื้นบ้านและภูมิปัญญาการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ

สถานะการอนุรักษ์

ข้อมูลสถานะการอนุรักษ์ของ Pavetta indica ยังมีข้อจำกัดจากความแตกต่างในการจำแนกชนิดและขอบเขตการกระจายพันธุ์

ข้อมูล PROSEA ระบุว่า Pavetta indica ในความหมายกว้างมีการกระจายพันธุ์ค่อนข้างกว้างในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และไม่จัดว่าเป็นพืชที่อยู่ในภาวะใกล้สูญพันธุ์จากข้อมูลที่รายงาน อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำข้อมูลนี้ไปใช้ยืนยันสถานะการอนุรักษ์ของพืชทุกชนิดที่มีชื่อพื้นเมืองว่าเข็มป่า

ควรมีการสำรวจประชากรในธรรมชาติ การเก็บรักษาตัวอย่างพรรณไม้ และการตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์ให้ถูกต้อง เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมพืชในประเทศไทย

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

Kingdom: Plantae
Division: Tracheophyta
Class: Magnoliopsida
Order: Gentianales
Family: Rubiaceae
Genus: Pavetta
Species: Pavetta indica L.

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของเข็มป่าควรพิจารณาลักษณะทางสัณฐานวิทยาของพืชหลายส่วนร่วมกัน ไม่ควรใช้ชื่อพื้นเมืองหรือสีของดอกเพียงอย่างเดียว

ลักษณะสำคัญที่ใช้ตรวจสอบ ได้แก่

ลำต้น: เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก เปลือกสีเทาปนน้ำตาลหรือสีน้ำตาลอมชมพู
ใบ: เป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีถึงรูปรีแกมขอบขนาน ปลายแหลม ขอบเรียบ
ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกสีขาว มีกลิ่นหอม กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอดและปลายแยก 4 แฉก
ผล: เป็นผลสดกลม ขนาดเล็ก เมื่อแก่เปลี่ยนเป็นสีดำคล้ำ
วงศ์พืช: อยู่ในวงศ์ Rubiaceae ซึ่งมีพืชหลายสกุลที่มีลักษณะดอกและใบคล้ายคลึงกัน

สำหรับการตรวจสอบระดับชนิด ควรเปรียบเทียบตัวอย่างพืชที่มีใบ ดอก และผลกับเอกสารอนุกรมวิธานหรือเทียบกับตัวอย่างอ้างอิงในพิพิธภัณฑ์พืช โดยเฉพาะการแยกพืชสกุล Pavetta ออกจากสกุล Ixora

ข้อควรระวังในการจำแนก: ชื่อเข็มป่าในบางฐานข้อมูลหมายถึง Ixora cibdela Craib ไม่ใช่ Pavetta indica L. นอกจากนี้ยังมีพืชชนิดอื่นที่ใช้ชื่อพื้นเมืองใกล้เคียงกัน การระบุชนิดจึงต้องอาศัยหลักฐานทางพฤกษศาสตร์ที่ตรวจสอบได้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2540). สารานุกรมสมุนไพร. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.
กองประกอบโรคศิลปะ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. (ม.ป.ป.). ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรม.
ศูนย์ราชการุณย์สภากาชาดไทย เขาล้าน. (ม.ป.ป.). เข็มป่า. https://khaolan.redcross.or.th/เข็มป่า/
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (ม.ป.ป.). ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย: Pavetta indica. https://thbif.onep.go.th/
Mandal, S. C., Lakshmi, S. M., Kumar, C. K. A., Sur, T. K., & Boominathan, R. (2003). Evaluation of anti-inflammatory potential of Pavetta indica Linn. leaf extract (family: Rubiaceae) in rats. Phytotherapy Research, 17(7), 817–820. https://doi.org/10.1002/ptr.1095
Perera, S. A., Samaranada, V. A., Wijekumar, P. J., Hemasinghe, I. H. N., Ranasinghe, K. D., & Marasinghe, P. (2021). Phytochemical and potential pharmacological properties of Pavetta indica Linn. European Journal of Medicinal Plants, 32(10), 1–11. https://doi.org/10.9734/ejmp/2021/v32i1030419
PROSEA. (2001). Pavetta indica L. Plant Resources of South-East Asia. https://prosea.prota4u.org/view.aspx?id=1223
Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Pavetta indica L. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:759752-1