คนทีสอทะเล

คนทีสอทะเล

คนทีสอทะเล

คนทีสอทะเล เป็นพืชสมุนไพรพื้นบ้านที่พบได้ตามบริเวณชายฝั่งทะเลและหาดทราย มีลักษณะเป็นไม้พุ่มทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน กิ่งก้านแผ่กระจายและสามารถแตกรากตามข้อได้ ใบมีลักษณะค่อนข้างกลมถึงรูปรี ด้านบนสีเขียว ส่วนด้านล่างมีสีอ่อนหรือออกเทา ดอกมีสีม่วงหรือฟ้าอมม่วง และผลมีลักษณะกลมขนาดเล็ก

คนทีสอทะเลเป็นพืชที่มีความสำคัญทั้งในด้านระบบนิเวศชายฝั่งและภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรไทย โดยมีการนำส่วนต่าง ๆ ของพืชมาใช้ตามตำรับยาและความเชื่อของท้องถิ่น นอกจากนี้ ยังได้รับความสนใจจากนักวิจัยด้านพฤกษเคมีและเภสัชวิทยา เนื่องจากมีสารธรรมชาติหลายกลุ่มที่อาจมีฤทธิ์ทางชีวภาพ

ข้อมูลพื้นฐานของสมุนไพร

  • ชื่อสมุนไพร: คนทีสอทะเล
  • ชื่อท้องถิ่น: คนที, คนทิ, กูนิง, คนทิสอทะเล
  • ชื่อสามัญ: Beach Vitex, Round-leaf Vitex, Beach Chaste Tree
  • ชื่อวิทยาศาสตร์: Vitex rotundifolia L.f.
  • ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์: Vitex trifolia subsp. litoralis Steenis
  • ชื่อวงศ์: Lamiaceae (วงศ์กะเพรา)
  • ชื่อวงศ์เดิมที่พบในเอกสาร: Verbenaceae (วงศ์ตีนเป็ด)
  • ประเภทพืช: ไม้พุ่มทอดเลื้อย ไม้พุ่มขนาดเล็ก
  • ลักษณะเด่น: ลำต้นทอดเลื้อยตามพื้นทราย แตกรากตามข้อ ใบมีขนละเอียดด้านล่าง ดอกสีม่วงอมฟ้า
  • ถิ่นอาศัย: ชายหาด เนินทราย และพื้นที่ชายฝั่งทะเล
  • ส่วนที่ใช้ประโยชน์: ทั้งต้น ราก และใบ ตามภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

  • ลำต้น: คนทีสอทะเลเป็นไม้พุ่มทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน ลำต้นมีลักษณะเป็นเนื้อไม้สีน้ำตาลหรือสีน้ำตาลเทา แตกกิ่งก้านจำนวนมาก กิ่งทอดยาวไปตามพื้นทรายและมักโค้งงอขึ้นบริเวณปลายยอด สามารถแตกรากตามข้อที่สัมผัสกับดินได้ ทำให้ต้นแผ่ขยายเป็นพุ่มกว้างหรือคลุมพื้นดินได้ดี โดยทั่วไปมีความสูงประมาณ 15–60 เซนติเมตร และลำต้นทอดเลื้อยแผ่กว้างได้หลายเมตร
  • ใบ: เป็นใบเดี่ยวหรือพบใบประกอบที่มีใบย่อยเพียงใบเดียวเป็นส่วนใหญ่ เรียงตรงข้ามกันตามข้อของกิ่ง ใบมีรูปร่างตั้งแต่รูปกลม รูปไข่กลับ จนถึงรูปรีกว้าง ขนาดประมาณ 2–6.5 เซนติเมตร ยาว และกว้างประมาณ 1–4.5 เซนติเมตร ขอบใบเรียบ ปลายใบมนหรือแหลมเล็กน้อย โคนใบสอบเรียว แผ่นใบค่อนข้างหนา ผิวใบด้านบนมีสีเขียวถึงเขียวอมเทา ส่วนด้านล่างมีสีเทาอมขาวหรือสีเงินและมีขนละเอียดปกคลุม เมื่อขยี้ใบจะมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว ก้านใบสั้นประมาณ 0.3–1.2 เซนติเมตร
  • ดอก: ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่งและซอกใบ ลักษณะช่อดอกเป็นช่อแยกแขนง มีความยาวประมาณ 3–13 เซนติเมตร ดอกย่อยมีจำนวนมาก กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย มีขนละเอียด กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 กลีบ โดยแบ่งเป็นกลีบบน 2 กลีบ และกลีบล่าง 3 กลีบ กลีบดอกมีสีม่วง สีฟ้าอมม่วง หรือสีขาวในบางสายพันธุ์ ดอกมีเกสรเพศผู้ 4 อัน ยื่นพ้นออกมาจากหลอดกลีบดอก
  • ผล: เป็นผลสดแบบผลเมล็ดเดียวแข็ง (Drupe) รูปร่างกลมหรือเกือบกลม ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 4–7 มิลลิเมตร ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองอมม่วงและสีม่วงคล้ำจนถึงดำ มีผิวค่อนข้างเรียบและมีกลีบเลี้ยงติดอยู่บริเวณโคนผล
  • เมล็ด: ภายในผลมีส่วนของเนื้อแข็งหุ้มเมล็ด เรียกว่าไพรีน (Pyrene) โดยทั่วไปพบประมาณ 2–4 ไพรีนต่อผล ซึ่งอาจมีจำนวนน้อยกว่านี้ได้หากบางส่วนไม่เจริญสมบูรณ์
  • ราก: มีระบบรากที่สามารถเจริญออกจากข้อของลำต้นซึ่งสัมผัสกับพื้นทรายหรือดินได้ รากที่เกิดตามข้อช่วยยึดเกาะพื้นทรายและทำให้ต้นแผ่ขยายออกไปได้อย่างต่อเนื่อง

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

คนทีสอทะเลมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของทวีปเอเชียและหมู่เกาะในมหาสมุทรแปซิฟิก พบกระจายพันธุ์ตั้งแต่เอเชียตะวันออก เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอเชียใต้ ไปจนถึงออสเตรเลียและหมู่เกาะแปซิฟิก

ประเทศและพื้นที่ที่มีรายงานการพบ ได้แก่ ประเทศไทย จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน อินเดีย ศรีลังกา มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ ออสเตรเลีย และหมู่เกาะต่าง ๆ ในมหาสมุทรแปซิฟิก

ในประเทศไทยพบได้ตามบริเวณชายฝั่งทะเล โดยเฉพาะพื้นที่ชายหาดและเนินทรายที่มีแสงแดดเพียงพอ พืชชนิดนี้สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่มีลมทะเล แสงแดดจัด และดินทรายที่มีความชื้นต่ำได้ดี

การปลูกและการขยายพันธุ์

คนทีสอทะเลเป็นพืชที่ปลูกและดูแลได้ไม่ยาก เนื่องจากสามารถเจริญเติบโตได้ในดินทรายและทนต่อสภาพแวดล้อมบริเวณชายฝั่งทะเลได้ดี

  • การเตรียมพื้นที่: เลือกพื้นที่ที่ได้รับแสงแดดเต็มวัน มีการระบายน้ำดี และไม่มีน้ำขังเป็นเวลานาน
  • การเตรียมดิน: ใช้ดินทรายหรือดินร่วนปนทรายที่มีการระบายน้ำดี สามารถผสมอินทรียวัตถุในปริมาณพอเหมาะเพื่อช่วยให้ต้นตั้งตัวได้
  • การขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด: นำเมล็ดจากผลที่แก่จัดมาทำความสะอาดและเพาะในวัสดุเพาะที่ระบายน้ำได้ดี ควรรักษาความชื้นให้เหมาะสม
  • การขยายพันธุ์ด้วยกิ่งปักชำ: เลือกกิ่งที่สมบูรณ์ ตัดเป็นท่อนแล้วปักลงในวัสดุเพาะที่มีความชื้นเหมาะสม
  • การขยายพันธุ์ด้วยกิ่งที่มีรากตามข้อ: สามารถแยกส่วนของลำต้นที่เกิดรากแล้วนำไปปลูกในพื้นที่ใหม่ได้ เป็นวิธีที่เหมาะกับลักษณะการเจริญเติบโตของพืชชนิดนี้
  • การดูแลรักษา: ในช่วงแรกควรรดน้ำสม่ำเสมอ เมื่อพืชตั้งตัวได้แล้วสามารถลดความถี่ในการให้น้ำได้
  • การควบคุมการเจริญเติบโต: ควรตัดแต่งกิ่งที่แผ่ขยายมากเกินไป เพื่อควบคุมพื้นที่และป้องกันการแพร่กระจายไปยังบริเวณที่ไม่ต้องการ

ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและข้อมูลสมุนไพรพื้นบ้าน มีการนำส่วนต่าง ๆ ของคนทีสอทะเลมาใช้ ได้แก่

  • ทั้งต้น: ใช้เป็นสมุนไพรในตำรับพื้นบ้าน มีการกล่าวถึงการใช้แก้ลม ขับเสมหะ และแก้ฟกบวม
  • ราก: ใช้ตามตำรับพื้นบ้านสำหรับขับเสมหะและขับประจำเดือน
  • ใบ: ใช้เป็นยาบำรุงธาตุ ขับเสมหะ และนำมาต้มเป็นน้ำอาบสำหรับดูแลอาการทางผิวหนังตามภูมิปัญญาท้องถิ่น

การใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชดังกล่าวเป็นข้อมูลทางภูมิปัญญา ไม่ได้หมายความว่ามีหลักฐานทางคลินิกยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรค

สรรพคุณทางสมุนไพร มีการใช้ตามภูมิปัญญา

คนทีสอทะเลเป็นสมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับยาแผนไทยและภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน โดยมีการกล่าวถึงสรรพคุณของส่วนต่าง ๆ ดังนี้

  • ทั้งต้น: มีรสเผ็ดร้อน ตามตำรับยาไทยใช้แก้ลม ขับเสมหะ แก้พยาธิ แก้ฟกบวม และใช้รักษาอาการริดสีดวงในลำคอตามตำรับพื้นบ้าน
  • ราก: ใช้เป็นยาขับเสมหะ ขับประจำเดือนของสตรี และมีการกล่าวถึงการใช้บำรุงหรือรักษาโรคตับในตำรับยาโบราณ
  • ใบ: ใช้เป็นยาบำรุงธาตุและขับเสมหะ นอกจากนี้ยังมีการนำใบมาต้มเป็นน้ำอาบเพื่อบรรเทาอาการผื่นคันและโรคผิวหนังบางชนิดตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
  • การดูแลเส้นผมและหนังศีรษะ: มีการใช้ใบในรูปแบบน้ำหมักหรือส่วนผสมสำหรับดูแลเส้นผมตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน

หมายเหตุ: สรรพคุณที่กล่าวมาข้างต้นเป็นการบันทึกการใช้ตามภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ควรนำไปกล่าวอ้างว่าเป็นข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ที่ได้รับการพิสูจน์แล้ว

วิธีใช้

วิธีการใช้คนทีสอทะเลตามภูมิปัญญาพื้นบ้านมีหลายรูปแบบ โดยส่วนใหญ่เป็นการใช้ใบ ทั้งต้น และราก

  • การใช้ใบต้มอาบ: นำใบคนทีสอทะเลมาล้างให้สะอาด ต้มกับน้ำจนได้น้ำสมุนไพร แล้วปล่อยให้อุ่นก่อนนำมาใช้เป็นน้ำอาบตามภูมิปัญญาท้องถิ่น
  • การใช้ใบสำหรับดูแลเส้นผม: นำใบมาผ่านกระบวนการเตรียมตามสูตรพื้นบ้านเพื่อใช้เป็นส่วนผสมสำหรับดูแลเส้นผมและหนังศีรษะ
  • การใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับยา: ทั้งต้นและรากมีการกล่าวถึงในตำรับยาพื้นบ้านสำหรับแก้ลมและขับเสมหะ โดยต้องอาศัยผู้มีความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยในการพิจารณาส่วนประกอบและวิธีใช้

ข้อควรระวัง: ยังไม่มีขนาดการใช้มาตรฐานที่ได้รับการยืนยันทางคลินิกสำหรับคนทีสอทะเล จึงไม่ควรกำหนดขนาดรับประทานหรือใช้รักษาโรคด้วยตนเอง

ในบัญชียาจากสมุนไพร

จากการตรวจสอบข้อมูลบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพรและเอกสารอ้างอิงที่เกี่ยวข้อง ยังไม่พบข้อมูลที่ยืนยันว่าคนทีสอทะเล (Vitex rotundifolia L.f.) เป็นตัวยาสมุนไพรเดี่ยวที่มีข้อบ่งใช้และขนาดการใช้กำหนดไว้ในบัญชีดังกล่าว

ทั้งนี้ การมีข้อมูลสรรพคุณในตำรายาแผนไทยหรือฐานข้อมูลสมุนไพร ไม่ได้หมายความว่าสมุนไพรนั้นได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นยาในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร

สารสำคัญ

คนทีสอทะเลมีสารพฤกษเคมีหลายกลุ่มที่พบได้ในส่วนต่าง ๆ ของพืช โดยมีรายงานการศึกษาสารประกอบจากผล ใบ และกิ่ง ซึ่งสารสำคัญที่ได้รับความสนใจ ได้แก่

  • สารกลุ่มไดเทอร์พีน (Diterpenes): เป็นกลุ่มสารประกอบที่พบในพืชสกุล Vitex หลายชนิด มีการศึกษาเกี่ยวกับฤทธิ์ต้านการอักเสบและฤทธิ์ทางชีวภาพอื่น ๆ
  • สารกลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids): เป็นสารประกอบฟีนอลิกที่พบในใบและผล มีความเกี่ยวข้องกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
  • สารกลุ่มฟีนิลโพรพานอยด์ (Phenylpropanoids): เป็นสารประกอบธรรมชาติที่พบในพืชหลายชนิด และมีบทบาทในกระบวนการทางชีวเคมีของพืช
  • สารกลุ่มฟีนอลิก (Phenolic compounds): มีการตรวจพบสารประกอบฟีนอลิกหลายชนิดจากส่วนใบและผล
  • น้ำมันหอมระเหย (Essential oils): มีสารระเหยที่ให้กลิ่นเฉพาะตัว โดยองค์ประกอบทางเคมีอาจแตกต่างกันตามส่วนของพืช แหล่งปลูก และวิธีการสกัด

สารประกอบที่มีรายงานจากการศึกษาใบและผล ได้แก่

  • 4-Hydroxybenzoic acid
  • Vanillic acid methyl ester
  • 4-Hydroxybenzaldehyde
  • Ferulic acid
  • Luteolin
  • Vitexicarpin
  • Artemetin

หมายเหตุ: รายชื่อสารเหล่านี้มาจากการศึกษาพืชชนิด Vitex rotundifolia แต่ปริมาณและองค์ประกอบของสารอาจแตกต่างกันตามตัวอย่างพืชและวิธีการสกัด ไม่ควรถือว่าทุกสารมีอยู่ในทุกส่วนของพืชหรือมีปริมาณเท่ากัน

งานวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์

คนทีสอทะเลเป็นพืชที่ได้รับความสนใจในงานวิจัยด้านเภสัชพฤกษศาสตร์และการแพทย์พื้นบ้าน โดยเฉพาะการศึกษาสารประกอบทางเคมีและฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดจากส่วนต่าง ๆ ของพืช

  • งานทบทวนองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ปี ค.ศ. 2023: Yan และคณะ ได้รวบรวมข้อมูลการใช้เป็นยา สารพฤกษเคมี และฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของ Vitex rotundifolia และ Vitex trifolia พบรายงานสารประกอบทางเคมีรวม 369 ชนิดจากพืชทั้งสองชนิด ประกอบด้วยสารกลุ่มเทอร์พีนอยด์ ฟลาโวนอยด์ ฟีนิลโพรพานอยด์ และสารประกอบกลุ่มอื่น ๆ
  • การศึกษาสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์: งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 2005 รายงานการแยกสารฟีนอลิกและฟลาโวนอยด์จากผลและใบของ Vitex rotundifolia รวมถึงสาร Luteolin, Vitexicarpin และ Artemetin ซึ่งเป็นข้อมูลพื้นฐานสำคัญในการศึกษาสารออกฤทธิ์จากพืชชนิดนี้
  • การศึกษาสารสกัดจากกิ่งและใบ ปี ค.ศ. 2025: มีการพัฒนาวิธีวิเคราะห์สารสำคัญด้วยเทคนิค HPLC และศึกษาสารสกัดเอทานอล 70% จากกิ่งและใบ โดยรายงานฤทธิ์ทางชีวภาพที่เกี่ยวข้องกับการต้านการอักเสบ การระงับปวด การต้านมะเร็ง การต้านอนุมูลอิสระ และการต้านแบคทีเรีย รวมถึงศึกษาส่วนประกอบของน้ำมันหอมระเหย

ข้อสรุปจากงานวิจัย: คนทีสอทะเลมีองค์ประกอบทางเคมีที่น่าสนใจและมีศักยภาพสำหรับการศึกษาต่อยอดด้านเภสัชวิทยา อย่างไรก็ตาม ผลการทดลองในห้องปฏิบัติการหรือสัตว์ทดลองยังไม่สามารถใช้ยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์ได้โดยตรง และยังต้องมีการศึกษาทางคลินิกเพิ่มเติม

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

จากรายงานการศึกษาทางเภสัชวิทยาของพืชสกุล Vitex และสารสกัดจาก Vitex rotundifolia พบฤทธิ์ทางชีวภาพที่ได้รับความสนใจหลายด้าน ได้แก่

  • ฤทธิ์ต้านการอักเสบ (Anti-inflammatory activity): มีการศึกษาสารสกัดและสารประกอบจากพืชในกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ
  • ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ (Antioxidant activity): สารกลุ่มฟลาโวนอยด์และฟีนอลิกมีความสามารถในการทำปฏิกิริยากับอนุมูลอิสระภายใต้เงื่อนไขการทดลอง
  • ฤทธิ์ระงับปวด (Analgesic activity): มีรายงานการศึกษาฤทธิ์ลดความเจ็บปวดในแบบจำลองการทดลอง
  • ฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย (Antibacterial activity): มีการศึกษาสารสกัดจากส่วนต่าง ๆ ของพืชต่อเชื้อแบคทีเรียบางชนิด
  • ฤทธิ์ต้านมะเร็ง (Anticancer activity): มีรายงานการศึกษาผลของสารสกัดหรือสารประกอบบางชนิดต่อเซลล์มะเร็งในระดับห้องปฏิบัติการ
  • ฤทธิ์ลดไข้ (Antipyretic activity): มีการกล่าวถึงฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาในงานทบทวนข้อมูลของพืชสกุล Vitex

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาเหล่านี้ยังอยู่ในระดับหลักฐานจากการทดลองเป็นส่วนใหญ่ ไม่ควรนำมาใช้เป็นคำแนะนำในการรักษาโรคหรือใช้แทนยาแผนปัจจุบัน

ความปลอดภัย

ข้อมูลด้านความปลอดภัยของคนทีสอทะเลในมนุษย์ยังมีจำกัด โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับการรับประทานต่อเนื่อง การใช้ในปริมาณสูง และผลกระทบต่ออวัยวะภายใน

  • ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอในการกำหนดขนาดรับประทานที่ปลอดภัยสำหรับมนุษย์
  • สารสกัดจากใบ ราก ผล และทั้งต้นอาจมีองค์ประกอบทางเคมีแตกต่างกัน
  • การใช้สารสกัดเข้มข้นไม่สามารถเทียบเท่ากับการใช้พืชสดตามธรรมชาติได้
  • ผู้ที่มีอาการแพ้พืชในวงศ์ Lamiaceae ควรระมัดระวังการสัมผัสหรือใช้ผลิตภัณฑ์จากพืชชนิดนี้
  • การใช้ภายนอกควรทดสอบการแพ้บริเวณผิวหนังขนาดเล็กก่อน
  • ไม่ควรใช้สมุนไพรชนิดนี้เพื่อรักษาอาการเจ็บป่วยที่รุนแรงโดยไม่ผ่านการวินิจฉัยจากบุคลากรทางการแพทย์

ข้อห้ามใช้

เนื่องจากยังขาดข้อมูลการศึกษาความปลอดภัยในมนุษย์ จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้ในกลุ่มต่อไปนี้จนกว่าจะมีข้อมูลยืนยันความปลอดภัยเพียงพอ

  • หญิงตั้งครรภ์: ไม่ควรรับประทานหรือใช้สารสกัดเข้มข้น เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยที่เพียงพอ และมีการใช้รากตามภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อขับประจำเดือน
  • หญิงให้นมบุตร: ควรหลีกเลี่ยงการรับประทาน เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับการผ่านสารสำคัญสู่น้ำนม
  • เด็กเล็ก: ไม่ควรนำมาใช้เป็นยารับประทานโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ
  • ผู้ที่มีโรคประจำตัว: ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์สมุนไพร
  • ผู้ที่มีประวัติแพ้สมุนไพร: ควรหลีกเลี่ยงการใช้หากเคยมีอาการแพ้ผลิตภัณฑ์จากพืชชนิดนี้

ปฏิกิริยาระหว่างสมุนไพรกับยา

ปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันปฏิกิริยาระหว่างคนทีสอทะเลกับยาชนิดต่าง ๆ โดยเฉพาะเมื่อใช้ในรูปแบบสารสกัดเข้มข้น

ผู้ที่ใช้ยาประจำควรระมัดระวังเป็นพิเศษ และควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ร่วมกับยา เนื่องจากสารประกอบจากพืชอาจมีผลต่อกระบวนการทางชีวเคมีบางชนิดได้ แต่ยังไม่สามารถระบุชนิดยาและระดับความเสี่ยงที่แน่นอนได้

การใช้ในอาหาร

คนทีสอทะเลไม่ใช่พืชอาหารที่มีการบริโภคแพร่หลายเท่ากับผักสมุนไพรทั่วไป อย่างไรก็ตาม มีรายงานการใช้ใบแห้งบดเป็นส่วนประกอบในอาหารพื้นบ้านบางพื้นที่

ตัวอย่างการใช้ที่มีรายงาน ได้แก่ การนำใบแห้งมาบดผสมกับแป้งข้าวเหนียวและน้ำ ก่อนนำไปนึ่งเป็นขนมพื้นบ้านที่เรียกว่า คนที

ทั้งนี้ การใช้เป็นอาหารในบางท้องถิ่นไม่ใช่หลักฐานยืนยันความปลอดภัยของการบริโภคในปริมาณมากหรือการรับประทานเป็นประจำ

การใช้ในผลิตภัณฑ์

คนทีสอทะเลมีลักษณะเด่นด้านกลิ่นของใบและสารประกอบทางธรรมชาติ จึงมีความน่าสนใจในการศึกษาการนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์จากพืช

  • ผลิตภัณฑ์ดูแลผิว: มีภูมิปัญญาการใช้ใบต้มเป็นน้ำอาบสำหรับดูแลผิวหนัง
  • ผลิตภัณฑ์ดูแลเส้นผม: มีการนำใบมาใช้เป็นส่วนประกอบในสูตรพื้นบ้านสำหรับดูแลเส้นผมและหนังศีรษะ
  • ผลิตภัณฑ์น้ำมันสมุนไพร: มีการกล่าวถึงการสกัดใบด้วยน้ำมันหรือการใช้ตัวทำละลายเพื่อเตรียมสารสกัดสำหรับใช้ภายนอก
  • ผลิตภัณฑ์วิจัยจากสารสกัด: มีศักยภาพในการศึกษาพัฒนาสารสกัดสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพรและเครื่องสำอาง แต่จำเป็นต้องมีการทดสอบความปลอดภัยและประสิทธิภาพก่อนนำไปใช้จริง

การเก็บเกี่ยวและการเก็บรักษา

การเก็บเกี่ยวคนทีสอทะเลควรคำนึงถึงอายุของต้นและความสมบูรณ์ของส่วนพืชที่ต้องการนำมาใช้

  • ใบ: เลือกใบที่สมบูรณ์ ไม่เป็นโรคหรือมีแมลงทำลาย ควรเก็บจากต้นที่เจริญเติบโตดี
  • ราก: หากต้องการใช้รากควรเลือกต้นที่สมบูรณ์ และควรเก็บเกี่ยวโดยไม่ทำลายประชากรพืชในธรรมชาติมากเกินไป
  • ทั้งต้น: ควรเลือกเก็บจากแหล่งปลูกที่มีการจัดการอย่างเหมาะสม ไม่ควรเก็บจากพื้นที่ชายฝั่งที่มีความสำคัญต่อการอนุรักษ์
  • การทำความสะอาด: คัดแยกส่วนที่เสียหายออก ล้างสิ่งสกปรกและทรายที่ติดมากับพืช
  • การทำให้แห้ง: นำไปผึ่งในที่ร่มที่มีอากาศถ่ายเท หรือใช้เครื่องอบแห้งที่ควบคุมอุณหภูมิได้ เพื่อช่วยลดความชื้น
  • การเก็บรักษา: เก็บส่วนพืชที่แห้งแล้วในภาชนะสะอาด ปิดสนิท ป้องกันแสงและความชื้น และเก็บไว้ในที่แห้งและเย็น

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

คนทีสอทะเลเป็นสมุนไพรที่มีการใช้ในภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยเฉพาะชุมชนในพื้นที่ชายฝั่งทะเลของประเทศไทย

การใช้ประโยชน์ที่มีการบันทึกไว้ ได้แก่ การใช้ใบเป็นยาบำรุงธาตุและขับเสมหะ การนำใบมาต้มอาบเพื่อดูแลอาการผื่นคัน รวมถึงการใช้รากและทั้งต้นเป็นส่วนประกอบในตำรับยาพื้นบ้านสำหรับแก้ลมและขับเสมหะ

นอกจากนี้ ยังมีการนำใบไปเตรียมเป็นน้ำมันสมุนไพรด้วยวิธีพื้นบ้าน โดยใช้กระบวนการสกัดด้วยน้ำมันหรือแอลกอฮอล์ เพื่อนำไปใช้เป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์สำหรับใช้ภายนอก

ภูมิปัญญาเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงการนำทรัพยากรพืชชายฝั่งมาใช้ประโยชน์ในวิถีชีวิตของชุมชน อย่างไรก็ตาม สูตรและวิธีการใช้ของแต่ละท้องถิ่นอาจแตกต่างกัน และควรมีการศึกษาความปลอดภัยเพิ่มเติม

ประวัติและวัฒนธรรม

คนทีสอทะเลเป็นพืชที่มีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชนชายฝั่งในหลายประเทศของเอเชีย โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีระบบนิเวศหาดทรายและเนินทราย

ชื่อสามัญ Beach Vitex สะท้อนถึงลักษณะการเจริญเติบโตของพืชที่พบได้ตามชายหาด ส่วนชื่อ Round-leaf Vitex มาจากลักษณะใบที่มีรูปร่างกลมหรือเกือบกลม

ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกมีการใช้ผลของพืชชนิดนี้ในตำรับยาสมุนไพรดั้งเดิม โดยเฉพาะตำรับยาจีนที่เรียกว่า Manjingzi หรือ Fructus Viticis ซึ่งมีการใช้ผลแก่แห้งของพืชในสกุล Vitex เป็นเครื่องยา อย่างไรก็ตาม การระบุชนิดพืชที่ใช้ในแต่ละตำรับต้องพิจารณาตามมาตรฐานเภสัชตำรับ เนื่องจากมีพืชหลายชนิดในสกุลเดียวกัน

สถานะการอนุรักษ์

คนทีสอทะเลเป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของเอเชียและหมู่เกาะแปซิฟิก โดยข้อมูลการประเมินความเสี่ยงการสูญพันธุ์ของพืชในฐานข้อมูล Kew ระบุว่าไม่อยู่ในกลุ่มพืชที่ถูกคุกคามตามการคาดการณ์ความเสี่ยงที่มีรายงาน

อย่างไรก็ตาม พื้นที่ชายฝั่งทะเลเป็นระบบนิเวศที่มีความเปราะบางจากการพัฒนาพื้นที่ การท่องเที่ยว การกัดเซาะชายฝั่ง และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ จึงควรส่งเสริมการอนุรักษ์ประชากรพืชตามธรรมชาติ

นอกจากนี้ ในบางประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา คนทีสอทะเลถูกจัดเป็นพืชต่างถิ่นรุกราน เนื่องจากสามารถแผ่ขยายลำต้นและแตกรากตามข้อได้รวดเร็ว จนเกิดการปกคลุมและแข่งขันกับพืชท้องถิ่น ดังนั้นการนำไปปลูกนอกถิ่นกำเนิดควรคำนึงถึงผลกระทบต่อระบบนิเวศด้วย

ข้อมูลอนุกรมวิธาน

  • Kingdom: Plantae
  • Clade: Tracheophytes
  • Clade: Angiosperms
  • Clade: Eudicots
  • Clade: Asterids
  • Order: Lamiales
  • Family: Lamiaceae
  • Genus: Vitex
  • Species: Vitex rotundifolia L.f.

ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์ (Synonyms):

  • Vitex trifolia subsp. litoralis Steenis
  • Vitex ovata Thunb.
  • Vitex repens Blanco
  • Vitex trifolia var. simplicifolia Cham.

ชื่อผู้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์: L.f. หมายถึง Carl Linnaeus the Younger

หมายเหตุทางอนุกรมวิธาน: ปัจจุบัน Plants of the World Online โดย Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับ Vitex rotundifolia L.f. เป็นชื่อวิทยาศาสตร์ที่ถูกต้อง ส่วนชื่อ Vitex trifolia subsp. litoralis Steenis เป็นชื่อที่พบในเอกสารพฤกษศาสตร์บางฉบับและถือเป็นชื่อพ้องตามการจัดจำแนกดังกล่าว

การตรวจสอบเอกลักษณ์สมุนไพร

การตรวจสอบเอกลักษณ์ของคนทีสอทะเลควรพิจารณาลักษณะทางสัณฐานวิทยาของลำต้น ใบ ดอก และผลร่วมกัน เพื่อป้องกันความสับสนกับคนทีสอชนิดอื่นที่อยู่ในสกุลเดียวกัน

  • ลักษณะลำต้น: เป็นไม้พุ่มทอดเลื้อยตามพื้นดินหรือพื้นทราย และสามารถแตกรากตามข้อได้
  • ลักษณะใบ: ใบส่วนใหญ่เป็นใบเดี่ยวหรือมีใบย่อยเพียงใบเดียว รูปร่างกลมถึงรูปไข่กลับ ด้านล่างมีขนละเอียดสีเทาหรือสีเงิน
  • ลักษณะดอก: ออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกสีม่วงหรือฟ้าอมม่วง มีเกสรเพศผู้ 4 อัน
  • ลักษณะผล: ผลกลมขนาดเล็ก เมื่อสุกมีสีม่วงคล้ำหรือดำ
  • ลักษณะกลิ่น: ใบมีกลิ่นหอมเฉพาะตัวเมื่อขยี้

ข้อแตกต่างจากคนทีสอ (Vitex trifolia L.): คนทีสอทะเลมักมีลักษณะทอดเลื้อยตามพื้นดินและใบส่วนใหญ่มีใบย่อยเพียงใบเดียว ขณะที่คนทีสอทั่วไปมีลักษณะเป็นไม้พุ่มตั้งตรงและมีใบประกอบแบบนิ้วมือที่มีใบย่อย 3 ใบเป็นลักษณะเด่น

การตรวจสอบชนิดพืชอย่างถูกต้องควรอ้างอิงตัวอย่างพรรณไม้แห้ง (Herbarium specimen) และใช้กุญแจจำแนกชนิดตามหลักพฤกษศาสตร์ โดยเฉพาะกรณีที่ลักษณะใบมีความแปรผัน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

  • กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2559). คนทิสอทะเล (Vitex trifolia L. subsp. litoralis Steenis). สารานุกรมพืชในประเทศไทย. https://botany.dnp.go.th/detail.aspx?typeword=word&words=คนทิสอทะเล&wordsLinkno=1226
  • กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (ม.ป.ป.). คนทิสอทะเล (Vitex trifolia L. subsp. litoralis Steenis). สารานุกรมพืชในประเทศไทย. https://botany.dnp.go.th/detail.aspx?wordsnamesci=Vitex0trifolia0L.0subsp.0litoralis0Steenis
  • สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน). (ม.ป.ป.). ข้อมูลพืชสมุนไพรและความหลากหลายทางชีวภาพ.
  • Australian Native Plants Society. (n.d.). Vitex rotundifolia. https://anpsa.org.au/plant_profiles/vitex-rotundifolia/
  • Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Vitex rotundifolia L.f. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:865973-1
  • Yan, C.-X., Wei, Y.-W., Li, H., Xu, K., Zhai, R.-X., Meng, D.-C., Fu, X.-J., & Ren, X. (2023). Vitex rotundifolia L. f. and Vitex trifolia L.: A review on their traditional medicine, phytochemistry, pharmacology. Journal of Ethnopharmacology, 308, 116273. https://doi.org/10.1016/j.jep.2023.116273
  • Chen, S.-L., & Gilbert, M. G. (1994). Verbenaceae. In Flora of China (Vol. 17, p. 30). Science Press and Missouri Botanical Garden Press.
  • de Kok, R. P. J. (2007). The genus Vitex L. (Lamiaceae) in New Guinea and the South Pacific islands. Kew Bulletin, 62, 587–603.
  • de Kok, R. P. J. (2008). The genus Vitex (Labiatae) in the Flora Malesiana region, excluding New Guinea. Kew Bulletin, 63, 17–40.
  • Kim, D. K., et al. (2005). Phenolic compounds and flavonoids as plant growth regulators from fruit and leaf of Vitex rotundifolia. Zeitschrift für Naturforschung C, 60(7–8). https://doi.org/10.1515/znc-2004-7-810
  • University of Florida, Institute of Food and Agricultural Sciences. (n.d.). Vitex rotundifolia (Beach Vitex). Center for Aquatic and Invasive Plants. https://plant-directory.ifas.ufl.edu/plant-directory/vitex-rotundifolia/
Scroll to top