ชื่ออื่น : กาจับหลัก, ตีนนกผู้, มะยางห้าชั้น, กาสามซีก, ตีนกา, กาสามปีก, สมอตีนเป็ด, สมอหวอง
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Vitex peduncularis Wall.ex Schauer
ชื่อวงศ์ : VERBENACEAE

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :

  • ตีนนก เป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูงไม้ต้น สูง 5-10 เมตร เปลือกสีน้ำตาลอ่อนถึงน้ำตาลเข้ม หรือดำ กิ่งอ่อนเป็นสี่เหลี่ยม
  • ใบตีนนก เป็นประกอบแบบนิ้วมือ เรียงตรงข้าม มีใบย่อย 3 ใบ ด้านบนเรียบ หรือเป็นร่องตื้น มีขอบเป็นสันชัดเจน ผิวเรียบ หรือมีขนประปราย ใบย่อยรูปขอบขนานถึงรูปรี หรือรูปคล้ายใบหอก ปลาย และโคนเรียวแหลม ขอบเรียบ แผ่นใบหนา ใบย่อยขนาดไม่เท่ากัน
  • ดอกตีนนก ช่อดอกออกตามง่ามใบใกล้ปลายกิ่ง เป็นช่อเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ แตกแขนงเป็นคู่ตรงข้าม หรือเกือบตรงข้ามกัน แต่ละแขนงแตกแขนงย่อย เป็นคู่ๆ อีก 1-3 คู่ ปลายสุดของกิ่งเป็นช่อกระจุก มีใบประดับติดเป็นคู่ตรงจุดที่แตกกิ่ง ร่วงง่าย ดอกมีกลิ่นหอมอ่อนๆ มีใบประดับย่อยขนาดเล็ก 1 คู่ กลีบเลี้ยง 5 กลีบ โคนติดกันเป็นรูปกรวย ปลายเป็นแฉกสามเหลี่ยมเล็กๆ 5 แฉก แฉกกลางด้านล่างมักใหญ่กว่าแฉกอื่นๆ เกสรเพศผู้ 4 อัน สั้น 2 อัน ยาว 2 อัน รังไข่มี 3-4 ช่อง
  • ผลตีนนก ผลเดี่ยว สด รูปทรงกลม ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 เซนติเมตร มีกลีบเลี้ยงติดคงทน ผลแก่สีม่วงเข้มถึงสีดำ

ส่วนที่ใช้เป็นยา : เปลือกต้น, เนื้อไม้, ราก

สรรพคุณตีนนก :

  • เปลือกต้น บำรุงหัวใจ แก้นิ่วในทางเดินปัสสาวะ
  • เนื้อไม้ แก้ปัสสาวะดำหรือปัสสาวะเป็นเลือด
  • ราก ช่วยขับลมในลำไส้ แก้ไข้