ชื่อสมุนไพร : สะเดา
ชื่ออื่นๆ
:  สะเดาบ้าน(ภาคกลาง), สะเลียม(ภาคเหนือ), เดา, กระเดา, กะเดา(ภาคใต้), จะดัง, จะตัง(ส่วย), ผักสะเลม(ไทลื้อ), ลำต๋าว(ลั้วะ), สะเรียม(ขมุ), ตะหม่าเหมาะ(กะเหรี่ยงแดง), ควินิน(ทั่วไป), สะเดาอินเดีย(กรุงเทพฯ), กาเดา, เดา, ไม้เดา
ชื่อสามัญ : Neem, Neem tree, Nim, Margosa, Quinine, Holy tree, Indian margosa tree, Pride of china, Siamese neem tree
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Azadirachta indica A. Juss. var. siamensis Valeton
ชื่อวงศ์ Meliaceae

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :

  • ต้นสะเดา เป็นพันธุ์ไม้ขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ มีความสูงประมาณ 20-25 เมตร ลักษณะของต้นเป็นทรงเรือนยอดเป็นพุ่มหนาทึบตลอดปี มีรากที่แข็งแรง กว้างขวาง และหยั่งลึก เปลือกของลำต้นค่อนข้างหนา มีสีน้ำตาลเทาหรือสีเทาปนดำ ผิวเปลือกแตกเป็นร่องตื้น ๆ หรือเป็นสะเก็ดยาว ๆ เยื้องสลับกันไปตามความยาวของละต้น ส่วนเปลือกของกิ่งมีลักษณะค่อนข้างเรียบ และเนื้อไม้มีสีแดงเข้มปนสีน้ำตาล เสี้ยนค่อนข้างสับสนเป็นริ้ว ๆ แคบ เนื้อหยาบ เป็นมันเลื่อม มีความแข็งแรงทนทาน ส่วนแกนไม้มีสีน้ำตาลแดง มีความแข็งแรงและทนทานมาก
    สะเดาสะเดา
  • ใบสะเดา เป็นใบประกอบแบบขนนก ออกเรียงสลับรูปใบหอก กว้าง 3-4 เซนติเมตร ยาว 4-8 เซนติเมตร โคนใบมนไม่เท่ากัน ขอบใบจักเป็นฟันเลื่อย แผ่นใบเรียบ สีเขียวเป็นมัน
    ใบสะเดา
  • ดอกสะเดา ออกเป็นช่อที่ปลายกิ่งขณะแตกใบอ่อน ดอกสีขาวนวล กลีบเลี้ยงมี 5 แฉก โคนติดกัน กลีบดอกโคนติดกัน ปลายแยกเป็น 5 แฉก ผล รูปทรงรี ขนาด 0.8 – 1 เซนติเมตร ผิวเรียบ
    ดอกสะเดาดอกสะเดา
  • ผลสะเดา มีลักษณะกลมรี ขนาดกว้างประมาณ 1 เซนติเมตรและยาวประมาณ 1-2 เซนติเมตร ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองอมเขียว มีรสหวานเล็กน้อย
    ผลสะเดา

ส่วนที่ใช้เป็นยา : ดอกช่อดอก, ผลอ่อน, ยอด, เปลือก, ก้านใบ, กระพี้, ยาง, แก่น, ราก, ใบ, ผล, ต้น, น้ำมันจากเมล็ด

สรรพคุณ สะเดา :

  • ดอก ยอดอ่อน รสขม แก้พิษโลหิต กำเดา แก้ริดสีดวงในลำคอ คันดุจมีตัวไต่อยู่ บำรุงธาตุ ขับลม ใช้เป็นอาหารผักได้ดี
  • ผลอ่อน รสขมปร่า ถ่ายพยาธิ แก้ริดสีดวง แก้ปัสสาวะพิการ
  • เปลือกต้น รสขมฝาดเย็น แก้ไข้ เจริญอาหาร แก้ท้องเดิน บิดมูกเลือด
  • ก้านใบ รสขม แก้ไข้ ทำยารักษาไข้มาลาเรีย
  • กระพี้ รสขม บำรุงน้ำดี แก้ดีพิการ แก้คลั่งเพ้อ
  • ยาง รสขมเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้
  • แก่น รสขมฝาดเย็น แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ไข้จับสั่น ไข้ตัวร้อน บำรุงโลหิต บำรุงไฟธาตุ ขับเสมหะ
  • ราก รสขมฝาดเย็น แก้โรคผิวหนัง แก้เสมหะ ซึ่งเกาะแน่นอยู่ในทรวงอก
  • ใบ,ผล รสขม ใช้เป็นยาฆ่าแมลง บำรุงธาตุ
  • ผล  รสขม ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ และยาระบาย แก้โรคหัวใจเดินผิดปกติ
  • เปลือกราก รสขมฝาด เป็นยาฝาดสมาน แก้ไข้ ทำให้อาเจียน แก้โรคผิวหนัง
  • น้ำมันจากเมล็ด ใช้รักษาโรคผิวหนัง และยาฆ่าแมลง

 

เปลือกต้นสะเดา
ใบสะเดา / เปลือกต้นสะเดา

สะเดาเป็นผักสมุนไพรพื้นบ้านที่อุดมไปด้วยคุณค่าทางโภชนาการ โปรตีน แร่ธาตุและวิตามินที่จำเป็นต่อร่างกาย มีสารต้านอนุมูลอิสระช่วยชะลอความเสื่อมของเซลล์ต่างๆในร่างกาย

สะเดา


แหล่งข้อมูลอ้างอิง :

  1. วุฒิ วุฒิธรรมเวช.(2540). สารานุกรมสมุนไพร. โอเอส พรินท์ เฮ้าส์ : กรุงเทพฯ.
  2. วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม.(2539). พจนานุกรม สมุนไพรไทย. ประชุมทองการพิมพ์ :  กรุงเทพฯ.
  3. เสงี่ยม พงษ์บุญรอด.(2526). ไม้เทศเมืองไทย. สำนักพิมพ์พิทยาคาร : กรุงเทพฯ.
  4. อุทัย สินธุสาร. (2545). สมุนไพรร้านเจ้ากรมเป๋อ. อาศรมศิลป์และศาสตร์ : กรุงเทพฯ.
  5. นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์. (2547). สมุนไพรไทย เล่ม 1. ฐานการพิมพ์ จำกัด:กรุงเทพมหานคร.
บทความก่อนหน้านี้สะเดาดิน
บทความถัดไปสะค้าน