ชื่อสมุนไพร : ข้าวเย็นใต้ (หัวฆ้อนกระแต)
ชื่ออื่น :
  หัวข้าวเย็นใต้, ยาข้าวเย็น (อุบลราชธานี), ละครโคก (ภาคตะวันออก)
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Premna herbacea Roxb.
ชื่อวงศ์ : Lamiaceae

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :

  • ข้าวเย็นใต้ เป็นไม้พุ่ม สูง 1-1.5 เมตร กิ่งมีขนสั้น สีขาวอมน้ำตาลหนาแน่น
    ข้าวเย็นใต้-หัวฆ้อนกระแต
  • ใบข้าวเย็นใต้ ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปขอบขนานถึงรูปใบหอก ยาว 10-18 ซม. กว้าง 3-7 ซม. ปลายใบมน โคนใบรูปลิ่ม ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบด้านบนมีขนสั้นสีขาวอมน้ำตาลกระจายทั่วแผ่นใบ ด้านบนมีต่อมขนาดเล็กสีเหลือง และขนสั้นขึ้นบริเวณเส้นใบ ก้านใบ สั้นมาก
  • ดอกข้าวเย็นใต้ ช่อดอก แบบช่อแยกแขนง ออกที่ปลายยอด กลีบเลี้ยง รูปถ้วย ยาว 2.3-2.6 มม. หลอดกลีบดอก ยาว 1.4-1.5 มม. แฉกกลีบเลี้ยง มี 5 แฉก ขนาดใกล้เคียงกัน รูปไข่ ปลายมน ขอบเรียบมีขนสั้น ผิวด้านนอกมีขนสั้นและต่อมสีเหลืองขนาดเล็ก ด้านในมีต่อมสีเหลืองขนาดเล็กหนาแน่น กลีบดอก สีเหลืองอ่อน แฉกกลีบดอก มี 4 แฉก รูปกึ่งปากเปิด ผิวด้านนอกมีขนสั้นทั่วไป ด้านในเกือบเกลี้ยง หรือมีขนสั้นขนาดเล็ก เกสรเพศผู้ มี 4 อัน ขนาดใกล้เคียงกัน ติดบนกลีบดอกสลับกับแฉกกลีบดอกที่ระดับเดียวกัน อับเรณู 2 เซลล์ รูปไข่แกมรี ยาว 0.4-0.5 มม. กว้าง 0.15-0.2 มม. แตกตามยาว เกสรเพศเมีย มีรังไข่รูปกลม มีรอยเว้าตื้น ผิวเกลี้ยง
  • ผลข้าวเย็นใต้ ผลย่อย รูปไข่ ยาว 3.5-4 มม. กว้าง 4-4.5 มม.

ส่วนที่ใช้เป็นยา : ราก

สรรพคุณ ข้าวเย็นใต้ (หัวฆ้อนกระแต) :

  • ราก ต้มน้ำดื่ม แก้ไข้ หรือเข้ายาแก้อัมพฤกษ์ อัมพาต  
    รากผสมลำต้นและใบทองพันชั่ง หัวข้าวเย็นเหนือ ลำต้นหรือรากเถาวัลย์ยั้ง ลำต้นข่อยน้ำ และลำต้นหรือรากขันทองพยาบาท ต้มน้ำดื่ม แก้มะเร็ง
ยาพื้นบ้านอีสาน
ใช้ ราก ผสมหัวข้าวเย็นเหนือ ลำต้นส้มกุ้ง เปลือกต้นสะเดาช้าง และลำต้นขมิ้นเครือ ต้มน้ำดื่ม แก้มะเร็ง ผสมลำต้นขี้เหล็กและลำต้นหนามหัน ต้มน้ำดื่ม แก้มะเร็ง รักษากามโรค ราก ผสมรากทองพันชั่ง และรากเล็บเหยี่ยว ต้มน้ำดื่ม รักษาแผลเรื้อรัง

 

บทความก่อนหน้านี้ข้าวเย็นเหนือ
บทความถัดไปข้าวเย็นใต้