ชื่อสมุนไพร : ข้าวหลามดง
ชื่ออื่นๆ :
ตูกะไซดีนาอาลี, จำปีหิน (ชุมพร), นมงัว (ปราจีนบุรี), ปอขี้แฮด (เชียงใหม่)
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Goniothalamus laoticus (Finet & Gagnep.) Ban
ชื่อวงศ์ : ANNONACEAE

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :

  • ต้นข้าวหลามดง เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูง 4-8 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่มโปร่ง เปลือกหนาสีเทาอมดำ กิ่งอ่อนมีขนสีน้ำตาล
  • ใบข้าวหลามดง เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับสองข้างกิ่งในระนาบเดียวกัน แผ่นใบรูปขอบขนานแกมรูปไข่กลับ แผ่นใบหนา สีเขียว ปลายเรียวแหลม โคนใบสอบ ใบด้านบนสีเขียวเข้มเป็นมัน ด้านล่างสีอ่อนกว่า ก้านใบยาว
  • ดอกข้าวหลามดง ออกดอกเดี่ยวหรืออกเป็นกระจุก 2-5 ดอก ตามลำต้น กิ่งและตามง่ามใบ ก้านดอกยาว กลีบดอกยาวสีเหลืองนวลถึงสีชมพู มีกลิ่นหอม
  • ผลข้าวหลามดง ออกเป็นกลุ่ม 6-12 ผล รูปกลมรี หรือทรงกระบอก ไม่มีก้านผล สีเขียวอมเหลือง เมล็ดมี 2-4 เมล็ด

ข้าวหลามดง ข้าวหลามดง

ส่วนที่ใช้เป็นยา : แก่น

สรรพคุณ ข้าวหลามดง :

  • แก่น เป็นยาบำรุงร่างกาย และยาเพิ่มน้ำนมให้หญิงหลังคลอด บำรุงน้ำนม
    คนโบราณนิยมใช้ลำต้นข้าวหลามดงตัวเดียว หรือต้มรวมกับเขยตาย มะเดื่อหอม ต้มกินบำรุงผู้หญิงหลังคลอด และยังเป็นยาแก้ซางเด็ก ยาบำรุงกำลัง
วิธีและปริมาณที่ใช้ : ยาบำรุงน้ำนม
ลำต้นข้าวหลามดง นำมาผ่าซีกแล้วต้มให้แม่อยู่กำ(อยู่ไฟ)กิน เพื่อรักษามดลูก เรียกน้ำนม อาจจะใส่สมุนไพรบำรุงน้ำนมตัวอื่นๆ เช่น นมวัว นมสาว นมน้อย นมแมว ลงไปด้วยก็ได้
วิธีและปริมาณที่ใช้ : ยาบำรุงร่างกาย น้ำลายแห้ง ไม่อยากอาหาร
ลำต้นข้าวหลามดง นำมาผ่าซีกแล้วต้มกิน หรือต้มรวมกับสมุนไพรยากำลังตัวอื่นๆ เช่น โด่ไม่รู้ล้ม ช้างน้าว นมสาว ตาไก้(กำแพงเจ็ดชั้น) เป็นต้น
ที่มาของชื่อ “ข้าวหลามดง” มาจากกลิ่นของลำต้นหรือกิ่งเมื่อถูกเผาไฟจะมีกลิ่นไหม้คล้าย ๆ กับกลิ่นหอม ของกระบอกข้าวหลามที่เผาสุกใหม่ ๆ ส่วนคำว่า “ดง” นั้นสื่อถึงว่า เป็นต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ตามดงพงป่า หรือใส่คำว่า “ดง”  ต่อท้ายชื่อเพื่อให้แตกต่างกับต้น “ข้าวหลาม” (ข้าวหมาก) ที่อยู่สกุลเดียวกัน (แต่ขึ้นในพื้นที่สภาพแวดล้อมที่แตกต่างกัน)
บทความก่อนหน้านี้ข่าหด
บทความถัดไปข้าวสารป่า