สปากับการประคบสมุนไพร

การใช้สมุนไพรที่มีน้ำหอมระเหยมาห่อรวมกันแล้วนำมานึ่งให้ร้อน ลูกประคบไทยมี 2 ชนิดคือ ลูกประคบสด และลูกประคบแห้ง ซึ่งมีความแตกต่างกันตรงที่ส่วนผสมของลูกประคบแห้งนั้นจะต้องนำไปตากแห้งก่อนที่จะนำมาตำรวมกัน และจะมีอายุการใช้งานนานกว่าลูกประคบสด คือสามารถเก็บได้เป็นเดือน ส่วนลูกประคบสดนั้นเก็บไว้ได้ประมาณ 10 วันเท่านั้น แต่ได้ผลดีกว่าการใช้ลูกประคบแห้ง

ลูกประคบจะประกอบด้วยสมุนไพร 9 ชนิด
1. เหง้าไพล บรรเทาอาการปวดเมื่อยลดอาการอักเสบ
2. ตะไคร้ บรรเทาอาการปวดเมื่อยลดอาการอักเสบ
3.ใบมะขาม บรรเทาอาการคันตามร่างกายบำรุงผิว
4.ใบส้มป่อย ช่วยบำรุงผิวช่วยให้ผิวหนังสะอาด
5.ขมิ้นชัน บรรเทาอาการฟกช้ำ รักษาเม็ดผดผื่นคันตามผิวหนัง
6.ขมิ้นอ้อย บรรเทาอาการฟกช้ำ รักษาเม็ดผดผื่นคันตามผิวหนัง
7.ผิวมะกรูด บรรเทาลมวิงเวียน
8.เกลือแกง ช่วยดูดความร้อน
9.การบูร แต่งกลิ่น บำรุงหัวใจ แก้แผลพุพอง
10. พิมเสน แต่งกลิ่น แก้พุพอง แก้หวัด ช่วยบำรุงหัวใจ

สมุนไพรที่ใช้ควรเป็นยาสด เพราะเป็นยาที่มีน้ำมันหอมระเหยเป็นสารสำคัญในการออกฤทธิ์ ถ้าเป็นยาแห้งน้ำมันหอมระเหย จะระเหยออกไปมากแล้ว ทำให้มีผลในการรักษาได้น้อย นอกจากนี้ อาจใช้สมุนไพรอื่นร่วมอีก เช่น ว่านนางคำ ใบพลับพลึง หัวหอม ขิงสด ว่านน้ำ ดีปลี เปราะหอม ผักบุ้ง เปลือกชลูด ถ้าหาไม่ได้ก็ไม่เป็นไร แต่ที่ขาดไม่ได้ก็คือ เหง้าไพล ผิวมะกรูด ใบมะขามแก่ และใบส้มป่อย

ขั้นตอนและวิธีการประคบสมุนไพร
1. จัดท่าของผู้ป่ายให้เหมาะสม เช่น นอนหงาย นอกคว่ำ หรือนอนตะแคง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่จะทำการประคบ

2. เมื่อลูกประคบที่อังไอน้ำร้อนดีแล้ว ผู้ประคบใช้มือจับลูกประคบให้เต็มอุ้งมือ ยกขึ้นจาก ปากหม้อ แล้วเอาลูกประคบอีกลูกวางบนปากหม้อแทน ลองใช้ลูกประคบแตะบริเวณท้องแขนของตนเอง ถ้าลูกประคบยังร้อนมากให้ใช้ฝ่ามืออีกข้างแตะลูกประคบ แล้วใช้ฝ่ามือไปนาบบริเวณที่ต้องการประคบ เป็นการ ถ่ายเทความร้อนซึ่งผู้ป่วยจะไม่รู้สึกเกินไป ทำหลาย ๆ ครั้ง จนลูกประคบกลายความร้อนลง จึงเอาลูกประคบ ๆ โดยตรง

3. การประคบด้วยลูกประคบโดยตรง ในตอนแรกต้องทำด้วยความรวดเร็ว ไม่วางลูกประคบไว้บนผิวหนังผู้ป่วยนาน ๆ เพียงแต่แตะลูกประคบแล้วยกขึ้น เลื่อนไปประคบตำแหน่งถัดไปตามแนวกล้ามเนื้อที่กำหนด

4. เมื่อลูกประคบคลายความร้อนลงอีก ผู้ประคบสามารถวางลูกประคบให้นานขึ้นได้ พร้อมกับกด คลึงด้วยลูกประคบ จนลูกประคบคลายความร้อนไปมากแล้ว จึงเปลี่ยนไปใช้ลูกประคบอีกลูก ทำการประคบซ้ำจากขั้นตอนที่ 2 4

5. ในขณะประคบ ควรทำการนวดสลับกันกับการประคบ โดยเฉพาะในตำแหน่งที่ปวดเมื่อยมาก

ระยะเวลาที่ใช้ในการประคบ
โดยทั่วไปจะใช้เวลาประมาณ 15 20 นาที ต่อการประคบ 1 ครั้ง ถ้ามีอาการเคล็ดขัดยอก อาจประคบได้วันละ 2 ครั้ง

ข้อควรระวังในการประคบ

  • อย่าให้ลูกประคบที่ร้อนเกินไป โดยเฉพาะกับบริเวณผิวหนังที่อ่อน บริเวณที่มีกระดูกยื่น หรือบริเวณที่เคยเป็นแผลมาก่อน ควรใช้ ผ้าขนหนูรองหรือใช้ลูกประคบอุ่น ๆ
  • ต้องระมัดระวังในกรณีที่มีผู้ป่วยโรคเบาหวาน อัมพาต เด็กและผู้สูงอายุ เพราะมักมีความรู้สึกตอบสนองช้า อาจทำให้ผิวหนังไหม้พองได้ง่าย ควรใช้ลูกประคบที่ไม่ร้อนจัด
  • ห้ามใช้การประคบสมุนไพรในกรณีที่มีอาการอักเสบ ปวดบวมแดงร้อน ในช่วง 24 ชั่วโมงแรก เพราะจะทำให้บวมมากขึ้นและเลือดออกมากขึ้นได้
  • หลังการประคบสมุนไพร ไม่ควรอาบน้ำทันที เพราะจะไปชะล้างยาออกจากผิวหนังและ ร่างกายยังปรับตัวไม่ทัน

การเก็บรักษาลูกประคบ
ลูกประคบที่ทำครั้งหนึ่ง ๆ อาจใช้ได้ 3 5 วัน เวลาเก็บควรผึ่งตัวยาไว้อย่าให้อับ ถ้าเก็บในที่เย็น เช่น ตู้เย็น จะทำให้เก็บได้นานขึ้น แต่ถ้าตัวยาบูดเสีย ก็ไม่ควรนำมาใช้อีก ถ้าพบว่าลูกประคบแห้ง ก่อนใช้อาจพรมด้วยน้ำหรือเหล้าโรง ถ้าลูกประคบที่ใช้ไม่มีสีเหลืองของไพลออกมาอีก แสดงว่ายาจืดแล้ว จะใช้ไม่ได้ผลอีก