พิกัดยา

คณาเภสัช (พิกัดยา) คือ ตัวยาหลายสิ่งหลายอย่าง รวมไว้เป็นหมวดเป็นหมู่ เรียกเป็นชื่อเดียวกัน เรียกเป็นคำตรงบ้าง เรียกเป็นคำศัพท์บ้าง เพื่อสะดวกในการจดจำ การเขียนตำรายา การปรุงยา และเป็นภูมิความรู้ของหมอ

การจัดพิกัดยา ท่านคำนึงถึงตัวยาที่อยู่ในพิกัดเดียวกัน ต้องมีรสไม่ขัดกัน และสรรพคุณเสมอกัน ตามแนวของโบราณาจารย์ท่านประสงค์จะให้ตัวยาที่จัดอยู่ในพิกัดเดียวกัน เสริมฤทธิ์กัน ให้มีสรรพคุณดี เหมาะแก่การนำไปใช้ในตำรับยา หรือเป็นกระสายยาได้สะดวก

พิกัดทเว (2 สิ่ง) มี 2 พิกัด

1. พิกัดเทวคันธา (ทเวสุคนธ์)
2. พิกัดเทวตรีคันธา (ทเวติคันธา)

พิกัดตรี (3 สิ่ง) มี 30 พิกัด

1. พิกัดตรีผลา
2. พิกัดตรีกฎุก (ตรีกตุก)
3. พิกัดตรีสาร
4. พิกัดตรีสมอ
5. พิกัดตรีวาตะผล
6. พิกัดตรีอากาศผล
7. พิกัดตรีปิตตะผล
8. พิกัดตรีเสมหะผล
9. พิกัดตรีสันนิบาตผล
10. พิกัดตรีสุรผล
11. พิกัดตรีผลธาตุ
12. พิกัดตรีทิพย์รส
13. พิกัดตรีญาณรส
14. พิกัดตรีสินธุรส
15. พิกัดตรีมธุรส
16. พิกัดตรีธาตุ (ตรีชาติ)
17. พิกัดตรีผลสมุฎฐาน
18. พิกัดตรีผลสุคติสมุฎฐาน
19. พิกัดตรีสุคนธ์
20. พิกัดตรีเพชรสมคุณ
21. พิกัดตรีรัตตะกุลา (ตรีสัตกุลา)
22. พิกัดตรีเกสรมาศ
23. พิกัดเกสรเพศ
24. พิกัดตรีพิษจักร
25. พิกัดตรีกาฬพิษ
26. พิกัดตรีฉินทลามกา
27. พิกัดตรีอมฤต
28. พิกัดตรีทุราวสา
29. พิกัดตรีธารทิพย์
30. พิกัดตรีคันธวาต

พิกัดจตุ (4 สิ่ง) มี 4 พิกัด

1. พิกัดจตุผลาธิกะ
2. พิกัดจตุกาลธาตุ
3. พิกัดจตุวาตะผล
4. พิกัดจตุทิพยคันธา

พิกัดเบญจ (5 สิ่ง) มี 19 พิกัด

1. พิกัดเบญจกูล
2. พิกัดเบญจมูลน้อย
3. พิกัดเบญจมูลใหญ่
4. พิกัดเบญจโลกวิเชียร (ยา 5 ราก, แก้ว 5 ดวง)
5. พิกัดเบญจเหล็ก
6. พิกัดเบญจตาล (ตานทั้ง 5)
7. พิกัดเกลือทั้ง 5
8. พิกัดเกสรทั้ง 5
9. พิกัดบัวทั้ง 5
10. พิกัดเบญจโลธิกะ
11. พิกัดโกฐทั้ง 5
12. พิกัดเทียนทั้ง 5
13. พิกัดดีทั้ง 5
14. พิกัดเบญจมฤต
15. พิกัดโหราทั้ง 5
16. พิกัดเบญจโลหะ
17. พิกัดเบญจผลธาตุ
18. พิกัดเบญจจันทน์ทั้ง 5
19. พิกัดเบญจเทียน

พิกัดสัตตะ (7 สิ่ง) มี 6 พิกัด

1. พิกัดสัตตะเขา
2. พิกัดสัตตะปะระเมหะ
3. พิกัดสัตตะโลหะ
4. พิกัดสัตตะโกฐ
5. พิกัดสัตตะเทียน
6. พิกัดสัตตะเกสร

พิกัดเนาวะ (9 สิ่ง) มี 6 พิกัด

1. พิกัดเนาวเขี้ยว
2. พิกัดเนาวหอย
3. พิกัดเนาวโลหะ
4. พิกัดเนาวเทียน (เทียนทั้ง 9)
5. พิกัดเนาวโกฐ (โกฐทั้ง 9)
6. พิกัดเนาวเกสร (เกสรทั้ง 9)

พิกัดทศ (10 สิ่ง) มี 2 พิกัด

1. พิกัดทศกุลาผล
2. พิกัดทศมูลใหญ่

พิกัดพิเศษ มี 4 พิกัด

1. พิกัดโกฐพิเศษ
2. พิกัดเทียนพิเศษ
3. พิกัดบัวพิเศษ
4. พิกัดเกลือพิเศษ